Seguir de pobres era un horizonte vital

O Informe PISA constata a vixencia desa inclinación en moitas vidas.

En 1951, Ignacio Aldecoa escribiu un dos seus contos máis certeiros sobre aquel mundo de finximentos . En Seguir de pobre, unha cuadrilla de seitureiros vivía un verán moi distinto do que ao escritor arabés pintaba a propaganda das Caixas de Aforro, onde as espigas de trigo acompañaban a unha hucha de barro e falábanlle de alegres labregos con “parellas de bois, vacas, maquinaria agrícola e un fillo estudando na universidade ou o seminario”. Aquel aire “de felicidade conquistada” non era o de quen, finalizando a primavera, cruzaban os camiños do país á procura “do pan do traballo” para segar campos doutros. Pasaban ante as portas do pobo á hora temperá buscando, “en oración de esperanza”, un salario de miseria entre suspicacias dos contratantes; desde antes de que saíse o sol ata bastante despois da súa posta, a esgotadora xornada e a mala alimentación deixábaos con máis ganas de descansar que de lavarse e, antes de repousar algo na palleira, revisaban fouces, abarcas e dedís. Sen deixar de soñar, facían toda a campaña da sega en campos afastados aos da súa terra, á que volvían con “un feixiño de billetes pequenos”. Cantaban que, “ao marchar á sega/entran rancores/traballo para ricos/seguir de pobres”, pero esperaban que o seu traballo de andoriñas migrantes lograría que os seus fillos puidesen vivir un sistema en que, cando preguntasen algo, ninguén lles dixese: “Canto máis ignorantes máis queredes saber”.

Comida frugal. Pablo Picasso, 1914

Rosalía de Castro xa lamentara en 1863 que aqueles traballadores baratos saísen das súas aldeas “como rosas” e que, á súa volta, regresasen “como negros”. Este poema dos seus Cantares galegos aludía a unha penosa realidade socioeconómica, da que quedou constancia, mesmo na Información oral e escrita que a Comisión de Reformas Sociais publicou entre 1889 e 1893. Nos anos sesenta do século pasado aínda existía esta trasfega estival, e non por estrada -como no conto de Aldecoa-, senón nos vagóns de terceira, onde se acompañaban das súas fouces, protexidas con anudado cordel para que o seu fío non danase a ninguén. Mentres as chairas castelás poboábanse de máquinas seituradoras, en Frankfurt, Düsseldorf ou París, en Róterdan ou Xenebra, estimaban aquela man de obra sumisa, medorenta de que lles devolvesen ás súas casas. Moitas veces a súa laboriosidade era ilegal, e era menos paga que a dos nativos, que os acusaban de “invasores”. Aínda sendo minorados, fascinábaos o “milagre alemán” e un “Plan Marshall” que melloraban as súas vidas.

Aquel “desenvolvemento” iniciara lento a súa andaina en España co Pacto de Madrid en 1953, despois de unha autarquía moi rendible para algunhas familias. Eisenhower asinouno en 1959 e, tras un duro Plan de Estabilización, selouno o 03.08.1961 a entrada na OCDE. En 1964, inicia a súa industrialización o Primeiro Plan de Desenvolvemento ata 1967 e, a continuación o Segundo chegará a 1971. Urxía entón sanear tamén outros asuntos de modo que, sen modificar o Movemento e a súa Cruzada, parecese que todo se modernizaba ao estilo do que os emigrantes vían fóra, e nese transformismo andou tamén a OCDE. Había que reformar un sistema educativo obsoleto desde a Guerra; a Lei de Ensino Medio de 1938 compasara a depuración dos mellores avances pedagóxicos que viran os 2000 bolseiros da Xunta de Ampliación de Estudos (JAE) en Europa, entre 1907 e 1934. Desmantelados os seus programas e perseguidas as iniciativas da ILE -entre elas os Institutos-Escola, como o do Retiro e o de Hipódromo, en Madrid-, as medidas censoras pecharon moitos institutos: en Madrid, por exemplo, deixaron 7, dos 13 que había- e cambiaron a súa orientación educadora. Aquela “cultura escolar”, imposta durante 30 anos, torpedeaba a estrutura económica en que se pretendía entrar; o SEAT 600 alterara o imaxinario social en 1957, e facían falta operarios cualificados para tarefas que puxesen rapidamente en mans dos consumidores enxeños e útiles vistosos. Debía parecer que cambiaba todo, e foi entón cando a OCDE aconsellou moitas novidades do Libro Branco que precedeu  á Lei Xeral de Educación (1970).

Variacións últimas do “desenvolvemento” educativo

Sobre a pobreza daquela educación -apenas modificada nas leis orgánicas posteriores ao artigo 27 da CE78- o último Informe PISA -patrocinado pola OCDE- mostra signos de que, como sucede no sistema económico en que se move, é especialmente pobre para moitos dos mozos e mozas que, aos quince anos de idade, teñen serios problemas para ler e, polo tanto, para resolver problemas que lles poidan xurdir desde perspectivas matemáticas e científicas. En instante  histórico -entre o31 de marzo e o 16 de maio de 2025-, os seus cuestionarios foron aplicados nos centros a mozos e mozas nacidos en 2010. Viviran unha  crise como a pandemia (entre xaneiro de 2020 e maio de 2023) e, antes, o recorte dos orzamentos de educación no Real Decreto-Lei 14/2012, do 20 de abril impuxo o aforro duns 3.000 millóns de euros ao sistema público, e que parecese irrelevante aumentar a cociente de alumnos, suprimir horas de reforzo e apoio aos máis necesitados, ou aumentar horas lectivas aos docentes, desatender a formación destes , e recortar bolsas ou axudas. E este é  agora o gran motivo do “fracaso” do sistema, que detecta este Informe  PISA; incumbe aos centros privados e públicos de todas as Autonomías, sen mencionar que o soporte cultural desta baratura vén de 1812. Cando a Constitución de Cádiz dedicou o Título IX (artgs. 366 a 371), á “instrución pública”, xa lle asignaba un orzamento en que a atención ás capacidades de toda a cidadanía sería sempre escasa ou nula.

