A racionalidade da Historia do presente é posible.

Entre os cambios que trae a cronoloxía, un presente aguilloado polo pasado non cambia o futuro sen a acción humana.

Non é que a Historia se repita. Máis ben sucede que, por contraditoria que pareza, a mobilidade do cambio cronolóxico é inmóbil nas maneiras de resolver. Á marxe de que a memoria subxectiva sobre o acontecido medre coa idade, segundo se cumpren anos advírtese como nas versións de moitos dos problemas que subsisten unhas tenden a ser optimistas e abertas a melloras, mentres outros relatos venos de moi distinta maneira, cando non oposta. Aínda que en substancia sigan practicamente igual que sempre, cunha xestión descoidada que os fai inquietantes, estas diverxencias do aprecio, especialmente en asuntos de carácter público, mostran subxectividades da mirada en que o prexuízo é relevante.

Ramón Masats, 1959

Cabe deducir, pois, que o modo de entender e contar encerra intereses contrarios, e que ten a cotío moi dispares medios para que o relato chegue á xente. Talvez haxa que ter en conta, por tanto, que canto se le ou se oe sobre o que ocorre sempre é explicación a posteriori -non inmediata-,pero que o discurso ou liña editorial da noticia adoita ter unha traxectoria previa, que tende a repetirse . Para que se expanda o seu punto de vista, o mesmo sucede coas decisións que toman os partidos políticos, ocupados en que a súa continuidade ideolóxica marque a narratividad dos feitos. Con todo, o que un lector con ánimo de decatarse espera dun historiador cabal ou un xornalista serio é que a coherencia da súa racionalidade explicativa dos feitos teña a lóxica indispensable para que se vexan os seus condicionantes socioeconómicos ou culturais, e non un utilitarismo desinformativo que vire a natureza da noticia ou a historia. Igual que Trump poñéndose en primeiro plano mentres a selección española esperaba a levantar a copa do Mundial, pouco valor teñen informacións ditadas, escritas ás veces antes de que aconteza algo, e igual sucede con canto din algúns protagonistas dos feitos ante un micrófono sen preguntas formuladas con afán de coñecemento.

 Os mestres que non tivemos

Para tentar ter criterio respecto ao que pasa, non basta con ler ou oír, e tampouco é fácil abandonar comodíns explicativos que, no canto de axudar, dificultan ver o que ocorre e impiden disciplinar a capacidade cognitiva. Non todo vale e a credulidade non axuda cando idearios previos -espirituais, moi temporais ou mixtos- predeterminan o pensamento e, ás veces, logran que, fiado todo á emoción sentimiental, o xuízo quede a mercé de quen se aproveite de tanta  confianza. Entre pasado e futuro, o presente xa é futuro do pasado e, como está feito del en gran medida, convén reter que asuntos, cuestións e ocasións indicativas de quen e como defenden modos de proceder que, se no pasado non arranxaron nada ou entorpeceron a atención aos asuntos, hai bo motivo para desconfiar e preguntarse onde pódese ir con tal compañía. No canto de repetir o mesmo, máis vale exporse outra alternativa capaz de reconsiderar o asunto e os procedementos para poñerlle remedio.

Neste punto, é recomendable revisar o que a un o obrigaran a aprender do pasado. Son moitas xeracións as que é probable que, do acontecido nos últimos noventa anos desde o 18 de xullo de 1936, non oian nin lean senón que os defensores da IIª República -eles soíños- foron os causantes dunha guerra cruenta e dunha posguerra aínda peor. E tamén é posible que fosen seducidas pola idea de que a Transición -ese paso histórico entre o 25.11.75, e o 06.12.1978, en que se asina a Constitución actual- sería mellor se non fose por quen pelexou tanto por que as liberdades e dereitos pactados fosen verdadeiros. Non falta quen diga que antes se vivía mellor e que o futuro deste presente incerto só mellorará se se volve a el; como xa pregoan Feijóo, Ayuso e Tellado, haberá que recortar uns dereitos e pechar a porta a outros, esquecer “a memoria” do pasado para que “a primacía nacional” una a todos, ese proxecto en que pasado, presente e futuro teñen unha versión de Historia única, inmóbil e allea a canto ocorre. Se esa vai ser esa a historia do presente que vinga, o continuísmo da Historia de España contada con sinxeleza por Pemán en 1939 volve cun futuro social excluínte, xa coñecido e reiterado na  xestión dos asuntos que importan. Coma se non existirían Auschwitz, Treblinka, o Gulag, Hiroshima, Vietnam, Srebrenica, Gaza ou o Líbano -e coma se o cambio climático ou os cambios socioeconómicos non existisen- séntense entre o pequeno grupo de selectos donos da verdade da Historia, e esperan beneficios de canto suceda en Ormuz ou en calquera incendio forestal.

Agora ben, se a vida é o que nos queda por vivir, o que de aquí a setembro dispoñamos como futuro deste presente debese evitar que as herdanzas do pasado o sigan limitando. En pleno Antropoceno, é hora de construír a “casa común”, en que moitos tópicos de “Historia aprendida” entorpecen a modernidade democrática. Mestres como os que nunca deberon ter tantas xeracións seguen alentando a dúbida do transcurso do tempo no “museo de formas inconstantes”—que dicía Borges da memoria. Levantar o hábitat imprescindible para sobrevivir esixe revisar alerxias á fraternidade da xustiza social; planos e cimentos han de relegar modelos distintivos de superioridade e negocio que tan incrustados están no desenvolvismo de crecemento infinito inculcado, e ser máis de todos e para todos.

