A verdade navega entre a filtración e a mentira

Ao seu lado, andan  tamén  –en proporcións variables, pero certas- verbos de acción como “emperezar”, “asperizar” e “malmenorizar”.

 

O costumismo de Tomás Bretón mostraba na Verbena de la paloma que as ciencias adiantaban “unha barbaridade”. Hilarión e Sebastián repetíano moi a gusto, en 1894, entre rutinas como que “as chulapas, que lle custaban o seu”; a “cousa era natural como un vestido de percal”.  Non encaixaban ben “a cuestión social” e que houbese xente reclamando un pacto ou unha solución en que os salarios e condicións laborais fosen outras. As clases traballadoras, cada vez máis amplas, condenadas á miseria e a unha vellez desoladora, non tiñan leis protectoras, e o faroleiro urbano constataba “como está a cuestión social, como está a política e os recortes económicos, que chegaron a suprimir dous dos tres farois que alumaban a rúa”.

Gabrielle Münter, 1913. Loita contra o dragón

Faltaban seis anos aínda para que se lexislase a primeira lei social, e que unha cuestión primordial para un traballador como os accidentes de traballo tivesen algunha protección. Deixaban na rúa a moita xente, e máis se só había un ingreso salarial; os nenos pequenos traballaban, e un dos opositores a que se regulase o traballo infantil en 1910 –empresario do mundo téxtil-, alegaba o difícil que ía ser para moitas familias que non entrase en casa o miserable salario que se pagaba a estes críos. Dese ano é tamén a licenza para que as mulleres puidesen acceder a profesións liberais desde a Universidade; moi poucas tiñan esa posibilidade, como moi ben sabían Concepción Arenal ou Emilia Pardo Bazán, defensoras da dignidade da muller. Á inmensa maioría, mesmo lle estaba vedada o ensino Primario; as escolas públicas que había eran poucas e estaban mal acondicionadas, como reflectiría Luís Bello en 1929 na súa Viaxe ás escolas de España; os colexios eran para a xente ben que estaba en situación de ascenso social, como estudou Antonio Viñao en Escola para todos (Marcial Pons: 2004). Por inspiración da Economía liberal, a educación era “un dereito impropio” e ao Estado só competía regular algo as súas etapas formativas; nin a Constitución de Cádiz, nin o Regulamento Xeral de Manuel José Quintana (1821), nin a Lei Moyano (1857) foron quen de establecer os recursos imprescindibles para que todos os españois e españolas puidesen acceder a ela.

Estamos en 2025 e, despois dunha gran cantidade de leis, decretos, ordes e resolucións dos cento sesenta e oito anos últimos, o logro da  “escolarización” universal, lento e tardío, non conseguiu aínda unha educación de todos e para todos. As súas carencias fan que siga sendo unha utopía, como mostran as abundantes estatísticas e informes que se cinguen a cuestións como a capacidade lectora, o “fracaso escolar” nas súas moitas vertentes, o “absentismo” nas zonas de maior necesidade, os cocientes de alumnado por profesor e aspectos similares, onde aparece o núcleo central do sistema. Non cesa, namentres, a pugna de quen, alleos ás cuestións de todos, entusiásmanse polo “confesionalismo” ou os concertos educativos, e aspiran a que sigan crecendo estatísticas como as da cidade de Madrid, onde o 60% de nenos e nenas é atendido por colexios privados e privados-concertados. Con alianzas de diverso tipo, mesmo lograron que esta rede do sistema estea tan consentida que unha dirección administrativa encárgase de que a súa privilexiada sorte ampare unha suposta “calidade” e “selección” exclusiva de quen por recursos familiares, se poidan permitir desde a máis tenra infancia. Ata que teñan o último máster nalgunha sofisticada técnica de mercadotecnia ou emprendemento, non necesitarán ter contacto social con ninguén salvo cos da súa “clase”. Agora mesmo, en Madrid, ultímase a apertura doutra universidade privada, a nº 14, que encorsetará máis as posibilidades das públicas, angustiadas pola carencia de recursos que a xestión política considera nefastos para “a iniciativa privada”.

