Neglixencias e descaro alimentan a desmemoria

A desclasificación de documentos sobre o acontecido o 23F apenas variará as expectativas de saber algo máis despois de 45 anos.

Máis aló de permitir explicar mellor algúns detalles, irrelevantes, aspectos principais daquela conspiración nos días e horas anteriores á mensaxe do Rey ás 12, 30 hs. da noite, e a súa emisión por TVE e RNE ás 01,12 do día 24 a favor  da constitucionalidade democrática do Estado, aquel final máis auténtico da Transición queda aínda en confusa neboeira, máis apto para a murmuración que para o coñecemento. Os historiadores e xornalistas honrados -destinatarios principais da desclasificación- terán que pescudar ata que punto está nesas 153 unidades arquivísticas todo o que debería estar; quen foron os seus custodios ata o de agora e se non se destruirían ou agacharían outros materiais. Así mesmo, haberán de facerse á idea de cales foran os criterios seguidos para clasificar estes documentos e, tamén, os observados para desclasificarlos, pois moi probablemente falten bastantes. Esta tarefa, lenta, complexa e metódica, non a resolve unha web onde poida acceder calquera, ou unicamente os interesados en destacar frases descontextualizadas, que sirvan para xustificar calquera hipótese interpretativa do acontecido aquel 23F-81, en que tantos candidatos houbo a retrotraer ao 20N-75, incluso a CE78.

Monumento a Francisco Tomás y Valiente. Reitorado da Universidade Autónoma de Madrid

Aínda que é moito o que se escribiu sobre o ocorrido, nunca se explicou do todo, e estes días, tampouco parece que haxa ganas de aclaralo. No canto de meterse en pequenas liortas acerca do xusto e saudable que sexa para a democracia que esta documentación   estea dispoñible, ou se é oportunista o que acaba de facerse, os investigadores sensatos desexarían que se desclasificaran hai moito non só os documentos que falten, senón tamén moitos outros de antes e de antes de antes. Como contou en 2021, o democristián Óscar Alzaga na Conquista da Transición (1960-1978)- moitos foron expurgados e eliminados. Tamén lles gustaría que, se tanto valor ten esta documentación para que poidan circular menos trolas e que os adolescentes e novos de xeracións recentes non tivesen evocacións estrañas da falta de liberdades que ese acontecemento conlevaba -por tentar volver ás esencias dos corenta anos anteriores-, os representantes políticos se empeñasen máis en que os principios que inspiraron a redacción do pacto constitucional en 1978, fosen atendidos con outra xestión do sistema educativo pactado no artg. 27.

Bastaría , pero non foi suficiente o que se fixo. Os desacordos foron múltiples en todos os terreos relevantes da Educación, ata constituír o que Antonio Viñao chamou “unha historia interminable”. Repasar a alternancia lexislativa, que a regulou, desde 1978 a 2026 -e en particular a concernente ao currículo escolar- só concorda cos intrincados carreiros que a dialéctica política de “os nosos” e “os outros” esgrimiu. Esta desclasificación evidenciou que algúns/as séguenas  esgrimindo. Aí están, por exemplo, hipérboles desorbitadas de Isabel Ayuso, indicativas do nulo interese pola transparencia do 23F. Segundo esta lideresa trumpista, o Goberno “quere rebentalo todo sen ningún escrúpulo”. En apenas 48 horas, os disparates vertidos obviaron o moi interesante que fora para a convivencia, aproveitar a ocasión para poñerse de acordo, polo menos, nalgúns  asuntos centrais.

Un: Por que houbo que esperar tantos anos para desclasificar o que apenas achega nada que non se saiba, e tentar eliminar desconfianzas e dúbidas razoables que seguen pendentes?

Dous: Ata cando vai seguir dominando a escena política, e as competencias de Interior e outras institucións, a Lei 9/1968, do 5 de abril, de segredos oficiais, emitida en plena crise do franquismo ante os estudantes e os traballadores da industria, e apenas modificada na lei 1978, do 7 de outubro, á que obedece a clasificación das materias reunidas nas unidades documentais agora desclasificadas?