Aí seguimos. En nome de “a liberdade de elixir”, a ignorancia das débedas do sistema educativo cos cidadáns/ás ten tendencia a que non sexan saldadas nunca. No canto de a memoria histórica do vivido, cóidase “a primacía nacional”, ese proxecto en que pasado, presente e futuro teñen unha versión de Historia única, allea a unha maioría cidadá, en que un 33,8% de nenos “SEGUIRÁN DE POBRES”. Hoxe, o selecto negocio da educación ten a primacía: move máis de 20.000 millóns de euros e segue crecendo.

TEMAS: Educación pública.- Políticas cívicas.- Orzamentos educativos.- Modernidade pedagóxica.- Pobreza, igualdade e segregación educadora.

MMC (Madrid: 11.09.2026).

Promesas rotas

Os indicadores actuais de pobreza contan moi ben cales son os graves problemas  que necesitan atención.

 Houbo un tempo non afastado en que ser “pobre” era simplemente ser currante. No século XIX, os “proletarios” eran xentes traballadoras: os seus salarios apenas daban para comer, os seus nenos traballaban para completar os escasos salarios do pai, e a nai, cando a había, desempeñaba os postos de máis baixa cualificación no sistema de produción. Non había leis sociais que lles conferisen algún dereito e calquera inconveniente que se atopasen na vida: unha enfermidade, un accidente ou simplemente facerse maior -e non poder traballar-, extremaba o risco de ter que vivir de esmola na rúa. Cóntao Galdós nunha das súas mellores obras: Misericordia, novela que a María Zambrano parecíalle que resumía a un tempo a parte máis dura e a máis lúcida da Historia de España; a personaxe de Nina, sempre sacrificada por canto ser vivo houbera ao redor, mesmo atendía a outra muller, sempre pagada de si mesma, pero periposta beneficiaria da súa bondade; a caridade de Nina era o único que un cego estranxeiro tiña para saír adiante nun mundo en que a voluble beneficencia era absolutamente ineficaz  contra a enorme cantidade de pobreza ambulante que había.

Aquela pobreza xa antiga, engadida á que houbera sempre na época da industrialización, concentrouse nas zonas industriais e urbanas de maneira feroz, e motivou á xente traballadora para sindicarse e reclamar os seus dereitos. Chegaron a ser “a cuestión social” que inquietou a cómoda tranquilidade dunha burguesía satisfeita de haber alcanzando o poder político, non só en Europa, senón tamén na España máis industrializada do século XIX. Aquel movemento  acabou desencadeando que, para dar “seguridade” ao conservadurismo burgués, había que sacrificar algo da sacralizada propiedade que les daba un poder case absoluto sobre case todo. Nos anos oitenta dese século, no canto de “caridade”, “beneficencia” ou “filantropía” –fórmulas que Concepción Arenal percibía insuficientes para atender os problemas reais que tiña a casa do pobre-, había que detraer algo daquela riqueza para a atención dos dereitos básicos dos obreiros. En Alemaña, Bismarck institucionalizó as políticas sociais, e enseguida, veu o seu recoñecemento noutros países, tamén en España, aínda que cunha lentitude. A crise do 29 e, sobre todo, os desastres da  IIª GM, aceleraron a creación do “Estado de Benestar” nunha Europa exhausta.

En España, viviramos unha Guerra algúns anos antes, pero o acceso ao “Estado de Benestar” foi máis tardío. Cando o alcanzamos xa non era o que os emigrantes españois viviran  na Francia ou Alemaña dos anos sesenta. Estaba en crise a socialdemocracia e, no panorama internacional, desde a caída do Muro de Berlín no 89, o neoliberalismo de Thatcher  (1979-1990) e Reagan (1981-1989) orientou ao Fukuyama de O fin da historia (1992). A vida cotiá dos europeos rebaixaba o seu sistema de protección social e os libros de Historia dos liceos franceses incluíron no currículum de Bacharelato un tema que, con certa melancolía, denominaban: “Os trinta [anos] gloriosos”; “a crise do 73” empezara a levalos por diante, e os indicadores de “risco de pobreza” empezaron a ser de novo crecentes  

Demasiada xente

A nova pobreza é máis sutil, pero existe. Cando alguén a menciona, os interlocutores adoitan sacudirse a preocupación que poida roldalos observando: “Fíxate, como están as terrazas…; todo está cheo”, e levan a conversación a algo máis divertido. Aos habitantes da modernidade de 2024 élles doado evadirse; os modos de produción cambiaron tanto que non fai falta empeñarse moito en alienarse ou deixar que o alienen a un, por máis que, ao redor ou probablemente no piso de en fronte, a pobreza siga sendo unha crúa realidade. Cada vez hai máis persoas que, como no século XIX, aínda que traballen, e traballen moito, téñeno complicado para sobrevivir. Neste momento, segundo a enquisa do INE sobre Calidade de Vida en 2023 , na España de todos existe un 26,5% de poboación que sofre “risco de pobreza”. É dicir, algo máis dun cuarto de concidadáns carecen dalgún elemento significativo que os fai levar unha vida cotiá distinta da os seus veciños; unha de cada catro persoas, por ser pobres ou estar a piques de selo, non pode afrontar os gastos que conleva chegar a fin de mes dignamente: a calefacción, a enerxía, a menstruación (no caso das mulleres), a alimentación, a sanidade, a educación dos fillos e a vivenda son os principais indicadores da desigualdade duns e outros cidadáns; a máis indicadores que advirtan, máis pobreza diaria teñen.