 

A “Verbena de la Paloma”

Esta tendencia, vixente en 2025, camiña cara ao que era España antes de que a Comisión de Reformas Sociais propuxese en 1883 a súa gran enquisa oral e escrita. A Historia e a memoria non poden cinguirse ás miserias ocasionadas coa Guerra Civil e a devolver ás vítimas a honra; as seis mil fosas existentes teñen moito que dicir, pero non estaría mal advertir tamén que hai moito máis que lembrar, ademais de Cuelgamuros. Neste amplo campo da memoria e as amnesias colectivas, quen encomia a obra social do franquismo o que en realidade estrañan son os tempos decimonónicos do voto censitario, exclusivo duns poucos de cada lugar. O entrevisto estes días nos ámbitos xudiciais, e particularmente no referente ao fiscal xeral do Estado, non debería inducir, por tanto, a sorpresa. Se se compara e contextualiza coa lentitude en que anda case todo canto ten que ver coas políticas sociais máis urxentes, verase a súa gran similitude. En continuidade daquel pasado, nos tres ámbitos principais de Sanidade, Educación e Vivenda -competencias principais das administracións autonómicas e municipais-, onde coinciden as maneiras do alcalde e do presidente da Autonomía, adoita crecer o capitalismo extractivo das elites, que acaparan os recursos orzamentarios e invístenos en empresas que lles produzan beneficios moi privados, mentres o retroceso do público xera unha microeconomía que acurta calidade de vida á xente asalariada,

 

Pois ben, o arrevesado preito xudicial do fiscal xeral facilita retomar este fío histórico de tira e afrouxa. Non debería existir, pero conecta a España do século XXI coa do XIX. Sería unha delicia para outro Tractatus de Witgenstein ocupado en descifrar a verdade da sentenza que se dite respecto a dous leves indicios de suposta culpabilidade de García Ortiz no manexo do segredo profesional. O complicado ou simple que vaia serlle ao TS elixir entre xustiza e prexuízo, a moitos observadores e políticos impórtalles pouco. A racanería moral está máis interesada en gañar ou perder un caso que se alongou porque o xoguete deu moito xogo, e está destinado a dar moito máis. A aspereza con que se manexou este guión desde hai máis dun ano non facilita  que as políticas sociais se sosteñan e avancen, e xa se conseguiu o que  Gabriel Rufián, de Esquerra Republicana,  chama “malmenorizalas”. Estes días deixaron no aire unha lección: a instrumentalización da Xustiza parece indicar que, a pesar de a CE78, segue sendo moi difícil ser cidadán, consciente do que sucede. Os muñidores desta historia predeterminaron unha infantilización colectiva –agora dixitalizada- ao mesmo ritmo da “Verbena de la Paloma”.

TEMAS: Sistema xudicial.- Xustiza.- Xustiza distributiva.- Leis sociais.- Cidadanía democrática.

MMC (14.11.2025)

A morte do papa Francisco I e “o histórico”

O emprego trivial desta cualificativo permite eludir cuestións de fondo e xogar con apreciacións confusas

 

Desde a enfermidade última de Jorge María Bergoglio, a información sobre o Vaticano iniciou unha serie de capítulos  que se alongarán co conclave e a ”fumata bianca”. A unha dose variable de coherencia nas liñas editoriais de cada medio, a institución confesional engade, pola súa banda, unha ambigüidade pouco propicia para un coñecemento real. Supostamente transhistórica nalgúns aspectos, mostra noutros moitos unha existencia profundamente temporal, con intereses de rastro humano. Esta duplicidade constitutiva faculta aos cardeais, convocados a este conclave, dicir que o Espírito Santo orientará as decisións que vaian tomar para a substitución papal, e facilita a moitos visitantes da Praza de San Pedro explicacións de todo tipo sobre a súa presenza nos distintos rituais que nesa contorna van sucedendo. Na maioría dos medios, foi habitual este guión, e tamén case unánime a súa coincidencia en determinadas calidades de Francisco I. A súa proximidade á xente e a súa empatía cos desherdados da Terra, cos problemas desta –particularmente na encíclica Laudato si- e coa pobreza en que se ven atrapados, quedou amplamente expresada nas súas mencións á pobreza, a exclusión e a miseria. A igualdade do seu dereito para vivir mostrouna xa en Lampedusa , con motivo da súa primeira viaxe fóra do Vaticano, e noutra das súas encíclicas: Fratelli tutti, en que explicitou unha proximidade maior que outras encíclicas papais con ideais sociais reivindicados, desde instancias laicas, desde antes de 1891, o ano da Rerum novarum, de León XIII.  

