As desmemorias da memoria debida non axudan a convivir

As explicacións da Historia eliminan a parcialidade, se son honradas, e facilitan entender o presente

Se a Historia é auténtica, a mirada sobre o acontecido facilita un futuro máis democrático; depende de que a deontoloxía do historiador estea orientada por unha ética de valor universal. Como noutros oficios dos humanos, cando median intereses particulares, nin a Historia, nin o xornalismo, nin as institucións estatais, son imparciais.

 

Variations. Julie Mehretu (2025)

A memoria descontrolada é subxectividade en que non caben todos e todas. Réxese polo fondo que formaron as sinapses neuronais entre a infancia e a adolescencia en que, como di o neurólogo Rafael Yuste, constrúen o seu Teatro do mundo. Aí sitúanse os materiais do vivido especialmente no  Bacharelato, patria á que se pertencerá sempre. É fácil atopala nos papeis de quen escribe, en que se coan, consciente e inconscientemente, alusións ao que lembran imaxinar ou vivir  no colexio ou instituto, e máis se pasaron por algún internado. Puido verse, así mesmo, nos acontecementos recentes do ferrocarril en Ademuz, pródigos en glosas, artigos e opinións, que resultarían inintelixibles --e máis no seu paso bronco polas cámaras parlamentarias- sen a experiencia acumulada en viaxes antigas. Nas versións dalgúns opinantes, aquela RENFE das súas infancias se mixtifica co encanto de películas como o Orient Express obviando a realidade dun ferrocarril que apenas sobrepasaba ao Maquinista da Xeneral. Vagóns de terceira, asentos de madeira, carbonilla coándose polos portelos e unhas estacións inhóspitas, non puideron facer que, por exemplo, a espionaxe dos factores e gardas civís a posibles fuxidos do control dos seus pobos, fixese mellor a seguridade de Antes que a de AGORA.

 

Noutros moitos asuntos, en que o presente interpela, os recordos do pasado sempre coan parecidos desfasamentos. Quen carga anos, cando repasan ante outras persoas as oportunidades que tivesen de desempeñar empregos ou cumprir roles asignados, en que cresen ter poder, permiten advertir como os surcos antigos das sùas sinapses inclínanos a verse máis competentes e mellor dispostos para “o deber” que quen os substituíra. Tan habitual é esta tendencia, que frecuenta as desmemorias sobre os costumes inculcados. A discrepancia interxeracional sobre cambios ocorridos -que os arqueólogos detectaron nas tabletas cuneiformes- adoita facer que os maiores lles recriminen aos máis novos falta de coñecemento e autoridade. En realidade, con todo, subconscientemente falan de autoritarismo, actitude herdada do patriarcal “paterfamilias”, dono de canta vida houbese na súa propiedade. A súa forma máis dura e extrema segue en vigor -nun plano relativamente próximo- en que o variado  control, fóra da domus familiar, impera agora nos móbiles, vixiantes dentro e fóra da escola ata o mobbyng.

Historias a non esquecer

En moitas outras historias do vivido, a suposta idealización entrecrúzase igualmente, por máis que se trate dun pasado recente. Gregorio Morán (1947-2026) deixou constancia del nos que, recentemente falecido, os seus detractores chamaron “lúcidas” análises “críticas”. O seu veraz traballo analítico no Cura e os mandaríns (2014), e no prezo da Transición (2015), xa o exercitara, con similar rigor, ao tratar a relación de Ortega co franquismo no Mestre no baldío (1998), ou ao diseccionar a Transición en Adolfo Suárez: historia dunha ambición (1979). Os nados na xeración deste xornalista asturiano, cando repasan a escola -e estudos posteriores en caso de poder facelos, pois lles eran de acceso difícil-, adoitan referirse, sobrevoando as moitas carencias, a calidades que din mellores que as de promocións posteriores. A súa memoria experiencial adoita repetir ante os seus interlocutores perspectivas erróneas respecto a unha realidade educativa que, se sempre foi complexa, era obxectivamente peor. A mesma sorte corren os asuntos da vida relacional, particularmente os concernentes á xestión política, en que as apreciacións máis frecuentes seguen as pautas culturais de que falaba Kenneth Galbraith na  Cultura da satisfacción, en 1992. Aínda cuestionando a que emitían oligarquías económicas e sociais do pasado preconstitucional, a gran maioría estivo á espreita de oportunidades para estar onde houbese que estar no momento oportuno e mellorar posicións de orixe. Ese hábito pequeno burgués axudounos a dar por bo o tránsito político e canto a CE78 trazou de modo impreciso; poida que agora que  se desclasifica documentación do 23-F, se advirtan mellor as verdades, mentiras e desmemorias explicativas do ocorrido antes e despois de 1981.