En 1904, Mark Twain denunciaba que a Gran Bretaña crecera “grazas á depredación sobre pagáns indefensos e sen Deus”, para que “a superficie roubada” fose maior. En 2026, persisten versións dunha Historia que favorece en España un elitismo sen remorso. O que xa anuncian da universalidade dalgunhas leis, e da limitación ou anulación doutras, non prioriza o público, posterga a pluralidade laica da outredad e disgrega a convivencia; o seu bronco colonialismo converte en ben a comprar a Sanidade, a Vivenda ou a Educación. Esta indiferenza  histórica ofrece campo amplo para reflexionar sobre o esencial da vida, e dá para enriquecer, ata setembro, este caderno de repasos. TER BO VERÁN!

TEMAS: Historia e presente.- Manipulación histórica.- Memoria e Historia.- Política e relatos.- Credulidade e racionalidade explicativa.

MMC (Madrid: 22.07.2026)

Cada época ten a súa ración de espazos inhabitables

Os da escola, como a maioría dos que existen, procede de xactanciosas primacías que emboban a votantes de líderes caprichosos

O escritor Georges Perec escribiu en 1974 unha moi interesante análise das Especies de espazos. Desta coordenada valémonos a cotío para situar os asuntos de que falamos; ao explicalos, o “espazo” adoita entrecruzarse co “tempo” e, por máis que un dos dous elementos predomine na conversación, o outro fai máis intelixible o que se queira dicir. Con todo, por inseparables que sexan, percíbense con gran diversidade. O “tempo”, en particular, ten unha variedade interna tan inasible, que o subxectivo e o cronolóxico de cada humano poden superpoñerse en paralelo durante un longo período, ou distinguirse en fraccións de segundo. Esa experiencia adoita, ademais, ser moi distinta entre persoas, aínda que convivisen, e é moi notable, así mesmo, a dispar apreciación do anterior e posterior, a causa da diferente sensación de novidade, retroceso ou continuidade producida por algún aspecto do vivido. Por iso é polo que, sen entrar en “o tempo” que contan os físicos despois de Einstein, os relatos do acontecido, de ordinario dispares, discrepen máis segundo os anos cumpridos por quen o conte.

Loita contra o dragón. Gabriele Münter, 1913.

O “espazo”, á súa vez, non é menos pluridimensional, e, á parte do seu sempre ambiguo contraste co “baleiro”, a súa evolución -non sempre cara a mellor, como mostra o cambio climático- e ordenación física, tan expresiva da multiforme actividade humana, xera “paisaxes” xeográficas, económicas e políticas con estruturas e variacións que, de contino, falan de momentos específicos. A reunión de Trump con Xi Jinping en Pequín, tivo a man a cartografía dunha estratexia global -sen que Europa contase como contaba- que evidenciou o cambio habido desde que, en febreiro de 1972, Nixon visitara o presidente Mao Zedong e o primeiro ministro Zhou Enlai. Aquela China de que falaba a novelista Pearl Buck en 1930, no Vento do Leste e do Oeste, apenas abandonara a economía de subsistencia. Hoxe, é un espazo con vocación hexemónica.

Folgas docentes

Do mesmo xeito, a mobilidade de cada individuo, por fragmentaria que fose, faríalle percibir como o “tempo” modula o “espazo” e concreta as súas variacións. A conxunción espazo-temporal vivida por Georges Perec está detrás das súas “especies de espazos”, en que os útiles e obxectos definen un período histórico específico. Esta mobilidade é de gran importancia para ter criterio sobre as manifestacións de docentes e persoal que traballa nos centros educativos neste momento. A análise do espazo-tempo escolar, sobre todo nos tramos do ensino obrigatorio, é unha fonte de información moi expresiva das variables condicións dunha obrigatoriedade que, ás veces, incumpre os mínimos da dignidade requirida para que os procesos supostamente educadores sexan valiosos. O seu contraste co que oficialmente se normaliza nalgunhas Comunidades -entre eloxios ditirámbicos, premios e alardes de excelencia-, é rechamante. E éo máis se se observa a crecente nostalxia que preside “museos educativos”, en que as fotos, obxectos e pupitres dos anos 40 e 50 turistifícanse, mentres os obxectos que poboan aulas eternamente provisionais ou mal acondicionadas falan dun presente carencial mellor que ninguén, mesmo mellor que os arquivos.

Investigar o acontecido no sistema educativo do século XX -ou a súa evolución desde a CE78- require traspasar a súa dispersión documental en lugares, ás veces de esmorecente interese ou invivibles. O inicio do Ministerio de Instrución o 18.04.1900, a partir de variadas competencias do de Fomento, foi un presaxio da voluble posibilidade de atopar información coherente co suposto valor da educación. A documentación que xeran centros e organizacións institucionais, cuxos responsables son variados, explica que, entre modas e rumbos do seu cribado, é tan incerta como o dubitativo lugar en que se amontoaron fragmentos documentais. Na coherencia deste “arquivo” co aprecio, calquera investigador advirte a posible consideración da escola ou colexio como espazo habitable ou “inhabitable”. Ademais, percorrer de seguido os espazos educativos dos centros é atoparse a miúdo co que González Ruibal denominou País en ruínas.

A súa análise arqueolóxica dos restos materiais que, entre 1939 e 1975, foron parar a vertedoiros e fosas comúns, entre outros lugares, empregárono algúns docentes nos anos 80 para proxectos educativos de consumo, en que partían da análise do lixo do centro. Permite estudar a condensación cultural que atesouran os obxectos e instrumentos didácticos xerados desde entón nas aulas. As tipoloxías que mostren os niveis estratigráficos destes lugares falan con gran precisión histórica do aprecio social de canto neses lugares se fai. O gradiente diferencial co que se debería facer é obxectivo, non como nas noticias que, ao esvaecer os grandes conflitos, os xenocidios que segue habendo en Palestina e Líbano desaparecen do telexornal.

