As calores, a calor e o afervoado imaxinario colectivo

A importancia do clima é vital para entender que “a casa común” non se construirá con “prioridades” excluíntes.

Antes do pleno verán xa tivemos exemplos sensibles dos efectos da temperatura en España e noutras partes de Europa. Os incendios, que acaban de sobrepasar a queima de 2.000 hectáreas de vexetación en cada incendio do Bierzo, Estremadura, Huesca, Xirona, Barcelona ou Castellón, non fixeron máis que empezar: uns 16 de grandes dimensións calcinaron en España máis de 50.000 Has. no que vai de ano. En Berlín tamén se superaron os 40º, e o efecto do quecemento das augas do Danubio na refrixeración dalgunha planta nuclear obrigou a pechar en Hungría parte dunha. Este cinco de xullo, en varios puntos de España -desde Galicia a Estremadura e desde o val do Ebro a Sevilla-, superáronse os 42º. A incredulidade de moita xente -e os intereses particulares de empresas enerxéticas-, non paran a reacción da Terra, farta da inepcia dos humanos para coidar o máis básico da vida. Os modos de produción son os que erosionaron radicalmente o ecosistema humano e estas calores están a cobrarse xa os efectos do descoido tamén en vidas. Só en España, no mes de xuño a cantidade de mortes motivadas polas altas temperaturas superou o milleiro, e no transcurso do verán propiamente tal os datos estatísticos crecerán. A cuestión é que, a este ritmo, os termómetros de AEMET non tardarán en mostrar temperaturas que alcancen os 50 °C e, cando isto suceda, a tensión térmica do corpo humano, incapaz de se arrefriar, xerará máis emerxencias letais se non hai intervención médica a tempo. A este ritmo, sumado todo iso a Dinas -como a que arrasou a Horta sur valenciana o 29.10.2023- España, pronto será invivible para os españois e quen os visite- por traspasar o limiar apropiado para as condicións básicas da vida.

La vitrine. Rober Doisneau, 1947

Entre as actividades de repaso deste verán, é inevitable, por tanto, a referencia a este asunto crucial, que evidencia unha Historia compartida coa da Terra desde hai máis de tres millóns e medio de anos. A interferencia da actividade humana empezou a ser máis notoria desde que se acelerou a produtividade económica coa primeira Revolución Industrial; desde as máquinas de vapor e as súas aplicacións principais no transporte, nas fábricas do téxtil e metalúrxicas, empregáronse materias primas fósiles nunha proporción que non deixou de crecer e, con ela o CO2. Na segunda, entre 1870 e 1914, o emprego do petróleo empezou a mover o motor de explosión interna no automóbil, outras industrias e usos domésticos, e incrementou as emisións nocivas á atmosfera, e a contaminación, máis perceptible nos barrios periféricos de cidades que empezaban a crecer, desacompasou a vida, sobre todo a de quen non tiñan máis remedio que traballar. Na terceira, e sobre todo despois das dúas Guerras mundiais, a enerxía atómica e unha boa parte da eléctrica “desenvolveron” cada vez máis o “crecemento económico” a conta de multiplicar ese modo de produción en toda a Terra, á vez que se seguían depredando materias primas e vidas humanas. Todos e en todas partes empeñáronse en “desenvolverse”, e este verbo dirixiu a maioría das decisións económicas e políticas -e as súas guerras de diverso alcance- tamén desde 1945. España, que nos primeiros pasos deste proceso fora a remolque do que pasaba en Inglaterra, Francia, Alemaña ou EEUU, desde que asinou o “Pacto de Madrid” con este país en 1953 acelerou a súa posición neste “desenvolvemento”. Coa Lei 194/1963 do 28 de decembro, que iniciaba o primeiro Plan (1964-1967), unha España rural fíxose crecentemente urbana con tal rapidez que a súa poboación actual ten hábitos económicos e culturais moi distintos dos dos seus avós, e ata fala da “España baleira” como de algo case natural pero exótico.