A estrutura económica dos negocios -e a súa implicación na Educación- xa unira a moitos desde a secuencia inmediatamente anterior ao 20N-75. No alto da pirámide, seguíronse nutrindo do traballo da maioría social uns poucos que, sobre todo desde 2008, esixiron máis exclusividade. Todo seguiu parecendo rutineiro, pero cantos cidadáns, asalariados e contribuíntes, se preocupen dos seus dereitos e liberdades, deberían apresurarse a saber que se os esquecen, a súa paz e benestar non estarán a salvo. Se se poñen en risco -onde sexa-, a súa vida e a dos seus corren perigo. Os descoidos da desmemoria son agora graves cando dan por bos xenocidios como o de Gaza -con máis de 25 mil nenos mortos en poucos meses-, ou cando “se comprende” o de Venezuela, Irán, Groenlandia, Ucraína, Afganistán, Cuba e tantos outros sitios de próxima distancia. As “desculpas” e desmemoria son, en todo caso, máis fáciles cando a escola non contribúe a que sexan vistos criticamente, ou se hai familias que cualifican esta pedagoxía como “ideoloxía”. Non adoitan ser remisas, con todo, á adicción que xera a transmisión divertida e aparentemente gratuíta destes asuntos nas plataformas dixitais, cando a maioría de críos e crías non saben distinguir falsa información. Se as aprendizaxes escolares non contrarrestan as narrativas de odio, supremacismo, machismo e fascismo dos intérpretes de verdade única, como a de que o C02 non mata, a convivencia democrática de todos complícase. Sen atención clara, o semianalfabetismo de moita xente -aínda que fose á escola- acelera unha desmemoria que distorce canto poida ser bo para o presente das súas comunidades. Da súa existencia, inxusta, cabería dicir, con Dámaso Alonso:

“do abismo chegas,

tosco sol de negruras,

chegas sempre

onda turbia, sen fin…”

TEMAS: Desmemoria.- Memoria e Historia.- Política democrática.- Ética universal.- Semianalfabetismo dixital.

MMC (24.02.2026)

Pasaron 49 anos desde que asasinaron os Avogados de Atocha

 Convén lembrar con Paul Eluard, o autor de Poesía e verdade (1942), que “se o eco da súa voz se debilitase, pereceremos”.

A Fundación que mantén o recordo dos avogados laboralistas premiou o pasado sábado a mulleres que reclamaban xustiza e Dereitos Humanos en diversas partes do mundo. O eco daquel grupo de mozos demócratas alcanzou así a unha Asociación de Mujeres Saharauis, ás mulleres afgás “Esperanza de liberdade”, e ás Avoas e Nais de Praza de Maio, pendentes de recuperar aínda a máis de 300 nenas e nenos roubados pola ditadura cívico-militar arxentina entre 1976 e 1983. Estas mulleres, por circunstancias sociopolíticas similares ás que -dous anos despois da morte de Franco- propiciaron a “Matanza de Atocha”, destacaron en soster, no medio de grandes riscos e silencios, a esperanza en que a memoria, a verdade e a xustiza poñan nas súas vidas un mínimo de dignidade equitativa, sen medo a perder a vida no intento.

No acto conmemorativo destacou un documental de Marta Arribas, que percorría os anos tardofranquistas seguindo a vida dunha familia obreira. Coser e loitar céntrase nas loitas de mulleres que traballaban en fábricas téxtiles como Induyco S.A., cuxas condicións laborais e protocolos organizativos, dentro e fóra do horario laboral, empezaron a ser vixiados pola policía. As máis indóciles coñeceron a Dirección Xeral de Seguridade (nos sotos da actual sede de goberno da Comunidad de Madrid, na Porta do Sol), e non faltaron xuíces dispostos a que os cárceres tivesen abundantes inquilinas. A coincidencia daquelas protestas, folgas e manifestacións coas que pululaban noutras fábricas da España industrial e universitaria, permitiu ver cómo se artellou o nacemento de Comisións Obreiras como sindicato de clase, e obxectivo a reprimir. O Proceso 1001, que o TOP iniciou en 1972, sumado á serie reivindicativa de variadas asociacións populares, logrou que a sacrificada loita no tallo, a rúa e os despachos de avogados -como o do da c/ Atocha 55- abrisen unha fenda na bunkerizada transición de Arias Navarro e, con Suárez, chegou a legalización do sindicato que lideraba Marcelino Camacho. Pasaran 20 anos ata o 27 de abril de 1977, desde que ,na clandestinidade, iniciara en xaneiro de 1957 os primeiros pasos nas minas da Camocha (en Xixón). Desde o 18 de xullo de 1936, a conta xa sobrepasaba os 40 anos; a CE asinaríase o 27.12.1978.