 

Sen dúbida, a acción de Bergoglio propiciou a proximidade entre utopías de diversas matrices de fraternidade e igualdade, e a súa voz axudará a que outras se posicionen de modo razoable e democrático ante problemas que as requiren. Fan falta moitas vontades para que sexa realidade a súa concreción nun mundo cambiante e esquivo; trátase do ben común, que afecta a todos, e os crentes católicos tiveron o exemplo do seu líder xerárquico orientando a súa fe transcendente cara a cuestións próximas de modo coherente co Evanxeo máis auténtico, o do “Sermón da Montaña” (Mt. 5, 3-12). Quen non o sexan poderán entender que, se queren que ninguén resulte excluído, hai que remar unidos na dirección xusta: ou camíñase cara a un mundo menos inhóspito ou será imposible para todos. Desde esta óptica, Bergoglio axudou desde Roma a todos, e contribuíu a que a súa Igrexa se restitúe  na dirección solidaria.

Un pontificado “histórico”?

Se nisto parece haber concordancia, as discrepancias empezan coa teima das apropiacións implicadas en subxectividades cualificativas en canto a se foi ou non “progresista”. Os parámetros do “progre” non se aveñen moito na Igrexa co que no ámbito estritamente civil considérase tal, e non faltaron os que, desde organizacións como Vox, Yunque, Faite Oír e similares, víronlle “afinidade ao comunismo” e como representante “do Maligno na casa de Deus” –como dixo en 2020 o presidente arxentino Milei. No interior da propia Igrexa, ben coñecidas son, ademais, as hostilidades que a xestión de Bergoglio suscitou nalgúns grupos, ben disposto a falar do que lles encanta –co Espírito Santo por medio, como pretexto-. De xeito evidente –como contan algúns medios especializados en canto ocorre no Vaticano-, hai xerarcas católicos dispostos a reverter a orientación da Igrexa cara a “a orde”, supostamente transgredida polo papa Francisco cara á heterodoxia. Estas eminencias víronse fóra de xogo e estanse movendo, con medios sofisticados, para que, o conclave -que se inicia o día sete de maio-, elixa un candidato da súa corda “carca” –como se dicía nos anos setenta- ou ultra, como adoita dicirse agora.

En todo caso, as variacións de Bergoglio respecto ao pontificado doutros papas non parecen suficientes para cualificalo como “histórico” no sentido que adoita darse a este termo para dicir de algo ou alguén que é especialmente valioso. Estas estimacións –sempre subxectivas- teñen pouco valor na longa historia do papado. Antes do papa arxentino, houbo outros 265 pontífices con características tan variadas que sería difícil relatar a súa novidade “histórica”. É verdade que ata houbo unha “idade de ferro do papado”, e que estes anos de Bergoglio mostran diferenzas respecto a quen, desde Pío IX, sentíronse mal desde a caída dos Estados Pontificios; o seu sucesor, León XIII (1878-1903), recibiu unha “peregrinación nacional obreira”, patrocinada polo Marqués de Comillas en 1894, que lle cantou un himno como “prisioneiro no Vaticano”. Quen sume anos e lembren o pontificado de Pío XII entre 1939 e 1958, lembrarán tamén os de Juan XXIII (1958-1963), Pablo VI, Juan Pablo I, Juan Pablo II e Bieito XVI, a quen seguiu Francisco I en 2013. Distintos entre si, pero non tanto como para un cambio “histórico”, senón máis ben con modulacións de ida e volta, de tecer e destecer, moi adaptativas.

Por outra banda , máis aló da cronoloxía, tamén chama a atención que cando se pregunta sobre cambios deste pontificado, obxectivables como “históricos”, soamente se mencionen “camiños abertos”, pero inconclusos. Un querer e non poder en que a suposta simplicidade das exequias -tan ben filmadas pola televisión- deixou entrever que o paseo fúnebre pola Roma imperial e barroca era excesivo para mostrar que a “igrexa quere estar no pobo” e servir. En España, non se advertiu, ademais, gran novidade respecto aos  Acordos de 1979: os bispos e cardeais non moveron ficha en asuntos de dereitos cívicos nin en cuestión de recursos económicos que, por entón, prometeran da súa colleita. A pesar de a súa dependencia do erario público, a miúdo seguiron interferindo para que non esquecésemos que foran un “poder fáctico” (en virtude do Concordato de 1953). Máis concretamente, no terreo educativo os doce últimos anos non pasan dun tempo cronolóxico, idéntico ao pactado no artg. 27 da CE78. A súa “historicidade” confírella unha xerarquía que, para animar a presenza dos “colexios católicos” no sistema educativo, predica sobre “a calidade” e “liberdade” de canto rodea o acceso ao ensino lonxe das formulacións de Francisco: “o desenvolvemento humano integral e a inclusión social” non están “garantidos polo mercado” (punto 109 da encíclica Laudato si). Para o presente-futuro, deberían aclarar se “a comunidade crente” en Deus Padre ha de axudar a solucionar canto apura a “as comunidades educativas” da maioría de cidadáns (que estes días póñense en folga).