Desenvolvementos sen futuro

Agora que a Terra reacciona aos excesos e descoidos habidos coas potencialidades enerxéticas -desde que James Watt desenvolveu a do vapor en 1769-, a cuestión máis relevante que se expón é concordar o estilo de vida coa emisión de gases que impiden á atmosfera moderar os raios solares. O quecemento global, ao que sucesivos cumios mundiais -o primeiro en Xenebra, do 12 ao 23 de febreiro de 1979- tentaron poñer freo, mostra que os humanos somos tardos para entender que o “crecemento” ten límites. Inconsecuentes cos sinais que, desde hai máis de 200 anos, indican unha íntima interrelación da Historia dos humanos coa da Terra, non nos responsabilizamos do que sucede no noso descontrolado hábitat. O Antropoceno non ten discusión entre científicos, pero no mundo político é motivo de cálculo. O poder ou o afán de telo marca a axenda e, para momentos electorais, os lobbys enerxéticos e as presións de países como EEUU, lograron que Europa reduza a súa formulación dunha “Europa verde”, e en países como Alemaña -que antes do conflito ucraíno era punteira nesta sensibilidade-, a marcha atrás vai a máis. É dicir, que -a pesar da democracia- o crecemento da temperatura e doutras anomalías climáticas seguirá facendo que cada vez sexa máis difícil parar a degradación do medio.

En España, estas cuestións non alcanzaron unha masa crítica suficiente para que os votantes poñan reparos a cantos esquecen o hábitat; tenden, mesmo, a que quen expoña ser consecuentes cos datos científicos, sexan penalizados ou excluídos. A “primacía nacional”, que Moreno Bonilla subscribiu en Andalucía, inclúe un capítulo dedicado ao medio ambiente, de modo que “a vía andaluza” da harmonía ambiental desmantela políticas de protección e calidade da  conservación de espazos naturais e biodiversidade. O “gasto ideolóxico” que impón este acordo -igual que o das autonomías onde Vox pactou co PP as súas primacías- exclúe recursos que non sexan para xestionar a auga ou previr incendios, e non atenderá a transición ecolóxica e sostible.

En setembro, a precampaña das eleccións xerais reiterará -de viva voz- acaloradas reaccións contrarias ante o que se vén encima. Se no caderno deste verán empézase por reflexionar sobre datos obxectivos, evitarase que a ignorancia e a estupidez decidan que prevaleza a primacía do DNI sobre a do ADN que todos compartimos coa Terra.

TEMAS: Eleccións xerais.- Medio ambiente e “desenvolvemento”.- A Historia da Terra.- O DNI e o ADN.- “Gasto ideolóxico”.

MMC (Madrid: 06.07.2026)

O caderno de vacacións deste verán é intenso

As cuestións pendentes impoñen un repaso das competencias non ben logradas no curso, algunhas máis necesarias ca nunca.

Ante as próximas eleccións, a confianza é a cuestión máis grande a ter en conta. Normalmente votamos do mesmo xeito que adoitamos facer con case todo o que nos importa, que nos fiamos do crédito que nos merece a situación. En caso de dúbida, incerteza ou xustificada inquietude, a tendencia é a recuar e quedarse na expectativa de decidir. Isto é o que tenden a provocar os líderes do conservadurismo actual, sabedores de que as persoas que máis pelexaron pola democracia desencoraxaranse se lles sinalan modelos corruptos entre os seus e, enlamado ese territorio, transmíteselles a “honestidade” diferencial da que son portadores. Coa  debida masaxe saben que, mesmo, poderán tapar as súas propias corrupcións. Por exemplo, que ofrecendo o Consistorio madrileño 4.131 prazas vacantes de 0 a 3 anos de educación infantil -máis outras inconcretas da Comunidade-, os pais poden exercitar a “liberdade de elección de centro” no curso 2026-27. Se logran tapar que só o 13% das solicitudes consegue praza nu nha escola infantil municipal desta cidade, e que está no cumio do ranking europeo e posible que o outro 87% admita que, afortunadamente, a “honesta” comercialización do ensino mediante os centros privados eleva a calidade democrática da educación.

