A educación democrática pugna por sobrevivir

Foi a obsesión de Luís Gómez Llorente, significado defensor dela desde antes da redacción do artigo 27 da CE78.

O pasado día 15 de xaneiro algúns amigos lembraron a súa morte o 05.10.2012 e homenaxeárono no Ateneo madrileño. Desde 1979, en que o XXVIII Congreso do PSOE reconfigurou a traxectoria do Pablismo cara a un interclasismo pragmático, que se xustificase por unha xestión eficiente, Luís afastouse dos cargos do seu partido e ocupouse en esclarecer e reforzar unha ética política que contribuíse á educación democrática, Orientar a convivencia dunha cidadanía plural esixía a dignidade dun ensino común, equitativa para todos e coherente coa xustiza distributiva. Como sindicalista de FETE-UXT e docente en diversos centros de Ensino Medio, optou por traballar neste  tramo educativo, consciente de que nel xógase boa parte do futuro sociocultural da colectividade, se se axusta a este paradigma.

Luis Gómez Llorente

O ocorrido desde nas políticas educativas desde antes da Transición ten suficiente percorrido para avaliar distancias e logros desde o soñado por docentes coma el; neste presente, outras xeracións viven problemas similares aos que lle preocupaban. Antes do devandito Congreso, contribuíra a que vise a luz pública, en xaneiro de 1976, unha Alternativa Democrática ao Ensino. Este documento, aprobado pola maioría do Colexio de Doutores e Licenciados de Madrid, reprobaba o que dera de si a contrarreforma da educación franquista. Como outros que tamén se fraguaran en debates colectivos, por exemplo en Valencia , mostraba como, desde José María Pemán, pasando por Martínez Esteruelas -o do peche da Universidade de Valladolid en febreiro de 1975-, con Carlos Robles Piquer a Educación seguía ostentando corenta anos de antimodernidade. Os valores que, como casa de todos, debía ter, eran os que o PSOE de Lorenzo Luzuriaga, seguindo á ILE, incluíra na CE31. A esa calidade dunha escola democrática -lembrada por Mariano Pérez Galán, no Ensino na  IIª República (en 1975)-, engadíanse demandas dun profesorado minorizado.

De 1977 a 2026.

En outubro  de 1977, a incapacidade do sistema para escolarizar a todos quedaría certificada nos Pactos da Moncloa. Na etapa constituínte, Gómez Llorente tivo oportunidade de defender ideas de “a alternativa” na redacción  do artg. 27 da CE78 e na súa posterior aprobación no Congreso de Deputados. Pero, como escribiu a revista Educar(NOS ) no seu nº 4 de 2016, Luís, “home de pacto durante a Transición política, resultou perigoso para a Igrexa española e, para o seu PSOE, tamén”. E quedou case só “como corresponde aos grandes, sexan mestres ou profetas”: a Igrexa “fuxía da súa alternativa socialista ao ensino como do diaño, e o Partido fuxiu do seu izquierdismo republicano e marxista”. Despois das eleccións do 82, con todo, non faltou nunca quen lembrase que podería ser un gran ministro de Educación: a Igrexa tería un magnífico interlocutor, e a Educación de todos un pacto duradeiro en que as relacións entre a “liberdade” educativa e a súa “equidade universal” fosen as debidas. No seu lugar, desenvolveuse unha “historia interminable” de desacordos que, como lembraron Manuel de Puelles e Antonio Viñao, entre outros, continúa pugnando polo control privado da Economía política do sistema educativo, e a alternancia conflitiva das normas que aplicaron a CE78 non remediaron o empobrecemento de “a educación común”, como consta en: Caderno de queixas sobre o artg. 27 (Editorial Morata, 2018).

O ensino da Relixión, sumada á contaminación dun “aconfesionalismo” moi confesional na xestión dos orzamentos do Estado, coarta capítulos esenciais como a formación do profesorado ou currículos moi connotados. Nas enquisas últimas, a escola sobrevive  como sistema colonizado e discriminador. Non é o que quería Luís. Coas súas propostas, o corpus lexislativo aforraríanse nove leis orgánicas, máis ocupadas en defender trincheiras políticas que na autoestima do alumnado. O sistema educativo, con todo, estaría mellor preparado para afrontar un presente en que o trumpismo ten poderosos imitadores; xestiona máis dun 70% do orzamento educativo e desde as Comunidades, -en fase agora mesmo de eleccións- é probable, que o populismo ultra acelere a deterioración da educación común. Quen manipula a “liberdade” do artg. 27 para xerar tensión social, posibilitan que os doctrinarismos impidan dialogar e acordar.

Con todo, Gómez Llorente creceu en estima ao paso destes 14 anos. Moitos o lembran crente e aducen -entre outras-, a disposición ritual do seu funeral. Da distancia o oficialismo de moitos coma el, quedou constancia antes dos Acordos co Vaticano (1979). Sempre defendeu con firmeza unha educación común, laica e non proselitista, que non impedise o coñecemento do “feito relixioso” como   fenómeno histórico, e a súa formulación segue sendo pertinente para este presente-futuro, que non é o que sostiña desde antes de ser parlamentario. Aínda andaba pola Cámara Baixa e Francisco Umbral víao no País (15.02.1982), como “o home con pipa do socialismo español”; “o socialista de esquerdas (que cousas hai que dicir hoxe, para entenderse) fuma, sinxelamente, a pipa da verdade”. Segundo Umbral, naquela pipa ardía, “cun rescoldo de revolución, o ouro da  xustiza distributiva, o incenso da utopía socialista e a mirra do seu propio carisma”; imaxinábao na varanda do barco do seu grupo parlamentario, meditando con pipa sobre o rumbo o itinerario das mareas, igual que o capitán Ahab en Moby Dick, “mentres os seus compañeiros de pasaxe e tripulación pensaban nun cargo”.

A enteireza da súa singradura, rebelde en Toulouse ante Indalecio Prieto en 1961, xa quedara varada seis meses no cárcere de Carabanchel en 1962, a causa do seu compromiso na ASU (Agrupación Socialista Universitaria). Comentábao un colega docente, que o acompañou naquela cela, e quixen entrevistalo para Escola en 201 0; Pepe Segovia, fiel discípulo seu, pediullo nun café próximo á súa casa en Chamberí e, para non traizoar a súa memoria, só accedeu a escribir o que fixese falta. Nos seus escritos e, de modo especial, en Escola Pública comunitaria (Laia, 1981) está a súa bitácora do roteiro que esta deberá seguir: se alcanza a ser cívica, participativa e laica, será -como el quería- plenamente democrática.

 

TEMAS: Luís Gómez Llorente.- Transición democrática da escola.- Artigo 27 da CE78.-Democracia educativa.- Liberdade educativa universal.

MMC (17.01.2026)