 

TEMAS: Pontificado de Francisco I.- Encíclicas sociais.- Público/privado/concertado.- Xustiza distributiva.- Acordos coa Santa Sé.

MMC (28.04.2026)

Cara a unha Xustiza educativa?

Ao fin sabemos que a xustiza e a equidade social en asuntos escolares é un invento para xerar envexa e rancor; nin sequera merecen caridade.

Faltan escasos días para as eleccións, e medran as promesas. O de menos é se resolven algo. Aínda que sexan imposibles, realzan con precisión a conta e razón das políticas reais en que poñen énfase os candidatos. Ás veces, mesmo axudan a reformular explicacións do pasado; a luz que deitan sobre modos de proceder cos asuntos públicos, fan que os feitos cumpran a súa inexorable función de dicilo todo dos seus facedores.

O pasado no presente

Os tempos preelectorais precisan a xenealoxía das cuestións que saltan á palestra; parece que por fin van ser atendidas e que as palabras se corresponderán ao fin coas cousas. É o momento, pois, de preguntarse como é posible que, no extenso corpus lexislativo de Educación, sexan menos as solucións que as repeticións dos problemas. A suposta pretensión de “reformalos” deixa a moitas persoas fóra mentres os enlamados seguen aí, ata que a seguinte reforma volve mencionalos.Nun tempo longo, como o que vai, por exemplo, desde 1857 ata a LOMLOE, as carencias subxacentes do sistema escolar, coma se fosen parte da paisaxe parecen connaturais. Só de cando en cando os tempos electorais fanos reaparecer mortecinamente. Sorprende, por exemplo, que as xeracións de posguerra advertisen durante moito tempo que ter un posto escolar era un privilexio, porque había moitos mozos e mozas que non alcanzaron a telo. O propia lexislación da época era consciente desa estrita materialidade física; desde 1938, en que se reformou o Ensino Medio unha etapa en parte equivalente á Secundaria actual-, esta mención fíxose recorrente noutras leis relevantes de 1949, 1953, 1965 e 1970, incluíndo tamén a Primaria, onde era aínda máis perentoria o problema. En 1977, os Pactos da Moncloa testemuñarían o inatendido que estivera o dereito primordial da educación, a suposta “igualdade de oportunidades” e o seu mundo conexo. Das súas consecuencias aínda daría conta en 2013 o Informe PIAAC da OCDE/OCDE con datos daquelas cohortes demográficas que, roldando os 65 anos, mostraban pegadas expresivas do analfabetismo crónico de moitos dos nados despois da Guerra.

En 1970, ampliouse a universalidade educativa ata os 14 anos de idade, en 1990 volveu estender ata os dezaseis, e despois veuse reclamando a súa extensión ata os 18. Despois da CE78, púidose advertir que desaparecía aos poucos o problema da escolarización. Con todo, como nas matrioskas rusas, advertíase que había outro problema subxacente do que as repeticións de curso e o “abandono” temperán eran bo síntoma: o sistema escolar non tiña o valor debido na vida dos educandos. Persistían problemas de fondo: grandes diferenzas dunhas a outras prazas escolares e limitacións de medios e recursos nas de moitos barrios. As demandas de moitas asociacións de veciños e profesores seguen indicando, ademais, que o substrato problemático continúa; nin o acceso a todas é igual, nin o que se fai dentro de cada unha é o mesmo: na realidade das aulas pervive un sistema educativo desigual. É dicir,que tanto na xestión do conxunto, como na percepción que cada educando ten dan súa equidade, estar escolarizado non implica ter unha educación digna, nin tampouco igual á doutros da mesma idade. Todo indica que, aínda que no tránsito do últimos cincuenta anos fose habitual falar de “fracaso escolar” dos e as estudantes, o que de verdade segue habendo é un fracaso do sistema de ensino, que xera unha chea de estudantes aburríndose, sen saber que pintan nese tempo da escola, e moitos outros que tratan de saltar barreiras para unha acreditación na vida laboral que mereza a pena.