                                                                Piero Fornasetti 1987-88

Na mochila deste verán, esta cuestión roldará pola cabeza de moitos pais novos entre as moi ruidosas e pendencieras que animarán a desconfianza dos votantes progresistas. A vida é multidisciplinar e, na medida en que a Historia axuda a entendela mellor, é conveniente repasar as disciplinas que axudan ao seu coñecemento; non facelo -e non remediar a ignorancia histórica- é sobrado motivo para o suspenso en que andará este país este ano. Ata setembro, e tamén ata que teñan lugar as eleccións anunciadas para algún día inconcreto de 2027 -probablemente en marzo, segundo algúns arúspices-, as dúbidas animarán moito estados de opinión axitados e convulsos. Para evitar a pasividade do estío, os estrategos de Feijóo non deixarán ningunha físgoa para que, entre alardes verbais e xestuais, os dubitativos inclinen o seu voto cara á emblemática gaivota. Exemplos sobrados diso sementan a diario, á espera de que o humus que acolle a súa semente dea froito abundante. O pasado día 29 aproveitaron a chamada “lei de netos”, pola que un 544 mil descendentes de exiliados españois poderán acollerse á nacionalidade española, e a súa perspectiva da “prioridade nacional” fixo circular que se trataba dun dispositivo de “enxeñería” para condicionar os resultados das próximas eleccións. Ningún dato avala esa interpretación que, ademais de falsidade, ten en contra unha longa débeda contraída con esta xente, pero neste momento preciso en que a súa tese principal é que canto fai ou deixa de facer este Goberno é pola súa estrita conveniencia -tan contraria á dignidade nacional-, facilita que o oínte ou lector desprevido o trague.

Tarefa do verán

Neste momento en que a polarización entre dereita e esquerda favorece a ruptura absoluta, que cada cal só queira saber do seu, obriga ao lector ou oínte a escoller entre retirarse do dial e do voto por aburrimento, ou crer decididamente o que lle repiten os comentaristas ou presentadores dos noticiarios. Este modo en que sempre se propagou o amor e o odio é a murmuración central que quedou en suspenso ata a volta das vacacións de verán. En consecuencia, se vai guiar canto oiamos neste tempo intermedio, é aconsellable recorrer conscientemente á “experiencia” para aclararse cos episodios desta serie narrativa. Este ambiguo  instrumento tan ben admite expectativas como desenganos, coa peculiaridade de que os anos últimos non son especialmente esperanzadores. Canto aconteza non será mellor que o vivido se non se está disposto a “volver empezar”, como propoñía en 1962 Celso Emilio, en Longa  noite de pedra . Tamén cabe recorrer á Historia; non é a suposta “mestra” que lle gustaba dicir a Cicerón, e quen queira empregala haberán de preguntarse, ante todo, se podemos aprender do noso pasado. Edgar Morin fíxoo no seu último libro, Leccións de Historia (2025) e lembraba as clases do seu ilustre mestre, Georges Lefebvre explicando como a aristocracia francesa, para recuperar o poder que tivera na época máis absolutista, dera paso ao proceso dos Estados Xerais que, ao favorecer o voto individual do Terceiro Estado -que, como estamento sempre era postergado pola nobreza e o clero-, iniciou a Revolución. Este e outros exemplos válenlle a Morin para afirmar que nada está determinado, e que hai variables circunstanciais que poden cambialo todo ou case todo: “O resultado dunha acción -di- pode ser contrario á intención que a causou”.

Deste gran humanista é relevante meter na mochila deste verán que, para que o coñecemento do pasado transmita lucidez ao presente, todo debe situarse e historizarse, incluído o propio historiador ou, neste caso, os creadores do discurso de canto acontece. Os factores aleatorios poden desviar accións calculadas para un fin concreto, pero neste momento en que todo se simplifica e descontextualiza, non é fácil partir da complexidade en que sucede o improbable para ver ben o que ocorre. Hase de admitir que, por máis que soster o Estado de Benestar necesite recursos, a Historia fai ver que o benestar material dos suxeitos non conleva que avancen nun benfacerr moral; frecuente é ver, ademais, que os humanos pasamos rapidamente do entusiasmo á decepción, como saben ben cuantos viviron en España desde os anos setenta. Por tanto, como a racionalidade de moitas explicacións históricas sempre é a posteriori -e depende moito da  mitoloxía que potencian os prexuízos e parcialidades de quen a escribe-, cantos ata setembro se adentren con paciencia e tenacidade nas competencias que facilita a Historia, entre as narrativas deste presente diferenciarán as de quen  pretende forzar a realidade e o modo adulto de tratala constitucionalmente. Que non acabe en imposición é tarefa aínda máis complexa, pero non se fará sen resolver os exercicios deste  caderno do verán.