É de advertir, así mesmo a súa estreita concordancia coas folgas de Educación Infantil -síntese do malestar noutras etapas-, indicativas de que o selecto negocio educativo impón un pasado de poucos recursos entre silencios cómplices e redución de dereitos. A “inhabitabilidade” espacial de que falaba Perec -orfo da IIGM- era a das fosas comúns, cidades nauseabundas e arames de espiños. As ruínas que, minutos antes de que as mostre a tele, eran espazos habitables sonlle asociables, e tamén a pobreza, medo e corrupción que arrasou España desde 1939. Cando faltan vivendas e achícanse os espazos de convivencia, recordos como os do escritor francés preguntándose “quen me salvou a min da escola?, obrigan a ver que o tempo e espazo escolar de moito mozos e mozas segue sen ser o que necesitan habitar.

TEMAS: Coordenadas espazo e tempo.- Memoria e Historia.- Espazo e tempo escolar.- Políticas educativas.- Valor social da escola.

MMC (Madrid: 16.05.2026).

As ruínas do discurso ayusista en México teñen alto interese político

 

Os distintos niveis de análises que permite esta viaxe denotan temáticas relevantes para a cidadanía.

Segundo a RAE, “hóspede” non só é apersoa aloxada en casa allea ou nun establecemento hostaleiro, e tamén define -en Bioloxía- ao 'organismo no que se aloxa un parasito. Supostamente, Ayuso acudiu a México co primeiro sentido, pero pretendeu epatar aos seus anfitrións nomeando aquel país con “j”. Despois, coma se a historia de Hernán Cortés -e outras historias- fose descoñecida, pretendeu corrixir aos votantes da tendencia política gobernante. O seu estilo, unha copia do de Milei ou do de Trump, moi ao modo da Fräulein Rottenmeier de Heidi, tivo réplica e, cando lle dixeron que sobraba o seu bolígrafo vermello, acusou á presidenta Sheinbaum de boicot e de que a expulsaba. Fixo ver así que  o segundo dos significados do termo “hóspede” clarifica mellor o acontecido. Fose ou non unha “performance”, como alguén sinalou, sen negar risco á súa representación fóra do seu escenario habitual, empregou artes moi desta lideresa, intrépida en propagar sen rubor o que lle digan os seus mentores.

Muller con sombreiro vermello. Ginés Liébana, 1980.

Como alumna avantaxada en ter sempre razón ante os seus votantes e, mesmo ante Feijóo -ao que desborda sempre-, os ingredientes senlleiros da súa expedición “mejicana”, teñen unha expresividade moi marcada, e non cabe dicir que fóra improvisación. Sábeno ben quen padece a súa presidencia da Comunidade madrileña, con teces e manexes que se cocen na que fose gloriosa casa de Correos. A súa transformación en Dirección Xeral de Seguridade (DGS), coa desmoralización que alí se buscaba nos tempos franquistas, parece seguir gravitando sobre esa sede agora presidencial. Que os seus ocupantes actuais séguense ocupando moito de desmoralizar a quen non empaticen con eles é unha plausible hipótese para interpretar o acaecido neste paseo ayusista por “Méjico”. Partindo de posibles continuidades psicofónicas entre ambas as etapas dese caserón, cabe pensar que, se a DGS tivo un papel fundamental ante toda oposición ao Réxime de Franco, calquera movemento raro para quen ostenta neste momento o poder executivo en Madrid, suscita a preparación de desplantes e rifas. O consecuente desinterese de moitos madrileños, crecido desde 2003- provén dun programa que desespera a quen non ven os asuntos públicos doutro xeito. Quen puxo a Ayuso para que goberne Madrid, tratan de que creza a pretendida exemplaridade que emite desde aquela casa coa súa panóptica posto en votantes de esquerdas, sindicalistas, feministas, estudantes e docentes, que non se encarten ás súas preferencias. Estas son visibles nas comparecencias de Dna. Isabel na Asemblea de Madrid, e pretendeu universalizarlas nun México ao que ve perdido nunha “narco-ditadura”, para portarlle a boa nova: “do socialismo sáese”. 

Dereito a saber e Dereitos Humanos

Na vida privada, sen máis relevancia que a que lle dean os interesados, as meteduras de pata adoitan eludirse pronto. Pero na acción pública dos políticos é grave que, para non dar conta de decisións extravagantes, nin de situacións de flagrante descoido ou descoido, apañen maneiras de distraer ao persoal. Con todo, adoita suceder que, se teñen quen lles sufrague os medios, aproveitan sempre para propagar os seus radicais puritanismos contra todo e contra todos os que non comulguen coas súas ideas. Non inventan nada, pois este truco tivo vida explícita en España desde 1478 ata 1834 na Santa Inquisición. Díaz Ayuso, herdeira desa tradición, radical fronte ao que sexa para avantaxarse na carreira cara á Moncloa, non mostrou, con todo, a finura indispensable ao arroupar o seu afán de publicidade con ofensas a quen, por corteses que quixesen ser, sobrado dereito teñen a xulgar o seu extravío. Cando o cura Miguel Hidalgo e Castela lanzou o seu “Berro de Dores” en 1810, os primeiros contra os que tivo que pelexar, eran descendentes de cortesáns do fidalgo nado na Medellín pacense: Hernán Cortés.