A fatiga de materiais

A coxuntura sociopolítica actual, tanto a escala internacional como nacional e autonómica, propicia repensar o presente; á calor daquel recordo, advírtese a fatiga de materiais con que se construíu a democracia. O tempo obxectivo, o do Universo e a súa velocidade, relativa segundo Einstein, éo máis desde a óptica da súa duración subxectiva dos recordos de ilusións, logros e fracasos en que transcorrese a vida de cada cal. A cantos viviron as fórmulas absolutistas e ditatoriais da convivencia humana, coas limitacións que causaban a “a liberdade” e equidade de trato mutuo, non lles cabe na cabeza que a comprensividade do tempo vivido acumule tanta soberbia e ignorancia como traducen tantos relatos de suposta historia do realmente acontecido. Non entenden que puido pasar para que moitos dos seus fillos e netos discutan os valores que inclinaron as súas loitas coa grisura que, en todos os aspectos da vida, pensaban inamovible e eterna. Menos comprenden que sexan poucos os líderes políticos -internacionais, nacionais, autonómicos e ata municipais- empeñados en mellorar a liberdade conquistada. Parécelles estraña a mutación que os leva a frear e dificultar que -máis aló da caña de cervexa e as tapas do bar- os dereitos e liberdades de todos atopen cumprimento completo.

A medias en tantas cousas, terminaba o ano 2025, e unha persoa das persoas vivas máis comprometidas na conquista das liberdades constitucionais, escribía: “Mañá, será o último día dun ano de mala xente, de malísimos recordos que oxalá este ano que vén saque o mellor de cada un e fagamos entre todos un mundo mellor…”. Apenas pasaron 24 días de 2026 e, se estivésemos en época romana, deberiamos facer ofrendas aos deuses lares para que fosen propicios e, se o xiro ao redor do sol nos tocase cando a cultura europea era de cristiandade, seguramente fixésemos exvotos a diversos santos protectores. Neste tempo cambiante, en que trata de impoñerse un imperialismo neocolonial, secundado por cipayos ás ordes de amos prepotentes, os santos laicos do despacho de Atocha, 55, ensinan que, para que sexa verdade a escultura do abrazo, deseñada por Juan Genovés para a praza de Antón Martín, hai que rescatar a gran cantidade de persoas. O semianalfabetismo raíña nun mundo en que circula moita información, pouco coñecemento e menos sabedoría. Crece o número de crentes en que rebelarse contra a inxustiza é atributo de ultradereitistas, donos da liberdade.

Crecen os que pensan que a loita de clases é un conto trasnoitado e que, desde Trump -e secuaces- todo o monte é ourego; a subxectividade da duración temporal vivida parécelles idéntica á de sempre e que as circunstancias actuais non difiren doutras épocas. Pero para cantos decidisen ser como entendan que deben ser, o risco de perder os dereitos e liberdades conseguidos é grande. Haberá que malgastar máis intelixencia e valentía para que non pasen de minoría os partidarios de guiarse por informacións que nada teñen que ver co que beneficia ao ben común. Celso Emilio Ferreiro dicía en Longa  noite de pedra  (1962), que había que “volver empezar”, e o mesmo replicaba Lars Gustafsson na Morte dun apicultor (1978).

TEMAS: Transición democrática.- Avogados de Atocha.- Liberdade democrática. Dereitos Humanos.- Memoria e Historia.

MMC (25.01.2026).

Memoria e propaganda

 O xogo limpo da verdade histórica é difícil; a tendencia para facer trampas pretende dominar a narración. 

As cuestións da memoria histórica, relevantes na convivencia social,  sempre teñen tras súa o que sucede entre a experiencia que temos do tempo que nos toca vivir e o momento en que falamos ou escribimos sobre iso. Nese intervalo, encadéanse unha serie de operacións mentais, máis conscientes do que parece en que, ou nos decidimos polo que Paul Ricoeur denomina a“xusta memoria” ou por algún exceso de memoria ou esquecemento. Na práctica, case sempre adoita predominar algún dos extremos, como se advirte particularmente cando de conmemoracións se trata, abusivas case sempre do un ou o outro, a conveniencia do que dispón o evento.