TEMAS.- Historia e acontecementos.- Narratividade e verdade.- Benestar e benfacer.- Eleccións xerais.- Falsidade e desmobilización.

MMC (01.07.2026)  

O indeciso votante por correo

Sen saber por que, das poucas imaxes que quedan no álbum da súa autobiografía vénlle ao recordo a tradución das Catilinarias.

 Anda xa polo tempo que dicían de otium cum dignitate, é dicir, que está xubilado. Tería 13 ó 14 anos cando lle facían traducir o prólogo de In Catilinam, 1,1-3). Rememórao confuso ante a papeleta de voto, cando pasaron máis de dous mil desde que foi pronunciado.

Paralelismos

Era o ano 63 a.C. e Marco Tulio Cicerón increpaba no Senado Republicano de Roma ao populista Lucio Sergio Catilina que conspiraba para tomar ilegítimamente o poder: Quo usque tandem abutere, Catilina, patientia nostra? (Ata cando vas abusar da nosa paciencia?). Nunha versión algo libre, o votante lector advirte notables paralelismos discursivos coas invectivas que suscitan diversas decisións dos líderes ultraconservadores e conservadores despois das eleccións do pasado 28-M:

      “Durante canto tempo ides tratar de seguir eludíndonos con rabia, ata onde chegará, desenfreada, a vosa audacia? Impórtanvos un pito as institucións, a seguridade pública, o respecto ao pobo, as asembleas de todos os representantes do pobo, as cámaras lexislativas xerais e autonómicas, que pensen ou digan cuantos vos ven? Non vos decatades de que os vosos pactos están á vista; non vedes que están no coñecemento de todos?. Creedes que alguén ignora esas reunións vosas, onde estivestes e con quen, que decisións tomastes para maquillar as palabras que expresan as liberdades que tanto nos custou ter e así recortalas mellor ou suprimilas…?”.

 O prestixioso senador e avogado enseguida traía a colación o contraste entre a permisión do estamento senatorial co conspirador e a sorte que esperaba a cuantos se fiasen da institución. E o indeciso votante, máis que traducir, glosa o que dixeraCicerón:

 

“Oh tempos, oh costumes! Todo o mundo está a velo e, con todo, estes líderes teñen crecente presenza. Viven? Non só iso: crecen nas asembleas de comunidades e concellos, participan na deliberación pública, marcan e destinan o destino da cada un de nós. Mentres, os cidadáns confían e ata cren facer algo pola democracia votándoos e defendendo as súas posicións nas súas reunións máis ou menos privadas contra cantos nos contradigan. Non cren que, pola súa propia conveniencia, a inclinación dos seus votos debera arrastralos á calamidade que maquinan contra todos xa hai tempo”.

 

En fin, seguindo cunha tradución algo libre, antes de meter a súa papeleta no sobre, o votante a distancia atopou paralelismos nas contradicións que Cicerón advertía na lenta reacción dos seus pares, e como non dubidou en apoiarse no exemplo de personalidades como Publio Escipión, para convocar vontades fronte ao conspirador, “ansioso de devastar o orbe da terra con morte e incendios” que todos sufrirían”. E, tras ese recurso ao pasado, reclamáballes memoria: Houbo, houbo noutro tempo nesta república esta virtude: os homes fortes castigaban con suplicios máis crueis ao malicioso que ao inimigo máis acérrimo. Independentemente da importancia deste discurso na historia da República romana, os que o oiron tomaron unha decisión, “vehemente e grave”, que culminaría na derrota militar de Catilina na batalla de Pistoya. Cicerón logrou o seu propósito de pararlle os pés.