O tempo pasa e, ás veces, é implacable con estes xogos. Aos maiores – ou como queira que se chame a cantos entran na que din terceira idade- adóitalles suceder. Aos máis novos, aínda que se sintan con plenas facultades físicas, tampouco é raro que lles fallen asuntos de cronoloxía. Non adoita ter relevancia, pero en situacións como a desta visita -vendida como supostamente valiosa para a Comunidade madrileña-, o ocorrido durante máis de 200 anos de poscolonialismo hispano, facer crer aos “mejicanos” que se estraña aquel tempo imperial, trasloce a nula atención prestada a canto ocorrese naquela circunstancia, e é un desdén manifesto aos cidadáns mexicanos, e dar a impresión de que, por rutineira comodidade, os coñecementos que se mostren son os que transmitían os libros de “Sociais” da EXB -sucesores da Enciclopedia de 2º Grao-, coma se contasen a verdade do acontecido desde 1492 en terras americanas, é soberbia ignorante. Nos anos oitenta e noventa, eses textos apenas diferían dos que, á procura de que os nenos e nenas españois sostivesen ergueita a bandeira das providenciais previsións de Isabel a Católica, seguían emitindo as mensaxes da Historia do Imperio Español, vixente nos programas do ministro Sainz Rodríguez e non emendados por Ibáñez Martín.

O que estoutra Isabel sostivo en “Méjico” lembra -co fondo da  imperial posta de sol en España- o proxecto de Humanidades que a súa mentora, Esperanza Aguirre, empeñouse en sacar adiante entre 1998 e 2002. Licenciada en Xornalismo, en 2006 entrou no Departamento de Prensa da Comunidade de Madrid, consciente dos rumbos e limitacións que tiña aquela Historia, só apta para facer ver que “os bos” eran sempre os mesmos e que os demais nin existían. Desde que asumiu a Presidencia da Comunidad de Madrid en 2019, freou toda actualización, sobre todo se non obviaba o prezado complemento de Memoria e Historia. En Milán, déronlle un premio exaltador dunha “liberdade” que non é a de moito máis xente, e na Complutense -onde cursou a súa licenciatura-, nomeárona en xaneiro de 2023 "alumna ilustre" da Facultade de Ciencias da Información, sen que haxa constancia de que fose polo seu aguerrido afán por defender unha Historia en que se contemplasen os Dereitos de todos. Mal asunto é que, políticos de hoxe emitan, nos seus manexos, mensaxes dun tempo en que as armas impoñían silencios.

TEMAS: Falsos debates políticos.- Truques de descoido.-  Ignorancia e manipulación política.- Linguaxe educativa e linguaxe política.- Memoria e Historia.

MMC (Madrid: 11.05.2026)

Os paradoxos do presente desesperan aos máis optimistas

 No que vai de semana –non tan “santa” como a anterior- pasaron tantas cousas que desasosega a espera coherente de canto aconteza.

 É un tópico de sempre que as cousas nunca son como se espera que as cousas sexan. Cando se repite moito, todo se descabala de tal maneira que é difícil non reparar, por exemplo, no empeño dos humanos na desgraza, tratando de vela, ademais, como un destino mentres invocan supostos mandatos espirituais causantes de que miles e miles doutros humanos –nenos e nenas en gran parte- paguen o dereito para vivir que, por nacemento, teñen, como reclamaba en 1789 aquela Declaración de Dereitos do Cidadán, imitando o que –o 12.06.1776- proclamara a Declaración de Virxinia, tan expresiva da razón descolonizadora da Independencia de EEUU. 

Recén pasada a Semana Santa e seguindo a inspiración dos seus gurús espirituais  no pregón de “a” verdade, e o estímulo competitivo dos ministros máis ultras de Netanyahu, como Ben-Gvir (Seguridade) e Bezalel Smotrich (Finanzas) -capaces de distinguir máis criminalidade nun palestino que nun israelí coa recente reinstauración da pena de morte-, aínda ecoaban nos turistificados aires procesionais, os pasos de políticos  disfrazados de penitentes e, entre sonoros redobres de tambor, ao emperador de Occidente antollóuselle mostrarse o 9 de marzo cal Xúpiter Tonante. Malhumorado e iracundo, proclamou que cara ás dúas da mañá do día 10 sobreviría a “desaparición dunha civilización” . Os arúspices máis ilustrados supuxeron que se refería á que a Humanidade, en pleno Neolítico, empezara a desenvolver na área do actual Irán, pero por fortuna para os humanos, este voluble Xúpiter do “despacho oval” determinou, unha hora e media antes de que caesen os seus raios, mellorar a solemne imaxe que Homero deixara na Ilíada sobre os seus enfados.  No canto dun órdago tan duro,  tratou de dar unha indeterminada físgoa de humanidade a efixies súas que, como unha do Museo do Prado, representáronlle humanizado cara a finais do século I d. C.,  sen perder a imaxe imperial que  Augusto tivera o gusto de divinizar.

Nada impide que, ao ritmo que “Me gusta“ nalgunhas redes sociais, tan a ton coa descerebración de negacionistas de todo, dentro de dúas semanas volvamos ver en directo como desde esa mesma sala da Casa Branca –gran templo do empíreo- o teatral personaxe xupiterino delegue no seu secretario de Guerra, a alta misión de esmagar o que quede dos iranianos e, de paso, facer que flúan máis dólares cara ás arcas das divindades do capitalismo neocolonial. Chama moito a atención que, no resto do orbe supostamente máis civilizado, ninguén sexa capaz de parar os enfados executivos deste narcisista, incapaz de recoñecer algún dereito ao resto dos humanos. Ninguén o frea, nin sequera a ONU; por unha banda está el e os seus catro amigos, e polo outro, o resto da humanidade, á que deshumaniza coas súas comparacións odiosas, para desprezala nas súas decisións obscenas. A escalada da guerra en Irán desde o 28 de febreiro leva camiño de ir a peor cada día se non para de verdade. O Xúpiter Tonante non ten reparo en botar do Paraíso do poder a quen non coincidan coas súas determinacións: dá igual que sexa o Fiscal Xeral do Estado que o comandante en xefe do exército do seu país. Gústalle máis a súa asesora espiritual Paula White, que lle fala de causar o “colapso moral” dos seus inimigos para que triunfe de maneira definitiva “o ben” sobre unha área tan frutífera en gas e petróleo, en que  Netanyau é o mellor anxo exterminador desa zona vital para as comunicacións comerciais con Asia e Oceanía. 