Tres:  Sería moi útil saber cando haberá unidade de reflexión e actuación política, nos ámbitos escolares e universitarios -e en actuacións comunitarias de diverso alcance municipal ou autonómico- para leis dispersas sobre o pasado e os seus cambios. A práctica escolar está sobrada de prevencións e censuras a unha reestruturación do sistema, sobre todo, en dous aspectos que contemplen o valor da CE78 e o seu contraste co do tempo histórico que a precedeu. É necesaria unha integración curricular do que incumbe a Dereitos Humanos, Memoria Histórica e contidos cívicos e incívicos da Historia de España, de Europa e do mundo. O mesmo cumpre ao currículo de Filosofía ou Literatura, eixos fundamentais tamén dun Humanismo democrático. Doutra banda, sen unha razoada formación dos docentes nestes aspectos vitais para o sentido que debe ter o sistema educativo, nin acollerá a todos nin lles fornecerá de instrumentos valiosos para distinguir a información falsa da verdadeira.

E catro: Este sentido unitario do sistema educativo -non necesariamente uniforme para atender unha diversidade crecente- debe presidir a facilidade de acceso a este material documental en instrumental que empregue a IA, salvo que se pretenda que non pase de distracción masiva. Se se lle dá licenza para que siga entontecendo ao alumnado, esquecerá pronto os avances que se lograron desde que parou aquel golpe do 23F. Dificilmente se superará, ademais, o reto que implica neste momento facer fronte aos riscos que supoñen os herdeiros de quen naquel transo quedaron á espera doutra oportunidade para actuar con máis acerto e contundencia contra unha cultura atenta a todos. A ética de que os demais contan para que cada cidadán alcance as súas mellores posibilidades non vén de nacemento -como creen algúns privilexiados por razóns tan arbitrarias como esa -,senón que se adquiren compartindo pupitres.  

TEMAS: Documentación histórica.- Historia e Memoria.- Información e Coñecemento.- Educación escolar.- Currículo e Educación.

MMC (26.02.2026) 

Os murmurios do verán poden ser lamentables

Trala Covid-19, poden crecer e ser máis persistentes, ata amargarnos bastantes relacións.

Rebáixase a tensión da Covid-19. Os datos estatísticos parecen deitar a balanza da tensión da pandemia; reláxanse as medidas de protección, e o día 26 éntrase oficialmente nunha nova normalidade, non exenta de precaucións de signo menor se se teñen en conta os picos aestatísticos que, polo menos en tres ocasións, deron pé ao máis denso desánimo. Que se estea chegando aos 15 millóns de persoas vacinadas, ten moito que ver e, ao tempo, que en xeral haxa unha resposta relativamente sensata da maioría cidadá. Por ese lado, o rumor dominante é o da renovación pacífica das ilusións estivais, a praia, o sol, o sendeirismo ou o que sexa, para recrear a sensación de normalidade non abafada e marcar unha volta decidida a como eran as cousas

Abellas e carricantas

Noutros planos, con todo, a paisaxe sonora hexemónica seguirá polarizada por tonadas que, contraditorias como na fábula da carricanta e a abella, poden ser molestas. É a época das carricantas ou cicadidae, de son incesante nesta etapa cálida do ano e, á noitiña, moi intenso; o propio nome destes insectos nunhas ou outras rexións tende a reproducir, como onomatopea, a calidade sonora que se entende que emiten. Por seguir o símil da cigarra -a abella traballadora non pega co que publicitan os paquetes turísticos-, poida que o deste verán propicie o crecemento da xa longa serie de tribos ou especies de carricantas, chiquilichis ou lucecús que roldarán os nosos oídos.

Vai ser moi ruidoso, por exemplo, o que dean de si os indultos aos políticos cataláns. Amentar este asunto na maioría de encontros a que podamos asistir, será motivo de disensos; a ampla banda sonora que xa xera en conversacións e intercambios de Redes sociais, abarca desde a bondade do perdón, o diálogo e a convivencia, ata as máis sesudas referencias constitucionais. Estas, á súa vez, se expanden noutra gama non menos complexa que xa transmite sonoridades de moitos decibelios; dun lado, as que apelan á esencia do ser nacional -co seu campo semántico inclinado á intransigencia- e, doutra parte, as que toman a CE78 como escudo para superar o transo ás xenerosas potestades que atribúe ao Goberno. Nesta danza de culturas tan opostas engadiranse, para acrecentar o ruído, historias do pasado/presente; todos foron pródigos en indultos e, ata, en imprecisas amnistías, mentres a memoria histórica seguiu sendo unha fonte de desacordos. A amnesia histórica como argumento ten moitas bazas neste desconcerto e, en especial, unhas cantas medidas do alcalde Almeida en Madrid inspiradas por Vox. E con tal premiosidade de ilícitos e reversións de penas, a suposta placidez do verán pode agrearse; por algo as vellas normas de urbanidade dicían que era de mala educación falar de política en reunións de carácter festivo e, sobre todo, en comidas con invitados.