 Atención ao relato!

Ante o de recorte crecente de liberdades e dereitos –especialmente a mulleres e a persoas LGBT-, a lectura do seu discurso é estimulante se se parte doutra máxima soada: Historia, magistra vitae, que creara o propio Cicerón en: De Oratore. Neste ensaio sobre Retórica, escrito en forma de diálogo, explicaba como utilizar a palabra para persuadir. Nel trataba, ao modo aristotélico, as posibilidades da palabra como manifestación racional do ser humano que, se combina o agradable e o verosímil, persuadirá mellor aos oíntes; e a quen quixese utilizala con civilizada intelixencia, recomendáballe a Historia como recurso do que dispoñer. Enténdase, con todo, que Cicerón non fala de Historia en sentido estrito, senón máis ben dun conxunto de feitos e episodios que, a modo de anécdotas, axuden a que a exposición verbal sosteña a atención do oínte. Máis que o ocorrido realmente, a este maxisterio da historia atraíao a nostalxia do non acontecido; Cicerón escribe De oratore nun frustrante momento político, no ano 55 a. C., cando a lealdade das lexións ao Estado romano –e ao Senado (SPQR)- está a mutar, sucédense as conspiracións contra a República e as guerras civís dan paso ao Imperio de Augusto. Ademais, os oradores aprenderan a empregar non a Historia senón as historias como exempla, e non era difícil atopar repertorios delas. Polibio xa escribira unhas Historias no século II, a.C., e o título, en plural, foi frecuente en autores do século I e II d. C., como Polibio ou Tácito e, con epígrafes parecidos, noutros como Valerio Máximo: Feitos e devanditos memorables, ou Luciano de Samosata: Historias verdadeiras. Paulo Orosio empregaría a finais do século IV d.C. , cristianizado, este recurso exemplarizante nas súas Historias; o calagurritano M. Fabio Quintiliano preconizara no século I d. C. esta aculturación nas súas Institucións oratorias. A tradición proseguiu e pode verse, por exemplo, nas “historias” que conta O Conde Lucanor, no século XIV.

A sensibilidade que poida xerar esta Catilinaria nos votantes do 23 de xullo é discutible: o pasado non se repite, e sempre hai quen prefire soflamas e sofismas patrióticos. Iso si, quen nacese antes da Transición advirten –e máis se viron a luz na posguerra-, alucinan vendo reverdecer diversas “historias” de entón coma se nada ocorrese. Encolléronlles o mundo en pouca idade e, por vivilas como exempla –e non de oídas-, xa repiten –máis consciente que cando facían o Bacharelato de Sainz Rodríguez-, a displicente invectiva ciceroniana: Quo usque tandem abutere, Catilina… Que vaian facer co voto é outra historia da Historia de España.

TEMAS: Eleccións xerais.- Transición.- Historia actual.- Ultraconservadurismo.- Historia e anécdotas.

 MMC (28.06.2023) 

Aínda existen os indecisos

Os debates moven, pero hai servidumes -de aparencia natural, e sempre de raíz educativa- que restan forza á representación política.

Non hai garantía, e menos logo dunhas vacacións, de que os tan abalados debates preelectorais rebaixen ese 41,6% de “indecisos” que din asenquisas. É un xénero de variadísima especie -moitas veces estrutural-, ao que a vagancia e o desencanto non deixan de proporcionar motivos que as fichaxes políticas de última fornada non fan senón aumentar. Para a racionalidade democrática, é recomendable, xa que logo, illar o ruído mediático para decidir se votar ou non e, resolta esa disxuntiva, qué formación poida ser merecedora da nosa papeleta aínda que nos custe.