E España?

O único efecto positivo que trouxo a estas terras a antolladiza autoridade destes divinizados xestores da desorde é que poucos tiveron a coraxe de dicirlles estes prepotentes abusóns que León XIV lles dixese, con claridade, que “era inaceptable” a ameaza sobre Irán e que “depoñan as armas”. Aos líderes da conservadora España –sobre todo, os máis enfadados de sempre ante calquera avance democrático-, o “NON Á GUERRA” ilegal e contraria a todo dereito internacional –que non sexa o da forza-, o que pense un amplo sector dos outros españois antibelicistas pareceulles “antipatriótico” e contrario aos “intereses” que “nos convén”. Toda visión crítica ante o que sucede no panorama que xeran Trump e os seus, sóalles a falta de “respecto”. Nun absurdo debate infestado de desencontros, ao señor Feijóo ocorríuselle, ao fin, modular algo a súa opinión, pretendendo que a “cordura” goberne a situación política. Preservando a ambigüidade de non condenar o obvio, deixou nas pavías unha diplomática posición cara ao sentido común, esa facultade  que o resto dos españois –segundo o seu perspicacia- non parece ser capaz de utilizar   para o arranxo dos problemas. O que nas súas propias filas din egrexios competidores pola súa cadeira non reclama esa facultade, senón a que mellor alague ao Xúpiter americano, cuxo irredento afán, acaba de pedir ao Congreso un 40% de aumento orzamentario para fortalecer, con 1.5 billóns de dólares, a capacidade destrutora dos seus máis belixerantes anxos e a inacción ante os problemas sociais da xente.

Dante Alighieri, de vivir hoxe, xuntaría a tantosconfabulados no advenimento internacional dun suposto ben, para envialos aos círculos do Inferno onda proxenetas e aduladores, simoníacos, adivinos e magos, malversadores e hipócritas, ladróns e conselleiros fraudulentos, defensores da discordia, a maldade e a falsificación. Para descontento de españois cuxa selectiva mirada tanto enxalza o que avanzaramos desde a Divina Comedia no século XIII, tamén enviaría a ese lugar -onde este persoal violento era enfrontado a dolorosos castigos dos demos- a non poucos exemplares da especie corrupta que -en coincidencia xudicial confusa- mostra estes días a secularizada vida española dos últimos 13 anos. É posible que alguén dese en pescudar ata que punto o estudo da Historia de España contada con sinxeleza, que J.Mª Pemán escribiu en 1939, ou da Enciclopedia de 2º grao nos anos cincuenta, propiciaron, desde a escola, que os españois todos dispoñan de información para pronunciarse; o absoluto desprezo que moitos prestan cara a quen lese un pouco máis é absoluto, e non parece que os dispuxese a unha convivencia democrática. Moi raro soou estes días –ou moi esperanzador tamén, segundo se mire- que desde a proximidade da Lúa -a máis de 40.000 kms. da Terra-, os astronautas da nave Orión lembrasen que, desde aquela órbita, o planeta dos humanos era como un pequeno punto azul, no que merecería a pena, ante todo, cooperar na solución dos problemas.

TEMAS: Memoria e Historia.- Educación e Convivencia.- Dereitos Humanos.- Belicismo e Ben común.- Mitoloxía e superstición.

MMC (08.03.2026)

As desmemorias da memoria debida non axudan a convivir

As explicacións da Historia eliminan a parcialidade, se son honradas, e facilitan entender o presente

Se a Historia é auténtica, a mirada sobre o acontecido facilita un futuro máis democrático; depende de que a deontoloxía do historiador estea orientada por unha ética de valor universal. Como noutros oficios dos humanos, cando median intereses particulares, nin a Historia, nin o xornalismo, nin as institucións estatais, son imparciais.

 

Variations. Julie Mehretu (2025)

A memoria descontrolada é subxectividade en que non caben todos e todas. Réxese polo fondo que formaron as sinapses neuronais entre a infancia e a adolescencia en que, como di o neurólogo Rafael Yuste, constrúen o seu Teatro do mundo. Aí sitúanse os materiais do vivido especialmente no  Bacharelato, patria á que se pertencerá sempre. É fácil atopala nos papeis de quen escribe, en que se coan, consciente e inconscientemente, alusións ao que lembran imaxinar ou vivir  no colexio ou instituto, e máis se pasaron por algún internado. Puido verse, así mesmo, nos acontecementos recentes do ferrocarril en Ademuz, pródigos en glosas, artigos e opinións, que resultarían inintelixibles --e máis no seu paso bronco polas cámaras parlamentarias- sen a experiencia acumulada en viaxes antigas. Nas versións dalgúns opinantes, aquela RENFE das súas infancias se mixtifica co encanto de películas como o Orient Express obviando a realidade dun ferrocarril que apenas sobrepasaba ao Maquinista da Xeneral. Vagóns de terceira, asentos de madeira, carbonilla coándose polos portelos e unhas estacións inhóspitas, non puideron facer que, por exemplo, a espionaxe dos factores e gardas civís a posibles fuxidos do control dos seus pobos, fixese mellor a seguridade de Antes que a de AGORA.