O nivel da AVAU

No ámbito educativo, algúns outros sons poboarán a paisaxe estival de desasosego. Nos encontros entre profesores ou mestres, e ata en moitas conversacións de aparencia anodina, o circuíto escolar deste curso tan anómalo, e en particular as probas da AVAU (Avaliación do Bacharelato para o Acceso á Universidade) cos seus baremos, farán recordar a algúns o PREU, e a bastantes máis o COU posterior a 1970. Entre os que máis ruído xerarán en tales situacións están os que non cesarán de repetir que a súa si que era unha selectividade fetén, cunha esixencia que non volveu a existir. Tanta melancolía provocará gran paixón noutra versión, que incidirá na dureza que haxa ter a selectividad da súa quinta e, sobre todo, a sufrida polos fillos ou fillas que acaben de pasar por este ritual de paso á maioría de idade.

Que sexa verdade en tales casos é aleatorio, como o era a feira para cada cal, cando existía no medio rural, e a uns lles había ir ben e a outros mal. Pero esta especie estival seguramente traerá a colación, nesta ocasión, que haxa un 96,41% de aprobados na AVAU, o que producirá o efecto daquelas votacións á búlgara, frecuentes nas Cortes franquistas e en parlamentos de igual corte. Tampouco faltarán os que, para afianzar a súa versión desta historia na mellor adaptación ao seu propios recordos, chamarán a atención sobre a decisión dalgunhas Comunidades (Valencia, Castela-A Mancha, A Rioxa, Estremadura, Baleares e Canarias) respecto dos que accederon este ano a esta proba arrastrando algún suspenso do Bacharelato; norma que soportaron no Real Decreto-lei 31/2020, de 29 de setembro, con medidas que permitían modificar as condicións de titulación do Bacharelao, requisito previo para a AVAU.

As dúas evidencias son as que máis rumores inquedantes traerán a moitas conversacións; con historias individuais detrás, e algún litixio persoal pendente, farán difícil un punto de encontro. Os que queiran atopar algún poden recordar que, cando en 1953 Joaquín Ruiz-Giménez reformou a lei que fixera Sainz Rodríguez en 1938, para convencer ás Cortes franquistas da necesidade de abrir aquel pechado plan de estudos, díxolles:”Abonda facer un lixeiro exame de conciencia para darse conta de se os alumnos de Ensino Medio saen sabendo grego…, ata que punto saben redactar, ata que punto son quen ante as leccións dun profesor de Universidade nos primeiros anos de facer unha sinopse, unha síntese, ou dar a axeitada redacción a calquera tema”.

Quen non queira caer na tentación de que este ruxeruxe o torre -verbo acorde coa acción sonora das cigarras-, tamén lle será de interese un libro de dous sociólogos, Baudelot e Establet, quen en 1990 ante a rumoroloxía interesada en que todo ía a peor, publicaron un exitoso estudo titulado: El nivel educativo sube (Madrid: Morata). A moitos non os liberou das súas conviccións prexuizadas, aínda que os datos documentais eran pertinentes; tampouco adoitan mencionar unha poxa xeracional tan antiga que, xa nas taboíñas cuneiformes de Mesopotamia, carga as tintas sobre as meteduras de pata dos que veñen detrás, unha tendencia tamén moi visible nun libro didáctico da Biblia, como o Eclesiástico, cando alecciona aos pais sobre como tratar aos fillos.

TEMAS: Indultos e amnistías.- Historia e Memoria.- AVAU.- Nivel educativo.- Covid-19 e paisaxe sonora.

Manuel Menor Currás

Madrid 21/06/2021

O pasado e a súa Historia importan

Relatar o pasado desde a obsesión por controlar o presente foi a gran ambición dos poderosos, ansiosos da súa memoria.

Dicíao Sergio del Molino comentando o primeiro capítulo da serie sobre Jesús Gil:”o máis triste son as caras que celebraban a honestidade brutal do seu mesías de andar por casa”, e recordaba certeiro como Walter Benjamin observara que o pasado só importa na medida en que moldea o presente. Segundo Rafael Feito, tamén sucede algo disto na recente película sobre os Beatles: Yesterday. E segundo Josem iLorenzo, os intereses e conveniencias dos reis de Asturias -no século X- determinaron a manipulación do pasado que por entón podía arrastrar Zamora. É dicir, que vén de longo este hábito manobreiro.

