A aposta é o presente, non o pasado nin o futuro

A fin de ano, as festas adozan a percepción do tempo e poden resultar autodestructivas

 A chegada de fin de ano entre grilandas de luces e despois da xolda ao redor do Nadal ou o Solsticio de inverno, se se prefire, é ocasión frecuente para a melancolía. O uso do WhatsApp, máis áxil que as felicitacións postais de antes , non evita que os días e meses  pasen sen deterse e nos abandonen un tras outro, igual que moito amigos, situacións e cousas que nos pareceron principais. Embelesados coa cronoloxía do ano que comeza, esperamos que, se non mellor, polo menos non vaia peor que o que acaba de irse. Con todo, o cambio de calendario  aumenta, ano a ano, a sensación de que o tempo subxectivo da memoria altera non só as distancias cronolóxicas, senón tamén as duracións da temporalidade e a orde do que está antes ou despois de cada acontecemento que tentamos relacionar con outros. De nenos, era máis claro ou parecíao, pero aos poucos aprendemos a mirar simultaneamente cara adiante e atrás, tratando de controlar o paso do que, en canto a afrontar sen medo os medos e limitacións da idade. sucedería, sucedía e fose suceder.

 

Vidal Souto, 1977. O David músico

A medida que pasa o calendario e pesan os anos, a marabilla é que -por riba das cronoloxías- comezar outro novo se faga mantendo intacta a curiosidade interminable por aprendizaxes descoñecidas. Para este inminente 2026, o desexable é non deixarse fascinar polo renome e a confusión publicitaria, e que entre os encantamentos novos se manteñan as ansias de vivir e creza en amplitude profunda “o ollo de ler”, de que falaba Gonzalo Rojas (Premio Cervantes de 2004). Estes días fai un frío glacial, as variantes meteorolóxicas fan problemática a existencia en lugares da Península que aínda lucían primaverais hai pouco. Non é mellor canto acontece nos ámbitos sociopolíticos e, como lembra Michelle Grangaud (Calendario de Poetas: Ano tolo I), cabe preguntarse con Freud se “é inevitable que os xornais mintan con regularidade e sen ningún limite”. Entre quen trata de estar atentos, crecen quen di non entender nada do que está a ocorrer, e a exaltación do fin de ano, con a bula que se monte ao redor dos Reis Magos, non o propicia. Nestes días, proclives máis ben ao contrario, o que vaia suceder xa está a suceder. Por contentos que nos poña o espumoso con que pretendamos traspasar a fronteira das 24 horas do día 31 de decembro á do un de xaneiro, a continuidade do que se fixo –ou deixouse  de facer- seguirá o seu curso na maioría de asuntos que marcan a vida persoal e social. É practicamente imposible, por exemplo, que a guerra en Ucraína desapareza, por máis aspiracións ao Nóbel que se fagan desde o peloteo con que Trump trata ao resto do mundo. Aínda que hoxe nos dixesen que todos os implicados deixaban de poñer alí as súas mans, seguirá sucedendo o que en Palestina desde que se asinaron papeis parecidos o pasado dez de outubro e, se se mira ben, desde a súa partición o 29.11.1947.

Einstein estableceu a relatividade como principio da Física e a rixidez do tempo cedeu paso á flexibilidade como característica que a Cuántica relativizou máis aínda, o que permite e obriga a considerar menos intelixibles as decisións inspiradas en agoiros e profecías indemostrables. Si o son, en cambio, quen configurou os seus obxectivos de futuro mediante estratexias e equipos de traballo que, sen descanso, non cexan en determinados tipos de logros. Vista desde esta perspectiva, a futuroloxía do 2026 non é unha cuestión conspiranoica, senón de medios e recursos para apoiar, defender e esixir unhas ou outras maneiras de facer e de organizarse persoal e colectivamente. E, doutra banda, fai máis fácil entender como, nos cambios culturais, a activación de determinadas decisións sobre outras dinámicas que puideron ter e non se tiveron fai que os tempos longos e curtos de moito aspectos da vida colectiva, ademais de entrecruzarse entre si, pervivan e se sigan expresando de determinadas maneiras, sempre en prexuízo dos mesmos colectivos que os padeceron.

É significativo, neste sentido, que estea a crecer en medios máis ou menos “populares” –palabra equívoca onde as haxa- o aprecio ao autoritarismo reaccionario, cando estamos a ver que sectores amplos do conservadurismo inclínanse por naturalizar a radicalidade ultra. Entre os impulsos que moven ese ámbito ideolóxico, cantos teñen medo a que o mundo tranquilo e cómodo en que foron educados desnaturalice os seus esquemas. Inclínanse  pola radicalización e proclaman a súa contrariedade aos inmigrantes, cando moitos deles o foron; declinan as normas do esquecemento histórico, cando as súas familias, represaliadas, sufriron o control ditatorial; non se acordan de que as mulleres o pasaron peor e volven ás leis dun patriarcalismo dirixido desde o móbil. Se ademais temen perder algún dos seus dereitos e privilexios de propiedade, non admiten de que vaia isto do cambio climático, se no verán sempre fixo sol, e ante fenómenos como o da DANA sobre Catarroxa, nada din ter que ver nin de que responsabilizarse. Tampouco as cuestións de vivenda ou Saúde os inquedan : eles apañánse, e a opción do “medo á liberdade” dos outros (Fromm, 1941), acaba de confirmarse en Estremadura como “liberdade negativa” ou ausencia de intervencións legais do Estado que permitan unha autonomía persoal de todos con iguais dereitos. En consecuencia, a “liberdade de elección de centro” –que reivindicaban no século XIX-, coas implicacións que iso segue tendo no libre desenvolvemento de mercantilizadas redes educativas, seguirá sendo en 2026 como foi en 2025, allea a unha “educación común”.  

No balance deste case pasado ano, non se percibe un cambio significativo nos hábitos perceptivos do tempo e podería estar a crecer a “cronofobia” de que fala Sergio Fanjul. Mentres pasa o tempo cronolóxico, entre o subir e baixar uns ou outros camiños, minguar ou crecer dos días, lograr e non lograr aspiracións, o medo ou a fobia seguen. Cando falamos de “a experiencia”, case sempre nos referimos ao que permanece, a un  futuro abolido do que dubidamos que quen veña detrás poida alcanzar. Deixamos percibir que, entre as rutinas e a tensión existencial, albíscase que o paso do tempo é un fracaso e que crece a destrutiva nostalxia desencantada. Este fin de ano, entre propósitos e despropósitos de emenda, talvez sexa o momento de insistir na necesidade que teñen os humanos de ser educados no desenvolvemento dunha “nostalxia restaurativa” do ser que tiveron “as cousas ben feitas”, único modo de volver aos lugares do pasado sen que se perdan os bos tempos. En todo caso, a aposta non é o antes nin o despois, senón o agora: Que os bos fados nos acompañen!   

TEMAS: Tempo cronolóxico.- Tempo histórico.- Tempo subxectivo.- Tempo longo/tempo curto.- Continuidade/permanencia.

MMC (29.12.2025).