As desmemorias da memoria debida non axudan a convivir

As explicacións da Historia eliminan a parcialidade, se son honradas, e facilitan entender o presente

Se a Historia é auténtica, a mirada sobre o acontecido facilita un futuro máis democrático; depende de que a deontoloxía do historiador estea orientada por unha ética de valor universal. Como noutros oficios dos humanos, cando median intereses particulares, nin a Historia, nin o xornalismo, nin as institucións estatais, son imparciais.

 

Variations. Julie Mehretu (2025)

A memoria descontrolada é subxectividade en que non caben todos e todas. Réxese polo fondo que formaron as sinapses neuronais entre a infancia e a adolescencia en que, como di o neurólogo Rafael Yuste, constrúen o seu Teatro do mundo. Aí sitúanse os materiais do vivido especialmente no  Bacharelato, patria á que se pertencerá sempre. É fácil atopala nos papeis de quen escribe, en que se coan, consciente e inconscientemente, alusións ao que lembran imaxinar ou vivir  no colexio ou instituto, e máis se pasaron por algún internado. Puido verse, así mesmo, nos acontecementos recentes do ferrocarril en Ademuz, pródigos en glosas, artigos e opinións, que resultarían inintelixibles --e máis no seu paso bronco polas cámaras parlamentarias- sen a experiencia acumulada en viaxes antigas. Nas versións dalgúns opinantes, aquela RENFE das súas infancias se mixtifica co encanto de películas como o Orient Express obviando a realidade dun ferrocarril que apenas sobrepasaba ao Maquinista da Xeneral. Vagóns de terceira, asentos de madeira, carbonilla coándose polos portelos e unhas estacións inhóspitas, non puideron facer que, por exemplo, a espionaxe dos factores e gardas civís a posibles fuxidos do control dos seus pobos, fixese mellor a seguridade de Antes que a de AGORA.

 

Noutros moitos asuntos, en que o presente interpela, os recordos do pasado sempre coan parecidos desfasamentos. Quen carga anos, cando repasan ante outras persoas as oportunidades que tivesen de desempeñar empregos ou cumprir roles asignados, en que cresen ter poder, permiten advertir como os surcos antigos das sùas sinapses inclínanos a verse máis competentes e mellor dispostos para “o deber” que quen os substituíra. Tan habitual é esta tendencia, que frecuenta as desmemorias sobre os costumes inculcados. A discrepancia interxeracional sobre cambios ocorridos -que os arqueólogos detectaron nas tabletas cuneiformes- adoita facer que os maiores lles recriminen aos máis novos falta de coñecemento e autoridade. En realidade, con todo, subconscientemente falan de autoritarismo, actitude herdada do patriarcal “paterfamilias”, dono de canta vida houbese na súa propiedade. A súa forma máis dura e extrema segue en vigor -nun plano relativamente próximo- en que o variado  control, fóra da domus familiar, impera agora nos móbiles, vixiantes dentro e fóra da escola ata o mobbyng.

Historias a non esquecer

En moitas outras historias do vivido, a suposta idealización entrecrúzase igualmente, por máis que se trate dun pasado recente. Gregorio Morán (1947-2026) deixou constancia del nos que, recentemente falecido, os seus detractores chamaron “lúcidas” análises “críticas”. O seu veraz traballo analítico no Cura e os mandaríns (2014), e no prezo da Transición (2015), xa o exercitara, con similar rigor, ao tratar a relación de Ortega co franquismo no Mestre no baldío (1998), ou ao diseccionar a Transición en Adolfo Suárez: historia dunha ambición (1979). Os nados na xeración deste xornalista asturiano, cando repasan a escola -e estudos posteriores en caso de poder facelos, pois lles eran de acceso difícil-, adoitan referirse, sobrevoando as moitas carencias, a calidades que din mellores que as de promocións posteriores. A súa memoria experiencial adoita repetir ante os seus interlocutores perspectivas erróneas respecto a unha realidade educativa que, se sempre foi complexa, era obxectivamente peor. A mesma sorte corren os asuntos da vida relacional, particularmente os concernentes á xestión política, en que as apreciacións máis frecuentes seguen as pautas culturais de que falaba Kenneth Galbraith na  Cultura da satisfacción, en 1992. Aínda cuestionando a que emitían oligarquías económicas e sociais do pasado preconstitucional, a gran maioría estivo á espreita de oportunidades para estar onde houbese que estar no momento oportuno e mellorar posicións de orixe. Ese hábito pequeno burgués axudounos a dar por bo o tránsito político e canto a CE78 trazou de modo impreciso; poida que agora que  se desclasifica documentación do 23-F, se advirtan mellor as verdades, mentiras e desmemorias explicativas do ocorrido antes e despois de 1981.