Encantados esquecementos

Na última entrega a Mundiario, tres breves anécdotas plasmaban o habitual que segue sendo que os relatos sobre o pasado falen máis do hoxe que do onte. Máis sistemático, Jean Vermeil reuniu textos de conmemoracións mozartianas en 1891, 1941 e 1956. Na Flûte désenchantée (Toulouse: Éditions Ombres, 1991), documentó como o compositor vienés fora utilizado como pretexto para loar as políticas -diversas e ata opostas- do poder en tales aniversarios, co resultado dunha maleable imaxe, allea á súa vida e obra.

Nese panorama xeral hai, de todos os xeitos, situacións especialmente duras. Se se tocan os conflitos españois dos anos trinta, o tempo non logrou desfacer o trastorno sufrido no seu recordo persoal ou grupal aos destinatarios de posibles celebracións ou investigacións. A fractura segue viva e o vaivén do recoñecemento mutuo segue aleatorio en moitas institucións. O paso dos anos asentou, máis ben, aos que saíron con vantaxe daquel drama e os seus criterios son perceptibles aínda en sitios significativos como colexios ou escolas, bibliotecas, concellos, etc., pouco abertos, contraditoriamente, á pluralidade. Os cambios formais dos últimos 40 anos non diluíron esa “ideoloxía” marcada por experiencias subxectivas propensas a vivir á defensiva considerando “ideólogos” “falsarios de “a verdade”- aos que teñan outra perspectiva do pasado.

Avanzouse, pero falta moito para compartir e mitificar o mesmo. A memoria e a desmemoria apréndense e desapréndense. Moitos españois apenas puideron ir sequera á escola unitaria, e todos foronadoutrinados masivamente durante corenta anos polo omnipresente nacionalcatolicismo na escola, nos púlpitos, na prensa ou no cine e na iconografía que logrou venia dos censores. Despois -como estudou Fernando Hernández , moitos mestres e profesores que trataron de explicar a “Historia actual” de España, han ter dificultades para facelo. E como complemento, aínda hoxe, o acceso a fondos de arquivo daqueles anos tropeza con problemas de todo tipo. Miradas cara ao pasado, consistentes e humoradas, como a que Andrés Sopeña fixo ver El Florido pensil(Barcelona: Crítica, 1994), non son frecuentes. 

Historiografías
É obvio que o presente non lle é indiferente a un historiador. Sempre tensiona a súa mirada cara ao pasado, aínda que só sexa para seleccionar o que pretende explicar. Con todo, non todos son iguais. Os que len o pasado xulgando o presente adoitan ser tendenciosos, repetitivos de consignas aprendidas. No trato doutros estudiosos coa documentación, o rigor analítico fundamenta os seus razonamentos tentativos de veracidade e confírelles autoridade explicativa.

A calidade da historiografía española, tamén sobre España Actual, conta na construción internacional de coñecemento. É mágoa, con todo, que, cara a dentro, teñan tanta audiencia voces ocupadas en revisionismos frentistas; editores que manipulan a quen, por comer ou epatar, alimentan o nicho de negocio existente con quen, por diversas razóns, se senten incómodos con explicacións axustadas á realidade. Que reverdezan en Twiter, Instagram e similares os custodios épicos de “a pura verdade” fai que nesta España con plurais memorias abunden os que pasan o intre a conta do noso tráxico pasado: profesorado intercambiando os seus “achados” en chats supostamente cultos, ou prácidos eclesiásticos olvidadizos de que -como recorda Mariano Gamo- a Igrexa siga sendo a “principal ganadora daquela Guerra Civil, máis que o Exército e que a Falanxe”. Os que acreditan pedigrí entre beneficiados directos dos “40 anos de paz” sempre tiveron extensións propias, ata altas instancias. 

Biodiversidade?
En democracia, conmemorar algo xuntos -a favor de alguén ou contra algo- é un xeito de reafirmar a pertenza voluntaria a un pasado compartido. Non foi así cando impuxeron o eslogan “Polo Imperio cara a Deus”, cuestión que John Elliot deixou clara na súa Historia do Imperio español. Pero os sucesores de quen como Demetrio Ramos crearon aqueles obrigatorios libros escolares insisten no seu relato exclusivo. Logo de Don Pelayo, a toma de Granada e similares, ABC avisou xa deque “arrincan as homenaxes á expedición de Magallanes e Elcano”. O oportunismo envolve as ideas con que queren xestionar este presente.