Esta pobreza de agora, apenas é visible; os que a padecen tratan de que así sexa para non avergoñarse nin dar mágoa. Afecta, sobre todo, ás mulleres e os máis novos e, aínda que finxamos non vela, mostra as novas facetas da fenda social, que crece inexorable entre quen ten e quen ten moi difícil chegar a fin de mes; entre este conxunto e o  dos poucos/pouos que aparecen en la lista Forbes ou andan relativamente preto, a brecha é exponencialmente maior. Ademais, a ese 26,5% da poboación en risco de pobreza o mínimo problema que les xurda os fará pasar –igual que pasaba no século XIX- a unha situación insostible. Por outra banda, é especialmente rechamante que un 13,3% de quen está nese escorregadoiro do risco de ser pobres teña, segundo o INE, estudos superiores. Esto lévanos ao esperpéntico de oír a quen avoga polo “esforzo” como solución. No século XIX, cando o tópico era dicir aos pobres  que eran borrachos ou cousas peores, humillábanos sen pagarlles ou os exhibían un día de festa para demostrar que eran boa xente. Hoxe, voces cortantes, insensibilizadas por aduladores interesados en “mamandurrias”, insúltanos descaradamente: “Non queren traballar”. Calquera con aspiracións de rubit no mundo de certa politiquería gritarallo aos profesores que estes días están en folga: non sería a primeira vez.

A pobreza obriga a falar de política en serio, e de quen, como políticos, están atentos a resolver e non a embarullar para aproveitarse; tanto amor mostran ao libre mercado que lle poñen en bandexa os motores do ascenso social: a Educación, a Sanidade ou a Vivenda, sen explicar que fan como lacaios da capacidade extractiva duns amos que apenas coñecen, a conta de romper esperanzas de vida honorables. Nunca contan por que lles interesan tanto os bienes públicos deses servizos sen ocuparse dos danos colaterais que causan as súas alegres privatizacións, pero predican unha liberdade idiotizada en que sobran os vellos e os mozos ben preparados. Diso vai a pobreza actual, maior que o ano 2022, con tanto emprendedor disposto a sacarlle vantaxe.

TEMAS: Pobreza.- Risco de pobreza.- Estado de Benestar.-Políticas privatizadoras.- Educación, Sanidade e Vivenda.

 

MMC (27.02.2024).

Desencontros a destempo

A educación recibida condiciona entender que estea a suceder. Mesmo pode evitar que prevalezan despropósitos egoístas nas decisións colectivas.

Mentres os dous líderes destacados do momento político se encerellaban nun melancólico desencontro por quedar ben firmes ante os seus posibles votantes, unha reporteira preguntaba na rúa sobre a vivencia a destempo do vranciño deste mes de outubro. No Senado, a cuestión era se conviña endebedarse cuns orzamentos expansivos ou se era preferible un aforro de recortes selectivos: dous modelos opostos para afrontar unha realidade crecentemente complicada ante a que os dogmas neoliberais desaparecen por ensalmo. Na rúa, a prolongación do tempo tropical gañaba por goleada a cuantos de esguello non obviaban as urxencias máis problemáticas do cambio climático. Por medio andaba -unindo o debate parlamentario coa rúa- a alusión dun dos políticos a que as decisións tiñan que ter en conta esa realidade esquiva, especialmente o uso dunhas ou outras enerxías, que  a Terra esixía para a súa sustentabilidade.

 Interferencias semánticas

 Non é difícil ver que, tras este tipo de cuestións -seguramente as máis importantes do momento actual-, latexan interferencias de intereses concretos en posicións que se din independentes. Todos os temos respecto ao mundo en que nos movemos e, ao mostralas, ninguén é indiferente ás competencias aprendidas que lle axudaron a valerse na vida. A conxunción de ambos os ingredientes gravita na maneira de interpretar o que sucede pola que nos inclinemos racional ou irracionalmente.

Á hora de posicionarse, mesmo para valorar a contraposición de intereses o que aprendese cada cal é primordial, aínda que non todos aprendamos igual, nin todos tivésemos as mesmas oportunidades para aprender. Ha de engadirse, ademais, que para determinar o que mereza a pena ser retido como significativo, as maneiras de crear opinión a que cada cal se apegue xogan un papel relevante. Nunca foron neutrais, e o filtro persoal que cada cal sexa quen de poñerlles é o que mellor valida a súa fiabilidade para non deixarse manipular por intereses alleos nin prexuízos solemnes. Non é un asunto novo, e a guerra actual en Ucraína permite observar os rumbos interesados que se concertan para crear opinión favorable a algún dos bandos contendentes; ata en noticias intranscendentes, incluso os trazos da voz son portadores de información pautados nun guión condicionado. Dito doutro xeito, que os individuos teñen pouca capacidade de reacción ante estas argucias se a súa formación foi débil ou se limitou ao memorismo do irrelevante na súa escola.

Nese contexto maleable, máis propagandístico que informativo, funciona unha maquinaria experta en darlle a volta a expresións como “liberdade”; ao ritmo que vai o estropicio pronto torcerían o seu gran significado orixinario. Lakoff e moitos outros nos alertaron, pero a súa voz soa no deserto; pouco vale, pois, reclamar o que non nos deu a escola -porque xa se pasou a nosa escolarización-, pero pódese aprender algo da vida que se está vivindo. Poñan, por exemplo, o oído no que se di nos parlamentos, incluídos ata os municipais, e poderán acumular un bo catálogo documental en que as apelacións ás grandes palabras que deron sentido á modernidade son pretextos para coar privilexios e negocios particulares a conta dos orzamentos públicos. Para garantirse clientes presos hai moitas, pero merece a pena centrarse nas que incumben á Saúde, Educación ou ás residencias xeriátricas; oídas un par de veces, enseguida agudizan a comprensión do auténtico significado que os listos do lugar dan a expresións que motivaron ás persoas comprometidas co ben colectivo. Verán que “liberdade”, “tolerancia”, “coñecemento”, “convivencia”, “democracia”, e outras concernidas dun ou outro modo por decisións concretas, reducen o valor semántico do que realmente debe importarlles, salvo que sobreentiendan que a súa vida –a súa- impórtalles un bledo.