A estrutura económica dos negocios -e a súa implicación na Educación- xa unira a moitos desde a secuencia inmediatamente anterior ao 20N-75. No alto da pirámide, seguíronse nutrindo do traballo da maioría social uns poucos que, sobre todo desde 2008, esixiron máis exclusividade. Todo seguiu parecendo rutineiro, pero cantos cidadáns, asalariados e contribuíntes, se preocupen dos seus dereitos e liberdades, deberían apresurarse a saber que se os esquecen, a súa paz e benestar non estarán a salvo. Se se poñen en risco -onde sexa-, a súa vida e a dos seus corren perigo. Os descoidos da desmemoria son agora graves cando dan por bos xenocidios como o de Gaza -con máis de 25 mil nenos mortos en poucos meses-, ou cando “se comprende” o de Venezuela, Irán, Groenlandia, Ucraína, Afganistán, Cuba e tantos outros sitios de próxima distancia. As “desculpas” e desmemoria son, en todo caso, máis fáciles cando a escola non contribúe a que sexan vistos criticamente, ou se hai familias que cualifican esta pedagoxía como “ideoloxía”. Non adoitan ser remisas, con todo, á adicción que xera a transmisión divertida e aparentemente gratuíta destes asuntos nas plataformas dixitais, cando a maioría de críos e crías non saben distinguir falsa información. Se as aprendizaxes escolares non contrarrestan as narrativas de odio, supremacismo, machismo e fascismo dos intérpretes de verdade única, como a de que o C02 non mata, a convivencia democrática de todos complícase. Sen atención clara, o semianalfabetismo de moita xente -aínda que fose á escola- acelera unha desmemoria que distorce canto poida ser bo para o presente das súas comunidades. Da súa existencia, inxusta, cabería dicir, con Dámaso Alonso:

“do abismo chegas,

tosco sol de negruras,

chegas sempre

onda turbia, sen fin…”

TEMAS: Desmemoria.- Memoria e Historia.- Política democrática.- Ética universal.- Semianalfabetismo dixital.

MMC (24.02.2026)

23F22: crise do PP?

 

O acontecido é grave para a evolución democrática de España

O que está sucedendo estes días no partido conservador de España pode ser unha pura ficción novelesca, unha secuencia máis da súa historia, ou unha mixtura de ambos mundos. Debe determinalo quen escriba o guión orixinal, pero mentres non se dilucida a enleada, será proveitoso non dalo por resolto. Que estivese atento a ver a súa evolución, inaudita ata parecer froito da nosa imaxinación, ben faría non dalo por resolto; non sabemos que parte de todo iso é verdade e, menos, que problemas reais causou. A suposta novela está sendo moi eficaz, ata en difuminar o seu verdadeiro argumento.

A serie

A primeira advertencia para decatarnos é tratar de ser conscientes de que somos espectadores de algo que era difícil de imaxinar. A segunda é tratar de adoptar a posición de observador axeitada partindo de que, ante transformistas e xentes de circo, han de adoptarse precaucións ante o que parece que vemos e non é exactamente o que sucede, non sexa que nos despistemos indebidamente.

Como nun conto, érase unha vez un partido político en que parecía, ao fin -logo dun longo serial de episodios turbios, en que ata a propia sé social era produto de trampas-, que se quería aclarar se un membro eminente de agora era ou non corrupto; é dicir, se proseguía a tradición das mordidas para xestionar recursos públicos. Sería exemplarizante para outros á vez que proveitoso para mandar máis, pero cos penitentes de teatreiros vitimismos nunca se sabe. A sorpresa forte estaba por chegar, porque despois de que os implicados se dixesen en público canto quixeron dicirse das mascarillas obxecto da lea, a comisión propiamente tal, e a coartada excepcional da urxencia, o argumento desta serie cambiou bruscamente. Como nunha traxedia de Shakespeare, A acusada converteuse en acusadora, mentres o acusador sufriu un revolcón a conta dos seus. Maltreito este da pelexa, protagonizóu unha despedida solemne ante a audiencia -entre a que se podían advertir traidores-, un último xesto que deixou a serie no seu máximo clímax. O que veña a continuación inicia unha curva de desinterese, aínda que a recado que os seus gromos darán para outra tempada espectacular, e recambio de actores e actrices.