 

Noutros moitos asuntos, en que o presente interpela, os recordos do pasado sempre coan parecidos desfasamentos. Quen carga anos, cando repasan ante outras persoas as oportunidades que tivesen de desempeñar empregos ou cumprir roles asignados, en que cresen ter poder, permiten advertir como os surcos antigos das sùas sinapses inclínanos a verse máis competentes e mellor dispostos para “o deber” que quen os substituíra. Tan habitual é esta tendencia, que frecuenta as desmemorias sobre os costumes inculcados. A discrepancia interxeracional sobre cambios ocorridos -que os arqueólogos detectaron nas tabletas cuneiformes- adoita facer que os maiores lles recriminen aos máis novos falta de coñecemento e autoridade. En realidade, con todo, subconscientemente falan de autoritarismo, actitude herdada do patriarcal “paterfamilias”, dono de canta vida houbese na súa propiedade. A súa forma máis dura e extrema segue en vigor -nun plano relativamente próximo- en que o variado  control, fóra da domus familiar, impera agora nos móbiles, vixiantes dentro e fóra da escola ata o mobbyng.

Historias a non esquecer

En moitas outras historias do vivido, a suposta idealización entrecrúzase igualmente, por máis que se trate dun pasado recente. Gregorio Morán (1947-2026) deixou constancia del nos que, recentemente falecido, os seus detractores chamaron “lúcidas” análises “críticas”. O seu veraz traballo analítico no Cura e os mandaríns (2014), e no prezo da Transición (2015), xa o exercitara, con similar rigor, ao tratar a relación de Ortega co franquismo no Mestre no baldío (1998), ou ao diseccionar a Transición en Adolfo Suárez: historia dunha ambición (1979). Os nados na xeración deste xornalista asturiano, cando repasan a escola -e estudos posteriores en caso de poder facelos, pois lles eran de acceso difícil-, adoitan referirse, sobrevoando as moitas carencias, a calidades que din mellores que as de promocións posteriores. A súa memoria experiencial adoita repetir ante os seus interlocutores perspectivas erróneas respecto a unha realidade educativa que, se sempre foi complexa, era obxectivamente peor. A mesma sorte corren os asuntos da vida relacional, particularmente os concernentes á xestión política, en que as apreciacións máis frecuentes seguen as pautas culturais de que falaba Kenneth Galbraith na  Cultura da satisfacción, en 1992. Aínda cuestionando a que emitían oligarquías económicas e sociais do pasado preconstitucional, a gran maioría estivo á espreita de oportunidades para estar onde houbese que estar no momento oportuno e mellorar posicións de orixe. Ese hábito pequeno burgués axudounos a dar por bo o tránsito político e canto a CE78 trazou de modo impreciso; poida que agora que  se desclasifica documentación do 23-F, se advirtan mellor as verdades, mentiras e desmemorias explicativas do ocorrido antes e despois de 1981.

A estrutura económica dos negocios -e a súa implicación na Educación- xa unira a moitos desde a secuencia inmediatamente anterior ao 20N-75. No alto da pirámide, seguíronse nutrindo do traballo da maioría social uns poucos que, sobre todo desde 2008, esixiron máis exclusividade. Todo seguiu parecendo rutineiro, pero cantos cidadáns, asalariados e contribuíntes, se preocupen dos seus dereitos e liberdades, deberían apresurarse a saber que se os esquecen, a súa paz e benestar non estarán a salvo. Se se poñen en risco -onde sexa-, a súa vida e a dos seus corren perigo. Os descoidos da desmemoria son agora graves cando dan por bos xenocidios como o de Gaza -con máis de 25 mil nenos mortos en poucos meses-, ou cando “se comprende” o de Venezuela, Irán, Groenlandia, Ucraína, Afganistán, Cuba e tantos outros sitios de próxima distancia. As “desculpas” e desmemoria son, en todo caso, máis fáciles cando a escola non contribúe a que sexan vistos criticamente, ou se hai familias que cualifican esta pedagoxía como “ideoloxía”. Non adoitan ser remisas, con todo, á adicción que xera a transmisión divertida e aparentemente gratuíta destes asuntos nas plataformas dixitais, cando a maioría de críos e crías non saben distinguir falsa información. Se as aprendizaxes escolares non contrarrestan as narrativas de odio, supremacismo, machismo e fascismo dos intérpretes de verdade única, como a de que o C02 non mata, a convivencia democrática de todos complícase. Sen atención clara, o semianalfabetismo de moita xente -aínda que fose á escola- acelera unha desmemoria que distorce canto poida ser bo para o presente das súas comunidades. Da súa existencia, inxusta, cabería dicir, con Dámaso Alonso:

“do abismo chegas,

tosco sol de negruras,

chegas sempre

onda turbia, sen fin…”

TEMAS: Desmemoria.- Memoria e Historia.- Política democrática.- Ética universal.- Semianalfabetismo dixital.

MMC (24.02.2026)

Pasaron 49 anos desde que asasinaron os Avogados de Atocha

 Convén lembrar con Paul Eluard, o autor de Poesía e verdade (1942), que “se o eco da súa voz se debilitase, pereceremos”.