 Pobreza semántica e pobreza palpable

A pobreza que o mal uso destes termos xera ten que ver coa outra, a da necesidade física. Cada vez está máis preto estoutra “pobreza” e pode ser tanxible na propia familia, no que hai para comer, para o gas e a electricidade que fixeron máis confortable a vida ata o de agora. Afecta á mobilidade para desprazarse a diario ou á capacidade de facer traballos diversos. Diminúe o stock dos bancos de alimentos dispoñibles para os que fan cola para poder comer. Din na radio que un de cada tres nenos españois está en risco de exclusión, e engaden que a esperanza de vida baixa proporcionalmente ao aumento desta pobreza. Alguén que un coñece de sempre ten traballo pero o que lle pagan apenas lle chega para cubrir os gastos imprescindibles…; toda esta pobreza está á porta de casa, non é a que aparece no telexornal cando estamos a comer e advertimos que non estamos na África subsahariana. É a pobreza do mundo en que vivimos e que está aquí interpelándonos cando algúns supostos representantes políticos exprésanse en plan elegante e chulesco e, sen compaixón ningunha co mundo dos cidadáns correntes, manipulan e terxiversan os termos máis prezados. Son os responsables de que, por exemplo, Alberto Reyero dixese, despois de deixar o seu cargo na Comunidad de Madrid: “Negábame a seguir compartindo consello de Goberno con persoas sen escrúpulos” (Entrevista en El Plural.com, 11.10.2022).

Empobrécennos máis co seu balbordo. A displicencia que rezuma este tipo de influencers na vida política e cultural difunde un egoísmo narcisista que impedirá afrontar os retos que cada día que pasa aceléranse máis. Javier Marías deixou nos seus artigos e novelas abundante material para que non se vaia todo ao garete. En Frankfurt é posible que alguén se acorde estes días da primeira entrega de Tu rostro mañana, en que deixou unha boa descrición desas persoas coas que merece a pena establecer distancia, pola súa soberbia inmensa, “que senten, quizá xulgan, que o mundo vive en débeda con eles; canto lles chega de bo élles tan só debido, que menos; descoñecen o contento e a gratitude por tanto… Son xente intratable, que xamais aprende nin escarmenta. Séntense acredores do mundo sempre, aínda que leven a vida agraviándoo e desposuíndoo”.

TEMAS: Manipulación informativa.- Linguaxe parlamentaria.- Pobreza.- Actitudes democráticas.- Lectura comprensiva.

MMC (Madrid, 19.10.2022).

A volatilidade deste tempo nos acurrala

 A volatilidad deste tempo acurrálanos

É tan inestable o que sucede ao redor, que todo parece imprevisible. Fainos intolerantes, aínda que sexa parecido a como foi sempre

A fraxilidade do presente traspasa moitísimo a doutros presentes do pasado vivido; iso é, polo menos, o que parece, pois todos os anteriores xa só figuran na memoria, ese instrumento non menos inestable. De fóra a dentro, son moitos os ingredientes que conflúen neste momento para xerar esa sensación de crecente levidade e, ata, banalidade do que vivimos.

Os conflitos

Ás múltiples fracturas que os máis de dous anos de pandemia trouxeron, engádense nestes dous últimos meses as que trae á convivencia europea a guerra en Ucrania, resultado en parte de problemas do pasado non ben saldados e, en parte tamén, continuidade de pulsións dalgúns actores, por salvar un pasado histórico irredento. O resultado está sendo visible en destrozos humanos e materiais intolerables; non estamos afeitos a ver cidades como as nosas, costumes como as nosas, pel igual á nosa e soños moi similares aos nosos, golpeados, maltratados e exiliados -coma se nos puides pasar a calquera-; mentres os veciños ucranianos son sacudidos, vemos arder as súas vivendas e esfarelarse os seus soños.

Logo de dous meses convivindo con estas imaxes, seguimos confusos, por non acabar de comprender o xusto e inxusto que hai detrás, quen sexan os que moven os fíos deste desastre detrás dos que sacan peito e esgrimen as súas sinrazóns. Agresores e agraviados xeran desorde á nosa tranquilidade aburguesada a tres horas de viaxe en avión; non é igual que cando sucedía exactamente o mesmo en Palestina, Irak, Afganistán ou Siria, e en múltiples lugares de Asia, África ou América do Sur, zonas predilectas do que, desde 1945, suma xa máis mortos que os da IIª GM. Este horror é o froito dun gran erro colectivo, que onte puido constatar en directo o actual presidente da ONU na súa viaxe a Moscú; o xefe da organización creada para frear o sensentido das guerras, puido comprobar a persistencia de razóns para o escepticismo mundial en que andamos.

Por estes lares, a inestabilidade tampouco anda parca de argumentos; abundan as razóns para que o optimismo ande baixo. Entre a debilidade dunha alianza de Goberno, que cada dous por tres dá motivos para o desencontro, engádese a desconfianza dunha parte dos que o sosteñen porque sentiron espiadas as súas comunicacións de móbil. Que as súas siglas sosteñan iniciativas que rocen a “desorde” en cuestións sensibles, é, de fondo, o motivo do que parece poder acabar cos acordos de lexislatura. Quede como quede este asunto, a recado que, como cando entre parellas medran os desaires, non é imposible termine en ruptura.

O “quejío”

Doutra banda, nas beirarrúas da oposición, non deixa de alimentarse a queixa metodolóxica. Non a sempre existente porque os problemas medren sempre máis que os medios para solucionalos e nunca haxa a man milagres como o do pan e os peixes, as vodas de Caná ou o do maná. Nun mar de necesidades, sempre faltan remedios que poñer; está implícito na necesidade do pacto social da democracia, entre as razóns polas que merece a pena sostelo. Non, non se trata desa queixa, senón do seu emprego sistémico para erosionar a democracia; como escusa para non facer nada, ou para torcer o emprego dos recursos dispoñibles cara a intereses máis ou menos espúreos.