Indecisos
Saír do espazo de indecisos -ambiguo pero cómodo para responder a inquisidores demoscópicos- require descartar a indiferenza. Conscientes dela, os nosos partidos dedícanse a misionarnos con rigores pedagóxicos que recordan os Exercicios espirituais ignacianos. Ao medo que -en múltiples alusións-  nos imbúen co voto útil e outros engados, aí está a felicidade que nos darán se lles votamos. Algúns, con garantías de bienaventuranza, se  nos cinguimos aos esencialismos dunha España a reconquistar, herdaron aos que controlaron a teoloxía política. Outros e outras, desconfian ou non se ateñen ao cartesiano penso logo existo: desconectados de canto non pasa polas súas meninges selectas, non saben se, dicindo si ou non (co voto, se entende), o se é si ou o non é non todo o intre, cando os seus gobernen. E, namentres, os máis abonanse ao fino cálculo en que a linguaxe política queda sometida á lóxica da economía imperante e, xa que logo, ao subterfuxio e medias verdades nas palabras máis prezadas. Analícese o dobre debate preelectoral dos catro candidatos -ou eran cinco?- que trataron de dirimir o panorama incerto do día 28A, e verase que -prescindindo das preceptivas loas que cada cal suscite entre os seus- deixaron sumida á audiencia nun mar dos Sargazos, pragado de disputas inanes e superficialidade en asuntos que nos importan moito.

Dereitos Humanos

Fonte de inspiración distinta pode constituíla, para unha parte da poboación indecisa, a mensaxe que, o pasado venres Santo, flotou na Praza Maior de Valladolid. No medio dun ritual de tradicións maiormente nacionalcatólicas, que -coa presenza de autoridades políticas en exercicio- se daban a man cun suposto aconfesionalismo constitucional, o sermón das Sete palabras do cardeal Osoro, exhortando a unha “revolución”que “non fóra de pandeireta”, suscitaba a quen quixese oílo, independentemente de que fose crente, “rebelarse contra a cultura do provisional”, para “comprometerse moi especialmente polos máis débiles e indefensos”. Os termos “perdón”, “reconciliación” e “misericordia” sobrevoaron -xenéricos- a renacentista praza para “apelar á solidariedade que nos axuda a ver ao outro, xa sexa persoa, pobo ou nación, non como un instrumento calquera para explotar, abandonándoo cando xa non serve, senón como un semellante”. Sen dúbida, repetía a idea de León XIII na Rerum novarum, en 1891, en canto á tranquilizadora aceptación ordenada dalgún alivio reformista para a inaprazable“cuestión social”, mediante a instrumentación da Caridade católica. Nesa onda, Osoro adoptou o eslogan político de Obama en 2008 para proclamar que “facer un mundo distinto non é un soño irrealizable. É posible”, tras o cal mencionou as “profundas feridas que ten o mundo e que non sabe como curalas”: as “enfermidades sociais, a pobreza, a exclusión, o descarte, as novas escravitudes”; e tamén, como de paso -en alusión a cuestións innominadas-, “o relativismo que fere á persoa, tamén a indiferenza”. Supostamente -como León XIII- el si dixo como arranxar eses problemas e falou de “traballo digno”, de “un mundo de homes e mulleres sen cadeas, libres, sen xugos, que compartan o pan cos demais, que alberguen aos que están sen casa, que curan, que nunca abandonan aos seus semellantes”. Ata falou de “defensa dos dereitos humanos” e dunha economía “que se preocupe das persoas”

Esta glosa da Paixón de Jesús admite moitas lecturas, e máis ao ser pronunciada a nove días dunhas eleccións xerais e facendo salvidade do proclamado por outros diocesanos. Fuxindo de contextos explícitos, os xerarcas da Igrexa adoitan revestir as súas mensaxes confesionais de actitudes políticas -e viceversa- tratando sempre de manter unha elástica ambigüidade, sobre todo se tratan de gañar consideración. Nin sequera en momentos de dura pugna con opositores políticos ou de claro apoio a asuntos moi conflitivos -como dá a entender a Carta favorable aos golpistas de 1937-, abandoan o ton etéreo e enigmáticamente neutral, en que o divino xoga a sobrevoar o humano, cunha plasticidade tan consubstanciada coa terrenalidade que a teórica indefinición política das súas campañas case nunca se decantou fóra do modo conservador e integrista. Aí están, para documentalo, os escritos que moitos bispos publicaron nos seus Boletíns Diocesanos cando a morte de Franco, ou os librosde texto que han ter vixencia para as clases de Relixión nos centros escolares.