A Fundación que mantén o recordo dos avogados laboralistas premiou o pasado sábado a mulleres que reclamaban xustiza e Dereitos Humanos en diversas partes do mundo. O eco daquel grupo de mozos demócratas alcanzou así a unha Asociación de Mujeres Saharauis, ás mulleres afgás “Esperanza de liberdade”, e ás Avoas e Nais de Praza de Maio, pendentes de recuperar aínda a máis de 300 nenas e nenos roubados pola ditadura cívico-militar arxentina entre 1976 e 1983. Estas mulleres, por circunstancias sociopolíticas similares ás que -dous anos despois da morte de Franco- propiciaron a “Matanza de Atocha”, destacaron en soster, no medio de grandes riscos e silencios, a esperanza en que a memoria, a verdade e a xustiza poñan nas súas vidas un mínimo de dignidade equitativa, sen medo a perder a vida no intento.

No acto conmemorativo destacou un documental de Marta Arribas, que percorría os anos tardofranquistas seguindo a vida dunha familia obreira. Coser e loitar céntrase nas loitas de mulleres que traballaban en fábricas téxtiles como Induyco S.A., cuxas condicións laborais e protocolos organizativos, dentro e fóra do horario laboral, empezaron a ser vixiados pola policía. As máis indóciles coñeceron a Dirección Xeral de Seguridade (nos sotos da actual sede de goberno da Comunidad de Madrid, na Porta do Sol), e non faltaron xuíces dispostos a que os cárceres tivesen abundantes inquilinas. A coincidencia daquelas protestas, folgas e manifestacións coas que pululaban noutras fábricas da España industrial e universitaria, permitiu ver cómo se artellou o nacemento de Comisións Obreiras como sindicato de clase, e obxectivo a reprimir. O Proceso 1001, que o TOP iniciou en 1972, sumado á serie reivindicativa de variadas asociacións populares, logrou que a sacrificada loita no tallo, a rúa e os despachos de avogados -como o do da c/ Atocha 55- abrisen unha fenda na bunkerizada transición de Arias Navarro e, con Suárez, chegou a legalización do sindicato que lideraba Marcelino Camacho. Pasaran 20 anos ata o 27 de abril de 1977, desde que ,na clandestinidade, iniciara en xaneiro de 1957 os primeiros pasos nas minas da Camocha (en Xixón). Desde o 18 de xullo de 1936, a conta xa sobrepasaba os 40 anos; a CE asinaríase o 27.12.1978.

A fatiga de materiais

A coxuntura sociopolítica actual, tanto a escala internacional como nacional e autonómica, propicia repensar o presente; á calor daquel recordo, advírtese a fatiga de materiais con que se construíu a democracia. O tempo obxectivo, o do Universo e a súa velocidade, relativa segundo Einstein, éo máis desde a óptica da súa duración subxectiva dos recordos de ilusións, logros e fracasos en que transcorrese a vida de cada cal. A cantos viviron as fórmulas absolutistas e ditatoriais da convivencia humana, coas limitacións que causaban a “a liberdade” e equidade de trato mutuo, non lles cabe na cabeza que a comprensividade do tempo vivido acumule tanta soberbia e ignorancia como traducen tantos relatos de suposta historia do realmente acontecido. Non entenden que puido pasar para que moitos dos seus fillos e netos discutan os valores que inclinaron as súas loitas coa grisura que, en todos os aspectos da vida, pensaban inamovible e eterna. Menos comprenden que sexan poucos os líderes políticos -internacionais, nacionais, autonómicos e ata municipais- empeñados en mellorar a liberdade conquistada. Parécelles estraña a mutación que os leva a frear e dificultar que -máis aló da caña de cervexa e as tapas do bar- os dereitos e liberdades de todos atopen cumprimento completo.

A medias en tantas cousas, terminaba o ano 2025, e unha persoa das persoas vivas máis comprometidas na conquista das liberdades constitucionais, escribía: “Mañá, será o último día dun ano de mala xente, de malísimos recordos que oxalá este ano que vén saque o mellor de cada un e fagamos entre todos un mundo mellor…”. Apenas pasaron 24 días de 2026 e, se estivésemos en época romana, deberiamos facer ofrendas aos deuses lares para que fosen propicios e, se o xiro ao redor do sol nos tocase cando a cultura europea era de cristiandade, seguramente fixésemos exvotos a diversos santos protectores. Neste tempo cambiante, en que trata de impoñerse un imperialismo neocolonial, secundado por cipayos ás ordes de amos prepotentes, os santos laicos do despacho de Atocha, 55, ensinan que, para que sexa verdade a escultura do abrazo, deseñada por Juan Genovés para a praza de Antón Martín, hai que rescatar a gran cantidade de persoas. O semianalfabetismo raíña nun mundo en que circula moita información, pouco coñecemento e menos sabedoría. Crece o número de crentes en que rebelarse contra a inxustiza é atributo de ultradereitistas, donos da liberdade.

Crecen os que pensan que a loita de clases é un conto trasnoitado e que, desde Trump -e secuaces- todo o monte é ourego; a subxectividade da duración temporal vivida parécelles idéntica á de sempre e que as circunstancias actuais non difiren doutras épocas. Pero para cantos decidisen ser como entendan que deben ser, o risco de perder os dereitos e liberdades conseguidos é grande. Haberá que malgastar máis intelixencia e valentía para que non pasen de minoría os partidarios de guiarse por informacións que nada teñen que ver co que beneficia ao ben común. Celso Emilio Ferreiro dicía en Longa  noite de pedra  (1962), que había que “volver empezar”, e o mesmo replicaba Lars Gustafsson na Morte dun apicultor (1978).

TEMAS: Transición democrática.- Avogados de Atocha.- Liberdade democrática. Dereitos Humanos.- Memoria e Historia.

MMC (25.01.2026).