Que este tipo de queixa é rendible viuse ultimamente moito nas eleccións de países próximos. A última, en Francia: algo máis de catro de cada dez votantes na segunda volta dos comicios para a Presidencia en Francia -o 41%- foi parar a unha opción política cualificada de extrema dereita. Que en España se está percorrendo este camiño, exacerbando o descontento múltiple para sacarlle partido, viuse tamén desde o acontecido nas eleccións autonómicas de Madrid o 4M de 2021. O PP case dobrou a aceptación de voto que tiña, e o sistema foi o mesmo: xogar a ser unha valente mater dolorosa permanente, sexan cales sexan as cuestións en xogo e por máis que estiveren en marcha posibles solucións. Sentirse frustrado no canto de apoiar ou dialogar lealmente -dentro das discrepancias lóxicas que sempre haberá-, é unha forma de escapismo utilitario que, desde entón, vimos ampliarse exponencialmente. Se nas eleccións e Castela e León, o desenlace final ha ir por esta vertente, é de prever que vaian polo mesmo derroteiro cansino as que se aveciñan en Andalucía para o 19 de xuño, que aumentará algo máis a amplitude do “quejío”, un pau do cante de moito percorrido cultural en que apoiar a súa utilidade política. “Empurrar” fora do rodo mediático toda racionalidade democrática entre o necesario, o posible e o importante, é un sistema moi útil.

E os pobres

Algúns dos desenvolvementos pragmáticos destas actitudes son especialmente groseiros para o sentido da convivencia, e isto é o máis grave da inestabilidade que alimenta o desánimo actual. Se as máscaras descobren o falso servizo ás necesidades comúns por parte de moitos supostos emprendedores, o uso que estea facendo dos recursos públicos, non por urxencia senón por programa de cálculo, só engorda o “saco” dos que non teñen necesidade de axudas e subvencións. Agora ben, se as metamorfoses da pobreza e das políticas que tratan de atendela seguen ofrecendo ocasións sobradas para calibrar a calidade do sistema que estamos desenvolvendo, non parece que sexa bo síntoma a disposición de bolsas para o alumnado de colexios privados, mentres quedan sen o básico os dos centros públicos, como se previu xa para o curso 2022-23 na Comunidade de Madrid.

Tampouco o é que, a colexios privados que fan bo traballo de atención social, se lles prive de seguilo facendo Hai en Madrid 11 centros concertados, a maioría confesionais, moi comprometidos na súa dedicación aos máis humildes, que van ver como este recorte afecta ao 70% do seu alumnado e ao 50% do seu profesorado. A súa pelexa por normalizar recursos para esta atención choca co que unha Dirección Xeral de Ensino Concertado -con máis man na Comunidade de Madrid que a do Ensino Público- dispón para impoñer o máis duro neoliberalismo: o que queira educación que a pague. A dispoñibilidade individual de diñeiro como sistema de igualdade contradi o que prevía un Estado Social e de Dereito e vén dicir que o “quejío” destes afectados non é rendible. Unha situación tan voluble como a actual confirma, xa que logo, que non avanzamos case nada; en 1689, John Locke xa advertía, falando da tolerancia, que “non é a diversidade de opinións -que non pode evitarse-, senón a negativa a tolerar a aqueles de opinión diferente, a que produciu todas as guerras e conflitos”. Aí seguimos.

TEMAS: Estado Social e de Benestar.- Tolerancia.- Neoliberalismo.- Público/Privado.- Pobreza.

MMC (Madrid: 27.04.2022)

A pobreza é a gran cuestión política

Sen unha xustiza distributiva, axeitada aos problemas reais, seguirá sendo a gran pandemia, máis perigosa que a que trouxo a Covid-19.

Volve algo que sempre estivo aí: a pobreza, e a Covid-19 mostrou máis a súa evidencia nos desequilibrios e fendas sociais existentes. Na sesión de control no Congreso, do mércores 20 de outubro, algunha das preguntas “conservadoras” ao Goberno “progresista” virou en torno a esta cuestión.

Pobreza e política

Os indicadores e as estimacións estatísticas esgrimidas, unidas ao ton agresivo de quen formulaba a pregunta, quería descualificar a suposta diferenza que divide políticamente a uns e outros; viña dicir: vaia progresía, os datos de pobreza seguen sendo malos e, xa que logo a acción deste Goberno falla de raíz. Unida a outras preguntas que desde esa mesma bancada e o seu sector máis ultra se formularon, orquestradas coa cuestión da subida da factura da luz, a secuencia discursiva inevitablemente tendía a que os que lle prestasen atención desde as súas casas entendesen que, ao fin, había quen atendían aos seus problemas. A lóxica debía levar a que o que correspondía facer aos “progres” que neste momento gobernan era dimitir e deixar os seus sillóns azuis a estes lúcidos deputados que se ocupaban de asuntos tan graves; e, a continuación, os oíntes debían ser consecuentes na boa elección do seu voto.

Os principais problemas da lóxica consisten en que esconden moitas trampas para quen no estea ao corrente do que sucede, fíanse das aparencias da bondade e non advirten os sofismas que pode esconder o mecanismo interno da proposición que lles queren vender. Nas feiras de antes, en que se mercadeaba con animais, crecepelos, apeiros de labranza e novidades de diverso alcance, sempre había “tratantes” ás veces organizados en gavillas mafiosas- que se encargaban de vender e comprar a conveniencia do seu peto, non á do campesiño que acudía a solucionar unha urxencia da súa unidade de produción. Aínda que todos facían o que podían para poder falar da feira ben aínda que lles fose mal, os enganos e estafas adxudicábanse case sempre, de modo racista e moi tópico, aos xitanos, de quen era fama, sobre todo, a súa boa man para vender burros. Aquela preocupación de non ser enganados non adoita verse na que temos no uso de recursos públicos; non se lles adoita prestar atención suficiente, e con frecuencia esconden fraudes solemnes, como sucede nalgúns que esperan sentenza xudicial con incerto destino. Debería preocuparnos que a pobreza, que a tantos usos se presta, siga dando pé a tratamentos máis aparentes que xustos.