Non consta retractación ningunha e si a indecisión de moitos crentes. Seguramente porque sermóns como o de Osoro o pasado día 19, requírenlles ser lidos entre liñas e previdos contra o paternalismo omnisciente destas mensaxes. Doutra parte, se o Evanxeo insistiu en que “POLOS seus FROITOS os COÑECEREDES” (Lc. 6, 43 e Mt. 7,16), a análise textual dese ton de preocupación, de aparencia novIdosa, móstralles que, ao non entrar en causas concretas da miseria -como xa preveu Helder Cámara (1909-1999) na súa pugna coa ditadura brasileña-, non exceden o evanescente. Non lles fai falta acordarse da longa historia de privilexios eclesiásticos para que se pregunten, sen mais, por que a aludida Declaración Universal de Dereitos Humanos, adoptada pola Asemblea Xeral das Nacións Unidas o 10 de decembro de 1948, aínda non sexa referendada polo Vaticano, como estudou Juan José Castillo.

Sen servidumes

Bienvenidos sexan os bispos, en todo caso, a defender en público esa Declaración. Sempre que non se arroguen a exclusividade nin o ser indispensables para arranxar os problemas que subxacen a ela, na longa tarefa humanitaria -case sempre conflictiva-, fan falta moitas mans para proxectar calidade e calidez humana. De todos os xeitos, logo de case dous mil anos xustificándose coa Caridade, non estaría mal a “conversión” da Igrexa ás “obras” que esixe Mt. 7, 16. En definitiva, como dicía Robert Castel, a atención á pobreza, para erradicar os seus porqués, é o mellor indicador de calidade política. En vésperas de eleccións, se renunciasen aos Acordos asinados polo Vaticano entre 1976 e 1979, darían un gran exemplo. Desfarían unha das servidumes maiores a que está sometido o Estado español, esa carga para os orzamentos públicos en cuestións de crenza privada e que apenas alcanza aos pobres, como expresan os ingresos e gastos de Cáritas, a máis social das institucións da Igrexa en España. E xa metidos a “comprometerse cos débiles e indefensos”, por que non se propoñen sacar a catequese privilexiada da Relixión do currículum escolar? Por que non cesar, ademais, nesa defensa pechada de colexios concertados e universidades privadas? Cando só alargan a influencia sociopolítica da Igrexa como poder e non como servizo, non segregan ao ensino público da maioría? Se como xerarquía católica non defenden a esta como ben común principal, de que terra incognita falan, cando de “reconciliación” e “misericordia” predican aos pobres?
Do ámbito estrito dos máis profundamente indecisos, serán moitos os que nin se susciten se o son: nunca votaron nin é probable que o fagan algún día. Pero cantos dun ou outro modo estean en transo de saír do círculo da indecisión, talvez poidan animarse dun breve libro que, como sinalaban hai pouco Jordi Riba e outros autores, é de gran interese en momentos de crises. Étienne da Boétie escribiu A servidume voluntaria en 1548 contra o absolutismo e valeulle a amizade de Montaigne ao traer a primeiro plano un problema central da filosofía política, a emancipación humana. A servidume voluntaria -coas súas motivacións de intereses, costume, hábitos e educación recibida- é clave para entender retrocesos ou estancamentos que poida ter a democracia e, en situacións tan agónicas como a actual, está entre os motivos dos que optan pola submisión aos poderes dominadores de sempre coma se de algo natural e inmutable se tratase. 

A todos, no entanto, incluídos os que teñan moi clara a súa decisión, será inquietante constatar persistencias deste cariz en 2019 pese a que -como aseguraba este autor renacentista- “para ter liberdade non fai falta máis que desexala” e “non hai necesidade máis que dun simple querer”. Aínda así, é a folletos como este a os que, como indica a escritora uruguaya Ida Vitale -Premio Cervantes 2018- , merece a pena volver “como a un amigo ao que non vemos a diario”.

TEMAS: Indecisión de voto. Eleccións xerais. Dereitos humanos. Servidume voluntaria. Aconfesionalismo. Cuestión social.

Manuel Menor Currás

Madrid, 24.04.2019