A cantos fan patria con esta afección á desmemoria colectiva estalles agradecido VOX. O seu éxito electoral -e a pugna por que sexa visible- aséntanse sobre a distorsionada Historia que se ensinou. Contan coa ignorancia programada de tan atrás, coa anuencia explícita de amantes do anacrónico e coa alianza do PP e Cs. En institucións de relevancia como a Comunidade de Madrid, a Isabel Díaz-Ayuso dálle igual con tal de alcanzar a presidila. Tampouco se pode dicir que o PSOE -o partido que ten posibilidades de Goberno en Moncloa- vaia a emendar o seu proxecto de viaxar cada vez máis cara a un centro edulcorado, desmemoriado ata que volva ser oposición. Talvez para entón xa sexan accesibles todos os arquivos -tamén os de RNE e de TVE- onde houbo tantos vetos a canto puidese ir máis aló do “PARTE” e do NODO.

España -contaba Manuel Vicent non hai moito-, pinta ben enmoitas estatísticas. O problema é que parecen mellores se non se contrastan para saber, por exemplo, en que ranking situar aos que o xornalista chama “políticos nefastos, líderes de opinión deslinguados que berran, crispan e insultan”; ou en que franxa estatística da ONU figura a desmemoria, incluída a de “os cidadáns que cumpren co seu deber, traballan e calan”? A propia supervivencia democrática estará en risco se esquecen que, no soterrado escenario do puramente biolóxico, a biodiversidade dos ecosistemas se compadece mal coas tendencias dalgunhas especies á exclusividade.

TEMAS: Historia e Memoria. Pasado e Presente. Convivencia democrática. Educación pública. Aniversarios e Conmemoracións.

Manuel Menor Currás

Madrid, 11.07.2019

Os cambios cualitativos non os mide ben a cronoloxía anual

Para comparar se 2019 será máis avanzado que o ano pasado, haberá que sobreentender que nin os cambios nin os hábitos sociais son mecánicos.

A poucos días do comezo de 2019, xa temos razóns para pasar, da orde máxica que supoñen os periódicos desexos de felicidade de fin de ano, á orde máis racional en que adoitamos analizar, sopesar e concluír respecto do que nos sucede. Dá igual a posición en que se poña o observador, ben como suxeito indiferente aos acontecementos que se queiran analizar, ben como pensante que trate de ver como lle poida afectar o que está sucedendo. Nun ou noutro caso, será difícil en que está sendo diferente 2019. Só os fados saberán que vai ser dos propósitos, desexos e felicitacións que difundamos con boa intención.

Os historiadores falan de tempos longos ou puramente evenemenciais, para apreciar mellor lentitudes e aceleracións. A que non distingue é a nosa memoria, suxeita a imperativos diversos, dos que a propaganda non é menor. Ás veces, a confusión entre o acontecido e o que está sucedendo, entre o onírico e o racionalizar, é tal que todo parece un soño que leve camiño de perpetuarse. Custa recoñecer, con todo, que, non porque a cronoloxía avance un ano no calendario -ou porque teñamos dispoñible unha aplicación electrónica máis-, xa o mundo cambiou. A complexidade de estratos que compoñen a suposta realidade é tal que nin o esquematismo ideolóxico é suficiente para explicala nin a consistencia de canto construímos para protexernos da intemperie é tal que non poidamos fraxilizala máis. Unha proba desta estúpida capacidade daraa o modo en que afrontemos as tensións con que empezou 2019. Continúan as de 2018, pero tan significativas son que parecemos pegados a elas por costume, o que fará máis difícil a urxencia de cambialas.