O salariado

Un dos máis interesantes sociólogos dos últimos anos, Robert Castel, deixou dito que a pobreza -cos modos de ser soportada, tratada e comentada- é un dos indicadores mellores do bo ou mal goberno, como o é da sensibilidade dun determinado grupo humano. En As metamorfoses da cuestión social, deixou escrita en 1995 unha verdadeira crónica do salariado, é dicir, unha historia en que todos estamos concernidos porque incumbe a como a inmensa maioría da humanidade -tamén a que vive en España- foi e é tratada polo feito de ter que gañarse o sustento en condicións que case nunca estivo en igualdade para aceptar. O noso presente está implicado nesa Historia que estuda o pasado que -como sostiña outro gran Historiador, Braudel-, “se obstina en sobrevivir”. Se algo habemos ter sempre connosco, ademais dunha condición moitas veces precaria, é un mundo de excluídos, traballadores sen traballo, pobres asalariados e, por suposto, xeitos de tratar a pobreza duns e outros -incluídos os nosos limitados salarios ou pensións- cos correspondentes modos diferenciados de non vela, aliviala ou erradicarla. Neste transo, non é o mesmo a caridade que a beneficencia ou o altruismo. Invocando razóns distintas cada unha, non alcanzan todas xuntas a cubrir as carencias como só a Xustiza social -coa protección pública do Estado- pode facer. Concepción Arenal xa advertiu dese déficit que tiña o sistema de asistencia á pobreza en 1894.

Non é igual, aínda que poida parecelo, que alguén dea algo do moito que lle sobra para remediar a necesidade doutro, que o que un problema real continuado sexa atendido polas obrigacións colectivas, propias dun sólido Estado de Benestar e a súa Xustiza distributiva. A voluntarista esmola e o apáñese como poida, irmán, deixan que persista o problema e que a provechosa publicidade do xesto convértase en mérito de quen emprega a pobreza para o seu prestixio persoal ou corporativo. Non é tampouco o mesmo, xa que logo, o razonamiento e tratamento que se faga desta gran "cuestión social" -que dicían no século XIX- desde unha posición ideolóxica que desde outra. Casos hai, ata, en que o trato dado aos asuntos de pobreza serviu máis como freo ás demandas sociais -e da extensión a todos dos dereitos e liberdades democráticas-, que como solución reclamable ante as institucións públicas como "dereito perfecto".

Os pobres da rexión máis rica

Este trasfondo é o que non recoñecen moitos deputados e deputadas que tamén adoitan ser moi sensibles aos sacrosantos dereitos da propiedade privada, conculcados segundo eles cando se fala de impostos progresivos ou do que a propia CE78 dispón no art. 33. O seu medo a perder algo lévaos a tratar de “conservar” un mundo decimonónico, en que o só esforzo duns salarios de miseria, axudado pola caridade, por moi pura e desinteresada que fóra, só acrecentaba a visibilidade do problema. Díxollo Cánovas del Castillo en 1890, nunha notable conferencia no Ateneo madrileño: “Vaian, pois, concertadas, que é inevitable, a Economía política e a Moral, na Política económica das nacións, baixo a inexcusable inspección do Estado, como boas compañeiras, e para todo aquilo a que a caridade cristiá e o  seu remedo, o altruismo, non abonden”.

Ese discurso dun personaxe tan representativo no ámbito conservador, aquel dez de novembro, parece haber ter un éxito máis retórico que real. Un informe de CCOO de outubro de 2020: “A pobreza na Comunidade de Madrid” gobernada xa non se sabe desde cando por persoas do mesmo circuíto ideolóxico- mostra moi claras “as cifras da vergonza, ser pobre na rexión máis rica”. Estas vinte e seis páxinas deberían ser de obrigada lectura e estudo no ensino obrigatorio, especialmente no tocante a Historia actual, a que tan pouco presente está nas aulas. Axudaría a que o que se ensina na escola sexa relevante; a educación desigual que imparte, unida ao que ensinan as redes sociais, xa está facendo que a moitos nenos e nenas -de calquera Comunidade autonómica- se lles vaia o caletre en considerar se os da comunidade veciña  os rouban ou se os seus devanceiros tiñan unhas peculiaridades xenéticas excepcionais; arrogándose supostos dereitos de superioridade, nunca saberán que require unha convivencia lúcida e decente co próximo.

TEMAS: Pobreza.- Cuestión social.- Dereitos sociais.- Xustiza distributiva.- Educación pública.

MMC.- Madrid, 20.10.2021

A igualdade do dereito á educación volve quedar fráxil

No Anteproxecto de reforma educativa, a reversión da LOMCE, teoricamente valiosa, é ambigua en demasiados aspectos.

A ONU aconsella, por primeira vez, celebrar o  día 24, o Día Internacional da Educación, cando está vixente unha constante da historia, a división entre ricos e pobres. Variopinta na súa configuración, se na perspectiva internacional a desigualdade educativa non cesa, nin a reconquista, nin as dubidosas invencións nacionalistas, nin sequera fragmentacións como as dalgúns círculos políticos, deberían distraernos desta fenda crecente.

O reto da igualdade continúa vivo. Aí están os informes de Save the Children sinalando a posición débil de España na atención aos nenos en risco de exclusión. Ou o de Oxfam-Intermón respecto ao reparto de recursos nos últimos anos. O crónico diferencial de renda que pode haber -dentro de una mesma cidade- entre uns e outros barrios agudizouse. Non só en condicións de alimentación, consumo e sanidade, senón tamén en canto a capital cultural, educación, e a propia esperanza de vida, con once anos de distancia.

A ocultación

Historicamente, a pobreza tivo moitos modos de ser mirada, paliada ou de esguello. Houbo incluso moitas formas de negala. Tantos ou máis que os que ha ter para ser tolerada, prohibida e utilizada. De todos eses hábitos nutriuse a súa atención ou desatención mediante o everxetismo, a caridade, a beneficencia e filantropía, o Estado social e o Estado de Benestar no seu curto periplo -desde 1945- ata hoxe, en que fundaciones e ONGs diversas tratan de paliar con eclécticas invocacións de variado rigor moral e ata relixioso os buracos que, desde novembro de 1989, se lle inflixiu á cobertura social. En todo caso, o afianzamento da igualdade de todos os cidadáns -pregoado en 1789- nunca estivo tras estas iniciativas. Notorio é, como sinalou Caro Baroja, o utilitarismo que han ter e seguen tendo as atencións á pobreza, sexa cal for o concepto que as pretexte. Entre o século IV e o XVIII, predominou o logro da felicidade eterna; hoxe, cando as empresas fan gala de perfil “social”, sempre mostran a súa presunta bondade para que compremos. O problema é que, de raíz, o da educación é un dereito fundamental, primordial para que todos os cidadáns poidan desenvolver as súas capacidades, e non debe ser usado como instrumento diferenciador; e menos, mediante o uso de bens do erario público.