Difuminación

Das moitas exéxese que admite a primeira tempada da serie que acabamos de ver, hai capítulos que non se deberían escapar da retina sen prestarlle especial atención, non tanto como goce, canto como aprendizaxe. De entrada, a constancia de que espectáculos como este son un descalabro para todos; logo de case corenta anos ansiando que houbese democracia, non parece que nos corenta e catro últimos aprendamos moito a practicala lealmente: non é ningunha alegría, pois, que, cada pouco, unha vez uns e outra vez outros -por referirnos aos dous principais partidos que han protagonizado a alternancia desde 1978- estean dando a nota do quítate ti que me poño eu; neste caso medre o malestar porque o protagonista que acaba de perder a partida foi o único que, na historia do seu grupo, non foi elixido a dedo para dirixilo. Nunha segunda observación, complementaria desta, é inquedante que sexan os varóns do partido -versión real da grafía “baróns”- os que decidan o destino do guión a seguir en diante: é raro que non se advirtan máis explícitas as “baronesas”, que habelas hainas e con peso acreditado nesta historia.

Pero entre tanta difuminación do realmente sucedido, o máis dramático é que entre as razóns que, nunha consideración democrática da vida política cabería considerar, de todas as de cariz relevante ningunha apareza como causante de este folión. Non xurdiu porque o defenestrado non sexa capaz de frear o bo funcionamento -polo menos nos prazos constitucionais establecidos- de institucións como o Consello Xeral do Poder Xudicial e ralentizar os doutros altos tribunais, ou o da alta dirección de RTVE. Ninguén lle pode botar en cara tampouco que non faga o posible, coas súas votacións e co seu verbo máis florido, por que o Goberno actual de España quedase como ilegal, non só ante o resto de españois, senón tamén ante os socios da UE, por razón da xestión dos recursos procedentes de Bruxelas. Poucos poderán argumentar que non estea brillante en satisfacer as aspiracións dos pais transmisores da antorcha desta formación política en canto a dar cancha ao seu lado máis dereitista, achegándose aos egresados ultras. E moi eficaz foi este modo de ocultar, coa súa autoinmolación, o problema inicial da crise: as supostas comisións que a lexislación da Comunidade de Madrid prohibe expresamente.

Mal agoiro

Quedámonos con todo, coa dúbida de se sabería desenvolver o lado auténticamente centrista que autodefine á súa formación. O seu programa preferiu non buscar un diálogo leal coa esquerda, poñer pegas a conquistas sociais en principio xa en marcha, non votar unha reforma laboral que só emendou levemente a do seu propio partido, non estar ao quite de problemas como o da vivenda, non facer propostas propias que desen algunha esperanza á xente necesitada, non tomar a todos por españois, palabra exclusiva para uns poucos. No canto de enquistarse nun legado que quedou como pelexa de egos persoais, gañase moito en liderado se advertise á súa competidora en cuestións como “a liberdade á madrileña”. Esa pelota deixouna no aire para que siga facendo o que lle veña en gana como, por exemplo, aumentar o orzamento para o ensino privado e profundar as limitacións do ensino público. Xusto nestes días de pelexa, acaba de arrebatarlle os poucos centros que tiña de Educación Infantil de 0 a 6 anos, que foron referencia de bo facer didáctico.

Todo conto ten a súa conclusión práctica. En este, é posible que do mago que poñan de recambio en Génova -ou onde toque- os galegos saiban moito, aínda que, como é sabido, por unha banda xá ve e por outro que quere que lle diga. Sexa quen sexa, se segue xogando a escamotearlle á cidadanía os seus dereitos, estará dando sinais de inutilidade para unha suposta vocación de servizo á “liberdade dos españois”; neste 23F todos son hoxe máis incrédulos e calquera día preferirán un salvador máis orixinal.

TEMAS: Partidos.- Política democrática.- Corrupción.- Transparencia.- Publico e privado.

Manuel Menor (Madrid, 23.02.2022)