Desde a condición de seres históricos, a memoria reflexiva de si mesmos no tránsito do nacemento á morte esixe cubrir pasos importantes para a súa construción. Desde os instrumentos documentais que testemuñan os feitos, e tras o seu contraste coa nosa propia vivencia, a comprensión relacional do que acontece e os seus porqués ha de alcanzar unha coherencia narrativa, sen pretensión de verdade absoluta pero con veracidade comprobable. E non é sinxelo ser sinceros. Cada cal saberá que fai con estes pasos sempre implícitos en canto dicimos e comunicamos aos demais e, sobre todo, no diálogo interno que traia consigo mesmo, en que a autenticidade é ineludible. De todos os xeitos, a título colectivo, demasiado sabemos do esquecemento e “a memoria manipulada”, a “memoria impedida” e a “memoria obrigada” e, tamén, de como o perdón e o “esquecemento feliz”, compartido, é complicado de lograr. Éo neste momento o que conleva “a amnistía, e aínda o é máis antepoñer a utopía de vivir como seres humanos en harmonía. As narrativas da Historia -sobre todo nacionalistas- son teimudas neste sentido, e as do día a día non desmerecen.

Da Haia a Camariñas

Levamos medio mes de 2024, e os noticiarios non cesan de repetir como as pretensións totalizadoras de verdade tratan de conducir os nosos recordos a unha versión conveniente de cuanto sucede. Está vixente a bárbara educación que practican moitos medios; confundindo información con propaganda fanática, amordazan a comprensión dos feitos. Co mesmo método tramposo, tras unha brutal defensa de verdades xusticeiras, en Palestina xa se superan os  24.000 mortos e os preto de 6.000 desparecidos, a máis diso outras represalias, sen preguntarse pola vinganza que hai algo máis de 100 días decidiu tomar pola súa man Hamás e tratar de arranxala en equidade. De nada valen as múltiples manifestacións en todo o mundo a favor do cesamento de hostilidades e demanda de final  para tanta devastación como a que desde 1948 vén sucedendo. Para esa zona tan transitada pola Historia, apenas importan as invocacións da ONU, nin da UE, nin agora mesmo as que, Sudáfrica esgrimiu ante o Tribunal de Xustiza da Haia.   “Se houbo actos de xenocidio –din desde o lado israelí- estes foron contra o pobo de Israel”. Netanyahu non fai caso á petición de cesamento do fogo, o alto tribunal xógase o seu prestixio na decisión que adopte, e seguimos nunha propaganda que nin ten en conta as memorias dos masacrados actuais nin, tampouco, as de quen  sufriu o Holocausto, aínda que para uns e outros siga valendo o que Primo Levi reclamaba en Se  sto é un home.

 

Máis cerca, nas costas de Galicia principalmente, pero tamén de Asturias e Cantabria, a memoria camiña a lombos das ondas en abundantes pellets  ata o punto de conmover a moitos voluntarios e levalos a varrer aspraias con medios caseiros, a pesar dun tempo meteorolóxico desagradable. Ante os magníficos escenarios naturais, o dano imprevisto destes microplásticos no ecosistema resaltou máis os carreiros que a memoria e o esquecemento poden transitar antes de dispoñer dun relato coherente e razoable. A secuencia dos testemuños que modulan os distintos actores implicados só mellorará a convivencia colectiva se se administra reflexionando.

Os distintos intereses que uns e outros poñen en xogo alcanzarán verdadeiro interese se, máis aló do simple “contar cousas” que invadiu de inmediato a non poucas/pouas redaccións, advírtese que non se trata dunha novela, senón de non quedar en ridículo. Sucedeu co Prestige e está a volver a suceder. Quen está na política como oficio, a pouco que esquecen o fundacional ben público ao que deben servir, adoitan incorrer en desproporcionar os seus actos dos seus propósitos. O medo para quedar mal ante a opinión publica e, sobre todo, ante si mesmos, átaos e emboba coa suposta inutilidade do esforzo por “facer as cousas ben”. Os que se deixan levar e non reflexionan son autómatas repetindo desmáns impropios de quen ten responsabilidade en xestionar o que acontece. Pillados por urxencias como unhas indixestas eleccións ou obediencias que pouco teñen que ver coa verdade, tenden a hipocrisías que pouco teñen que ver co ben colectivo que requiría o afastado “NUNCA MAIS”. Desde os “hilillos con aspecto de plastilina” ata os pellets de hoxe, o esquecemento inducido facilita a propaganda acrítica. Ninguén asume a súa incompetencia e, como o rei espido, só queren relatos en que quede ben parada a súa “honra”, un triste xogo en que nin eliminan a triste realidade, nin se ennobrecen por moito que afeiten a memoria e as palabras.

 

TEMAS: Memoria e Historia.- Propaganda e información.- Memoria xusta e memoria imposta.- Coherencia narrativa.

MMC (15.01.2024)

 

 

MMC (15.01.2024)