“O social”

Pese a iso, as distincións entre partidos políticos adoitan sustentarse en torno ao “social” -a parte de atención que corresponde aos segmentos sociais menos favorecidos-, con notoria variabilidade nos seus programas educativos. Todos parten da máxima evanxélica: “sempre teredes aos pobres convosco” (Xoan, 12: 8), pero uns ou outros orzamentos xerais do Estado (PXE) distínguense pola atención social mentres as partidas substantivas son intocables. As variacións, máis notorias desde 2008, incluíron, ademais, desatencións explícitas, recortes, privatizacións e máis inclusión de intereses privados dentro do espazo común.

Revertir tempos eatencións perdidas nestes anos, si preténdese, ha de ter presente que a brecha social creceu e os seus actores están situados máis asimetricamente. Ao revés do que adoita suceder na valoración, o suposto despegue en que entremos -cuantificada en torno aos grandes números do PIB- oculta a micro óptica dos excluídos e desempregados, recortados nos seus dereitos e liberdades.

A ambigüidade

A distinción entre os máis “sociais” dos nosos políticos e os máis “neoliberais” reside no preto ou lonxe que lles caian os pobres. Esta denominación nunca adoitan usala nin uns nin outros: en pura ambivalencia semántica, contar isto sería “populismo” demagóxico. Consagrada está, en cambio, unha gramática da ambigüidade calculada para non mancharse, que se propaga opportune et importune. E así, o adxectivo “radical”, por exemplo, serve para cualificar o aborrecible por incómodo. Agora, na linguaxe hexemónica -displicente e adozado-, radicais serían os que pidan claridade á Igrexa na ocultación da pederastia de aproximadamente un 2% de cregos, un problema non só eclesiástico, que, segundo Savethe Children, sufriu entre o 10 e o 20% da poboación na súa infancia. Ou os que reclaman que eses ollos eclesiásticos que non queren ver clarifiquen a súa posición respecto ao posible traslado dos restos de Franco?

¡Miúda historia ao divino! Máis terrenalmente, a aposta pola ambigüidade persiste tamén en educación, ese sensor formidable do que pasa e do que pesa para que non cambie case nada. Pronto entrará no Congreso o Anteproyecto de Reforma da LOMCE, que, tal como parece ir, dubidosamente recolle os compromisos que os opositores a esta lei orgánica -o PSOE entre eles- ensarillara en 2013. Se este proxecto de agora se le desde a óptica da pobreza/riqueza, non é moito o que pretende reformar. Deixa teoricamente máis equilibrados de novo os dous ingredientes do “pacto” que supuxo o artigo 27CE.1: a liberdade e a universalidade, pero ao non atar en curto o investimento económico nin os demais apartados deste artigo, o fortalecemento práctico do segundo volve quedar fráxil e, con o, a anceiada igualdade. E aínda así, este destecer de agora non parará os proxectos dos aguirristas e compañeiros de faenas, cuxas falsidades xa denuncia Martínez Seijo.

Os examinadores da OCDE xa dixeron en 1986, catro anos antes de que fose aprobada a LOXSE: “É posible que os nenos das escolas privadas, fortemente subvencionadas polo Estado, teñan máis recursos que os alumnos da pública. É que, despois de 33 anos, aínda non os hai para unha igualdade real de todos os nenos e nenas españois? Que impide que -como antes de 1978- para un 40% unha cousa sexa ir á escola e outra estudar? Coma se sempre houbese algún imperativo inexplicado, na España de 2019 volve a non ser o momento oportuno para que no noso sistema sexa posible a todos os cidadáns superar a mera escolarización. “Sen educación de calidade, inclusiva e equitativa para todos -aseguran desde a ONU-, non se lograrán alcanzar a igualdade de xénero nin romper o ciclo de pobreza que deixa atrasados a millóns de persoas?. A cuestión, xa que logo, é si esta reforma que agora se proxecta en España é unha aposta seria pola escola pública -a “social”- ou se é tan apoucada que vaia a deixar case intactos os mecanismos para acelerar a súa privatización ao primeiro de vez. Todo inclina a pensar que o reformismo que pronto se debaterá no Congreso só aspire a restaurar a LOE, de 2006, pero sen volver sequera ás esixencias que suscitaba a LODE en 1985. En Galicia, ante situacións similares, adoita dicirse: Pobres dos pobres!
TEMAS: Anteproxecto Reforma educativa. Pobreza/Riqueza. Igualdade/Privilexios.
Pública/Privada. Liberdade/Universalidade. LODE-LOXSE-LOE/LOECE-LOCE-LOMCE. Orzamentos Xerais do Estado (PXE). Beneficencia/Leis sociais.

Manuel Menor Currás

Madrid, 24.01.2019

É o "lucro cesante" o organizador da educación?