De Granada

A historia da “Toma de Granada”, trala reiterada celebración do dous de xaneiro, xa ten connotacións plenamente implicadas neste presente. Tinguida de referentes actuais, foise complexizando para dotar aos principais factores do mesmo -PP e VOX- dun oco máis amplo nun panorama en que a terxiversación a favor dun interesado presentismo ten longo percorrido revisionista. A Historia de España como instrumento ideolóxico -que Don Marcelino Menéndez e Pelayo pregoou- tivo ferventes seguidores e asiduos defensores nos libros de texto electura obrigatorios durante máis de 40 anos. E aí seguen. Baste recordar que Isabel de Castela foi na etapa franquista símbolo mitificado dun tradicionalismo reducionista, como estudou Elena Maza en 2004. O seu nome foi imposto a moitas institucións docentes -escolas e institutos, como o antigo “Instituto-Escola: Sección de Retiro”, en Madrid (BOE, 15.04.1939)- segundo avanzaba a guerra civil; a Sección Feminina de Pilar Primo de Rivera invocouno reiteradamente -co faz e as frechas do seu escudo-; e na listaxe homónima de recoñecementos honoríficos da época pode advertirse o significado que se lle atribuíu a esta raíña castelá. En este festexo, igual sucede con outros ingredientes como “Musulmáns”, “España” ou “Reconquista”, en axitado puzzle a conmenencia e a cidadanía quédase, unha vez máis, sen saber que sucedeu en Granada en 1492. A Toma da rúa por 4.000 bandeiras españolas e as súas consignas predominou e, sobre todo, con que mimbres partidistas se prefire construír o imaxinario do que se queira sexa a convivencia hoxe. Aquí non é o re-coñecemento o que progresa senón a volta a un pasado de valores non necesariamente exemplar e integrador.

De “Acordos”

Que a Historia presta unha boa urdidura en que ganduxar calquera discurso é fácil de ver, logo de 40 anos da sinatura dos Acordos -ratificados no Vaticano o tres de xaneiro de 1979-, desde a situación da laicidade do Estado. Entre os moitos ingredientes desta especie de Concordato, o elemento vertebral é que os pagos anuais a conta non decaeron malia a “a crise”, pero as súas implicacións nas políticas educativas do Estado e as súas autonomías é en grao sumo rechamante. O estudo do cumprimento do art. 27 da Constitución vixente non só permite advertir a distancia que media entre o noso panorama lexislativo en educación e o dos nosos veciños franceses desde 1905, senón ademais a cantidade de problemas de diversa índole que xerou ese articulado constitucional. Entre outros, como a liberdade de elección de centro e unha presunta “demanda social”, amparadas na diferenza relixiosa pretenden ser prioritarias fronte ás urxencias da escola pública; ou como a Relixión, como catequesis, segue tendo privilexiado tratamento educativo na LOMCE. Que sexa a pretendida igualdade, lexislativa, económica e organizativa do sistema educativo español -coa práctica diferencial que implica isto nuns ou outros centros, nos currículos e libros de texto, ou na dinámica de formación que deba preparar para o exercicio profesional docente-, está lonxe de acontecer aínda. Ineludible é, así mesmo non ver estes días, trala actitude do prior benedictino do Val dos Caídos, a persistente ambigüidade da xerarquía eclesiástica nun asunto de tanto relevo cívico como a exhumación dos restos de Franco.

De violencias

No canto de cambio histórico, naturalización de pautas establecidas é o que parece volver primar en 2019. Coma se dunha estrutura antropolóxica se tratase, non só custa cambiar, senón que se reivindica a perduración do dominio duns respecto doutros. O espertar de VOX con opción de decidir no panorama político -e non só en Andalucía-, está servindo para mostrar que o patriarcalismo machista e as súas derivacións violentas é máis amplo do que indican as cifras estatísticas. Ao non concordante cómputo de falecidas, únese un non menos interesado modo de mirar este trato violento e mortífero, non tanto como cuestión de xénero, canto como diluído modo“doméstico”. Coma se se quixese negar a realidade de odiosos tratos desiguais e vexatorios, a miúdo soportados nunha mala educación, que aos mozos se lles inculcaron desde a súa infancia unha suposta superioridade en todo; tanta que, cando os tempos deron un envorco a esta percepción, aí continúa empobrecendo as relacións e facendo difícil a concordia en moitos casos. Este ano empezou apelando, outra vez, ao vello costume da brutalidade neste terreo. Ata cando? O tacticismo do PP e de CS a onde conducirá a que alguén como Damares Alves, do Brasil de Bolsonaro, festexe pronto aquí que os nenos vistan de azul e as nenas de rosa?

A mestura continuista duns e outros costumismos está construíndo un arquimboldesco 2019, con parvos residuos doutros tempos, ensanguentados demasiadas veces, alucinados moitas outras, e prexudiciais sempre para os máis abrumados/as pola vida. Atentos ao guarismo cronolóxico deste ano incerto.

TEMAS.: Historia e memoria. Revisionismo histórico. Acordos Estado e Vaticano. Violencia de xénero. Violencia doméstica.

Manuel Menor Currás

Madrid, 06.01.2019