Non é ouro todo o que reloce e, no tocante á liberdade, medran os acenos
de modales que, en realidade, son liberticidas
É habitual que os xogan ao solitario se fagan trampas
a si mesmos, unha pauta visible tamén en asuntos colectivos; raro é o día en
que os modos de contar corruptos desatinos impoñen versións que afectan a
todos. En certos aspectos segue sucedendo o de outrora. Cando en 1952 empezou a
publicarse un diario hoxe desaparecido,
El Caso, asasinatos, roubos ou fraudes sempre eran un “caso”; nunca tiñan
nada que ver coa orde establecida ou imposta. Viviamos no mellor dos mundos
posibles e todo era culpa de alguén que perdera a cabeza; nunca había causas
estruturais, senón liberdades desnortadas.
A liberación a construír
Naqueles sucedáneos de información era difícil “a
liberdade”. Cando nos anos sesenta empezou a soar esa palabra, asociábase a
algo por construír; foi máis ben como “liberación”, palabra que disimulaba os
significados da Liberdade guiando ao pobo (Delacroix: 1830). Antes e logo desta
data xa eran multitude cantos expuxeran as súas vidas en nome da liberdade
colectiva. Por entón, en 1970, Paulo Freire -pasaron100 anos desde que nacese
en Sao Paulo- falou de “liberación” para referirse a como debía ser a
alfabetización de adultos; o seu Pedagoxía
do oprimido trataba dun proceso activo de permanente liberación”, con que
crear suxeitos que non fosen meros repetidores inconscientes de palabras ocas,
senón que, conscientes da súa realidade social, económica e política, puidesen
liberarse de canto lles impedise desenvolverse con dereitos e liberdades
persoais. Esa mirada pedagóxica, crítica consigo mesmo e coa contorna,
encerraba infinidade de parecidos co que querería ser a “Teoloxía da liberación”
excedendo a dimensión relixiosa estritamente individual da “salvación
individual”. Da súa nula aceptación oficial pola xerarquía eclesial, Juan Pablo
II deixou cumprido testemuño en 1983 no aeroporto de Managua; dous anos antes,
este Papa interviñera a “liberdade” na fe e na caridade que adoptaran como directriz
os xesuitas en 1974 para as súas actividades sociais e educativas.
En todo hai matices pero, en xeral, no mundo
occidental actual non adoita ser problemático falar de liberdade se a
conversación se cínguese ao plano individual. Todo é máis sutil, e
aparentemente sen violencia, nas limitacións que se lle impoñen aínda que se
mencione. Ligada a determinados niveis de “transgresión”, hai ambientes en que
queda xenial dar por suposto que todos podemos facelo todo, con plena liberdade
e sen depender de ninguén nin de nada. A pedagogía da publicidade e do
marketing que nos invade difunde acotío que somos libres para tomar decisións;
se xorde algún problema, a culpa -o outro dispositivo permanente á espreita- é
exclusivamente de cada consumidor. Desde unha cultura confesional en que se
alternaba a liberdade e a culpa entreveradas con escrupulosas distincións entre
a atrición e a contrición, pasamos a unha psicoloxización da nosa liberdade que
o alcanza todo. Por exemplo, á avaliación da calidade educativa, en que os
culpables dos “fracasos” son sempre os “malos alumnos”, un barato modo de atallar
problemas, que non require esmero no que se deba facer, senón soamente manter
as aparencias. Confírmase así, ademais, a teoría do liberalismo clásico de que
a Natureza é sabia e os humanos deben deixar que as súas desigualdades se
prolonguen. Este darwinismo -que a educación pode acentuar- abre un campo
prolífico a negocios inusitados para emprendedores que poñan parches en asuntos
que, como a educación ou a sanidade de todos, non se arranxan con inacabables
reformas provisionales.
Marcos pedagóxicos en promoción
Estes días, abundaron as leccións de sofística
pedagógica en torno á liberdade; asociando o lado feliz desta palabra con
abusos semánticos e exemplos prácticos, convertérona en embarcadoiro da
credulidad. Cando fai uns días o novo líder do PP, no seu intento de poñer paz
a un litixio de aristocracias internas, exaltaba a liberdade que grazas á súa
actual presidenta tiña a Comunidade de Madrid, apuntábase ao uso que, sobre
todo desde o 4-M2021, fixo desta palabra a súa ultraliberal goberno actual. De
ser esta a súa intención, o que a escala nacional parece querer desenvolver
Feijóo é a acracia neoconservadora do sálvese quen poida, e que o afán de lucro
faga negocio coas desigualdades sociais. É fácil, xa que logo, observar o
futuro das escolas e sanidade públicas. Se o produto que vende Feijóo é “liberdade
á madrileña”, antes de que gañe unhas eleccións xerais son previsibles os
beneficios da pedagoxía que xa practica.
Baixo a liberdade que vende a gama do
conservadurismo de Don Alberto Núñez adquire cada vez máis forza a
americanización das formas liberticidas. O seu cariz crecentemente agre segue
tendo, logo de Casado, destacados belixerantes en sé parlamentaria. É habitual
nas formas de confrontación do Congreso de Deputados e, na Asemblea de Madrid,
a moza lideresa sempre se encrespa, crecida con cos lle rumorean ao oído
gracietas diversas. Este agresivo modo de facer como que se fai política vai in crescendo; fai dous días, sumouse a
esta tendencia trumpista un vicepresidente da recentemente creada alianza de goberno
na Comunidade de Castela-León. Nun alarde insultante a cantos lle facían
algunha pregunta na nova asemblea, deixou claro que, en diante, as virtudes do
liberticidio teñen rédito electoral.
Aínda que sexan tempos de incerteza -e volva o
medo á liberdade democrática, que dixese Erich Fromm en 1941-, esperemos que
estas trampas coa liberdade que se están coando non nos leven a ter como
horizonte realizacións como as que xera a Segunda Enmenda da Constitución de
EEUU. Eses masacres incesantes dos últimos 10 anos, a razón de máis de dúas por
semana, volveron a repetirse fai unhas horas en Texas, con polo menos 19 nenos
e dous profesores mortos. En todo caso, non é a liberdade democrática o que
impide aos americanos erradicar a venda indiscriminada de armas, en calquera
supermercado, a quen acredite ter 18 anos de idade. É o libre mercado, que a
Asociación Nacional do Rifle promove desde 1871, quen controla que o Poder Lexislativo
dea sentido coherente á liberdade democrática. En EEUU, quen se presente ás eleccións,
se se pon en contra desta rede clientelar, págao caro; se fai como que non se
decata, axúdanlle nas eleccións, e danlle permiso para chorar un pouco no loito
de rigor ante inacabables “casos” como este ultimo de Texas. A liberdade e as
liberdades teñen moito quen queira coartarlas, empezando polos que falan moito
delas; haberá que ampliar a presenza da “pedagoxía da liberación” para
discernir entre tanta polisemia equívoca os que traballan para que existan e se
consolifrn de verdade, sen facer trampas.
TEMAS:
Ultraliberalismo.- LIBERTICIDIO.- Medo á liberdade.- Pedagoxía da
liberación.-Teoloxía da liberación.
MMC (Madrid, 25. 05.2022)