Entramos no 2019 con múltiples xeitos de ver a vida colectiva, nos que as demandas da propiedade privada seguen sendo privilexiadas. Intemperie.© Lucia de Persia Terminou 2018, con discursos de fin de ano nas autonomías que máis parecen ansiedade dun microestatal simbolismo diferencial que verdadeira sintonía cunha compartida pertenenza unitaria. Políticamente, o comezo de 2019 aventúrase así mitinesco, con todos os anceios postos no equivocamente válido para desenlear as mentes de cantos inclinarán co seu voto as inminentes eleccións cara a uns ou outros prexuízos. Continuarán vixentes, así, a maioría dos supostos que determinan que a intemperie condicione a vida de millóns de españois. Máis aló do que os cambios climáticos determinen, enténdase “intemperie” como metáfora da pobreza, necesidade e exclusión, incluídos problemas diversos que, cando se fan notar, inciden especialmente nos que detentan estas carencias. Do CETA ao TTIP Inculcáronnos que antes que o lecer é o negocio e, como fondo, a privacidade da propiedade nas súas diversas formas; entre elas o “lucro cesante” como unha das súas figuras centrais. Cando entre 2016 e 2017, antes de que a Unión Europea o aprobase, houbo unha forte oposición a que se asinase con Canadá o Acordo Económico e Comercio Global (CETA). A razón fundamental de cantos o seguen vendo controvertido -igual que ao TTIP e outros acordos similares de libre comercio- é o “lucro cesante”, que as empresas multinacionais adoitan reclamar ante árbitros internacionais privados, deixando ao aire a pouca garantía que poidan ter as reclamacións dos máis débiles. As relacións entre países, por razón sobre todo das súas materias primas ou do seu comercio -do que non son alleas as políticas educativas-, está chea de casos particulares en que só excepcionalmente foron atendidas. O “lucro cesante”, moi estimado polo neoliberalismo e presente no noso Código Civil (arts. 1101 e 1106), remonta a súa orixe ao dereito romano. É unha extensión do res clamat domino (as cousas reclaman ao seu dono) na medida en que se considera un dano a perda dunha ganancia que non se produciu se non se alteraron as circunstancias dunha determinada situación. Tan elástica é que do xusto pode pasar con facilidade ao prepotente. Se un país, por exemplo, decide mellorar a súa lexislación salarial ou ecolóxica, as empresas -multinacionais, moitas veces- poden reclamar un arbitraxe por “lucro cesante” supostamente prexudicadas ao complicárselles as ganancias dun negocio fácil, esixindo unha compensación equivalente aos supostos danos. O quantum da prestación indemnizatoria variou na propia época romana ata a regulación actual, pero esta figura xurídica adoita resultar moi favorable aos xa arrastran unha tradición colonizadora ou de dominio de posición hexemónica en determinadas áreas de investigación e produción. Capitalismo extractivo Isto que sucede entre países acontece a diario na xestión dos asuntos públicos, un espazo en que a pugna privada por atopar beneficio empresarial é constante e, se é posible, en exclusiva, monopolio ou formato similar. Aí aniña o “capitalismo extractivo”, en que supostos “emprendedores” se apañan para atopar apoios oficiais a diversas actuacións que, por distintos medios, logran vender como “demanda social” o que é un procedemento para facer cautivos dunha actividade empresarial a amplos colectivos de cidadáns. A historia dos monopolios españois, da que Ramón Tamames fixera un bo recordatorio en 1968 (Madrid, Zyx), ha ter vizosas ampliacións posteriores a conta das sucesivas nacionalizaciones e privatizacións que se han ir sucedendo. Ambas foron case sempre en beneficio privado: o precedente das desamortizacións nos anos máis liberalizadores do século XIX non debería esquecerse. Álvaro Flórez Estrada (1766-1853) xa deixou ver en 1836 as súas desavinzas con Mendizábal mostrando como, estando de acordo en que debían realizarse, os procedementos para levalas a cabo faríanas prexudiciais para o Estado e para a inmensa maioría dos labregos, pola acaparación de terra en poucas mans e o aumento de cargas aos  que as traballaban, o gran favor que se facía á especulación e como persistiría o atraso xeral e a propia débeda do Estado (Sobre la enajenación de los bienes nacionales, Madrid, B.A.E., 1958). Deste capitalismo sen risco, sempre con rede protectora, hai exemplos recentes. Aí está, derivada desta ampliación interesada do dereito de propiedade -por riba do que a doutrina escolástica de Tomás de Aquino, entre outros, respecto ao ben común prevalente- a obrigación contraída con Acciona por parte do Estado -unha factura que pagaremos todos durante tres décadas- por mor de Cástor, o errado depósito de gas en augas mediterráneas. E aí está, igualmente, a práctica do acontecido coa vivenda a partir da liberación do uso do solo -outra desamortización á inversa dun “ben nacional” a favor duns poucos- que Aznar legalizou en 1998 e que agora volve a demandar a extrema dereita, coma se non causase suficientes problemas ao resto de españois coa burbulla do ladrillo e a crise financeira. Libre elección de centro Este clima do “lucro cesante” -principalmente como expectativa de seguridade- tamén afecta profundamente ao sistema educativo. De feito, a perspectiva de que intereses privados se sinta afectados por decisións da lexislación estatal e autonómica é contemplada con receo por múltiples instancias, empezando polas oficiais. Pero é sobre todo nas asociacións corporativas do ensino privado -en boa medida da órbita eclesiástica- onde temen perder terreo nos concertos educativos existentes e en non poder amplialos tan fácilmente como ata agora. Un presunta “liberdade de elección de centro” e unha suposta fonte de dereito como “a demanda social” -que protexe a LOMCE- serven de enganche conceptual ao predominio destas políticas privatizadoras. Basta repasar as que nestes quince anos últimos se levaron a cabo sistemáticamente en Comunidades como a de Madrid, para ver os protocolos que, para desenvolver esas premisas -de modo case sempre contrario ao interese de todos os cidadáns-, se exercitaron. O escenario resultante mostra situacións como a dun colexio público de Aravaca, cun grado elevado de racismo encuberto, ademais doutros prexuízos clasistas para a convivencia honrada que debería transmitir a organización de todo centro escolar. Se a propiedade privada e os seus arredores xurídicos non teñen couto, o empobrecemento xeral do sistema educativo irá en aumento. A escola pública é a gran prexudicada polos demandantes de máis privatizacións, subvencións ou lucros cesantes. Á difusión educativa do coñecemento -e á convivencia cívica- pasaralle o que fai apenas 118 anos acontecía no social, cando non había lexislación ningunha, en que o suposto estorbo de regulación sostiña a riqueza dun selecto grupo privilexiado. Por algo Robert Castel sostiña, en 1995, que as metamorfoses da cuestión social -e en definitiva, o modo en que se afronte a pobreza- son as que mellor expresan a consistencia democrática dun país. Que nos traerá neste aspecto 2019? TEMAS: Escola pública. Escola concertada. Liberdade de elección de centro. Demanda social. Pobreza. Cuestión social. Lucro cesante. Neoliberalismo. Manuel Menor Currás Madrid, 01.01.2019