Memoria e propaganda

 O xogo limpo da verdade histórica é difícil; a tendencia para facer trampas pretende dominar a narración. 

As cuestións da memoria histórica, relevantes na convivencia social,  sempre teñen tras súa o que sucede entre a experiencia que temos do tempo que nos toca vivir e o momento en que falamos ou escribimos sobre iso. Nese intervalo, encadéanse unha serie de operacións mentais, máis conscientes do que parece en que, ou nos decidimos polo que Paul Ricoeur denomina a“xusta memoria” ou por algún exceso de memoria ou esquecemento. Na práctica, case sempre adoita predominar algún dos extremos, como se advirte particularmente cando de conmemoracións se trata, abusivas case sempre do un ou o outro, a conveniencia do que dispón o evento.

Desde a condición de seres históricos, a memoria reflexiva de si mesmos no tránsito do nacemento á morte esixe cubrir pasos importantes para a súa construción. Desde os instrumentos documentais que testemuñan os feitos, e tras o seu contraste coa nosa propia vivencia, a comprensión relacional do que acontece e os seus porqués ha de alcanzar unha coherencia narrativa, sen pretensión de verdade absoluta pero con veracidade comprobable. E non é sinxelo ser sinceros. Cada cal saberá que fai con estes pasos sempre implícitos en canto dicimos e comunicamos aos demais e, sobre todo, no diálogo interno que traia consigo mesmo, en que a autenticidade é ineludible. De todos os xeitos, a título colectivo, demasiado sabemos do esquecemento e “a memoria manipulada”, a “memoria impedida” e a “memoria obrigada” e, tamén, de como o perdón e o “esquecemento feliz”, compartido, é complicado de lograr. Éo neste momento o que conleva “a amnistía, e aínda o é máis antepoñer a utopía de vivir como seres humanos en harmonía. As narrativas da Historia -sobre todo nacionalistas- son teimudas neste sentido, e as do día a día non desmerecen.

Da Haia a Camariñas

Levamos medio mes de 2024, e os noticiarios non cesan de repetir como as pretensións totalizadoras de verdade tratan de conducir os nosos recordos a unha versión conveniente de cuanto sucede. Está vixente a bárbara educación que practican moitos medios; confundindo información con propaganda fanática, amordazan a comprensión dos feitos. Co mesmo método tramposo, tras unha brutal defensa de verdades xusticeiras, en Palestina xa se superan os  24.000 mortos e os preto de 6.000 desparecidos, a máis diso outras represalias, sen preguntarse pola vinganza que hai algo máis de 100 días decidiu tomar pola súa man Hamás e tratar de arranxala en equidade. De nada valen as múltiples manifestacións en todo o mundo a favor do cesamento de hostilidades e demanda de final  para tanta devastación como a que desde 1948 vén sucedendo. Para esa zona tan transitada pola Historia, apenas importan as invocacións da ONU, nin da UE, nin agora mesmo as que, Sudáfrica esgrimiu ante o Tribunal de Xustiza da Haia.   “Se houbo actos de xenocidio –din desde o lado israelí- estes foron contra o pobo de Israel”. Netanyahu non fai caso á petición de cesamento do fogo, o alto tribunal xógase o seu prestixio na decisión que adopte, e seguimos nunha propaganda que nin ten en conta as memorias dos masacrados actuais nin, tampouco, as de quen  sufriu o Holocausto, aínda que para uns e outros siga valendo o que Primo Levi reclamaba en Se  sto é un home.

 

Máis cerca, nas costas de Galicia principalmente, pero tamén de Asturias e Cantabria, a memoria camiña a lombos das ondas en abundantes pellets  ata o punto de conmover a moitos voluntarios e levalos a varrer aspraias con medios caseiros, a pesar dun tempo meteorolóxico desagradable. Ante os magníficos escenarios naturais, o dano imprevisto destes microplásticos no ecosistema resaltou máis os carreiros que a memoria e o esquecemento poden transitar antes de dispoñer dun relato coherente e razoable. A secuencia dos testemuños que modulan os distintos actores implicados só mellorará a convivencia colectiva se se administra reflexionando.

Os distintos intereses que uns e outros poñen en xogo alcanzarán verdadeiro interese se, máis aló do simple “contar cousas” que invadiu de inmediato a non poucas/pouas redaccións, advírtese que non se trata dunha novela, senón de non quedar en ridículo. Sucedeu co Prestige e está a volver a suceder. Quen está na política como oficio, a pouco que esquecen o fundacional ben público ao que deben servir, adoitan incorrer en desproporcionar os seus actos dos seus propósitos. O medo para quedar mal ante a opinión publica e, sobre todo, ante si mesmos, átaos e emboba coa suposta inutilidade do esforzo por “facer as cousas ben”. Os que se deixan levar e non reflexionan son autómatas repetindo desmáns impropios de quen ten responsabilidade en xestionar o que acontece. Pillados por urxencias como unhas indixestas eleccións ou obediencias que pouco teñen que ver coa verdade, tenden a hipocrisías que pouco teñen que ver co ben colectivo que requiría o afastado “NUNCA MAIS”. Desde os “hilillos con aspecto de plastilina” ata os pellets de hoxe, o esquecemento inducido facilita a propaganda acrítica. Ninguén asume a súa incompetencia e, como o rei espido, só queren relatos en que quede ben parada a súa “honra”, un triste xogo en que nin eliminan a triste realidade, nin se ennobrecen por moito que afeiten a memoria e as palabras.

 

TEMAS: Memoria e Historia.- Propaganda e información.- Memoria xusta e memoria imposta.- Coherencia narrativa.

MMC (15.01.2024)

 

 

MMC (15.01.2024)