Xustiza educativa

Poucas veces tomouse ao alumnado como suxeito central do sistema, en que poida estar educado de modo personalizado e na súa circunstancialidade; case sempre é máis o seu obxecto e pretexto, pouco adaptativo. Os responsables da escola, igual que os de Sanidade, viñeron a mostrar que a atención dos profesionais destes servizos ha de rexerse por pautas que, se ao cidadán sonlles imposibles, a culpa sexa do cidadán: o fracaso é seu por non ser “normal”. Educar, igual que sanar, parece que non deba facerse de modo menos frío e aséptico. Élle máis fácil e creno máis barato. En vésperas electorais atopouse a solución a este arduo problema; era raro que a Intelixencia artificial non detectase a solución, cando bastaba con adestrar os algoritmos coas solucións que se daban a “a cuestión social”. A pelexa por lograr un Estado social ademais de longa, era ardua e Cánovas del Castillo deu a entender no Ateneo madrileño que, para arranxar estes problemas, chegara a hora de que a Economía política, e o libre mercado tiñan que dar paso a leis protectoras da parte débil da sociedade. Chegara a hora da “Política económica”,co Estado garantindo unha lexislación e institucións atentas aos problemas, e en 1900, coa Lei de Accidentes de Traballo, tivemos en España a primeira lei social do corpus lexislativo. Faltaba moito para un mínimo Estado de Benestar, e non sería menos complicado.

En 2023, o guión electoralista han cambiado a Historia dese duro pasado. O negacionismo emitido en Collado-Villalba o pasado día seis, volve a doutrina a tempos en que reinaba como norma suprema o sálvese quen poida. A candidata para renovar mandato na Comunidad de Madrid, poñendo voz ao que fai, xa di que a “Xustiza social”, ese “invento da esquerda”, non é Xustiza senón promoción de “a cultura da envexa, do rancor e de buscar falsos culpables”. Desenvolvementos como o dunha escola pública, equitativa en dignidade para todos sóbranlles: son “intervencionismos liberticidas”. Os menos adeptos ás súas ocorrencias prepotentes advertirían a relevancia que tivo en 2003 aquel creativo “Tamayazo” de 2003, tan fértil en disposicións e leis como a que chaman Lei Mestra. A Historia non lle é útil a esta desmemoriada que, en nome da “liberdade” do ensino, quere facer ver que non ten importancia ningunha que un de cada tres alumnos da súa Comunidade siga sendo candidato ao “fracaso” escolar do sistema que xestiona. Como non son selectos, é irrelevante para o relato que vén contando dunha “calidade educativa” mediocre, abundante en semianalfabetismo .

TEMAS: Cuestión social.-Xustiza distributiva.- Xustiza social. Dignidade da educación pública.- Liberdade do ensino.

 

MMC (10.05. 2023).

Un presente moi ruidoso… e pestífero

A sinestesia de oído e olfacto percibe hoxe pouca harmonía ambiental; transmite unha información crecentemente inquedante. 

A pandemia da Covid-19, coa súa variante Ómicron, segue dando traballo; pode infectar mesmo a quen fose vacinados e, por iso, está a empezarse a fornecer a cuarta dose ás persoas con máis posibilidades de risco, priorizando a protección aos máis vulnerables. 

A peste 

Este patrón público de reacción fronte a un problema non é, con todo, o que ten máis crédito no panorama político. Os problemas en que anda o mundo revolto, e as difíciles perplexidades que xeran para o obrigado cambio de respostas e actitudes, inclinan a persoas que son relevantes ante os demais a dar prioridade ao seu individualismo. Orgullosas de ter a pedra filosofal para mostrar o seu narcisismo, axítanse para impoñer o seu criterio interpretativo, por máis que, de xeito evidente, tanto ruído só airee o seu ego e prescinda de cantos han de vivir o mesmo nunha suposta comunidade de veciños ou cidadáns do mesmo país. Os comportamentos que priman, semellan, demasiadas veces, ser réplica das sonoridades ambientais que Daniel Defoe reconstruía en 1722 no seu Diario do ano da peste. Neste relato novelado preséntase como testemuña de contaxios parecidos aos do transo dos que non terminamos de pasar; e a ambición egoísta dá ao traste con todo intento de fraternidade ou solidariedade: “Ninguén sentía compaixón; a lei primeira era a propia salvación”. O propio narrador contáxiase dese principio moral e conclúe cun desolador final xa mencionado algunha outra vez nesta columna: “Terrible peste Londres arrasou/ En mil seiscentos sesenta e cinco/ Cen mil almas levou,/ Peroeu sobrevivo!”.

 Italia

Non é a primeira vez que Roma marca a pauta para seguir aos demais territorios do continente europeo. Fratelli d´Italia, logrou o 26,24% de apoios nas urnas e, se se lle suman os votos das dúas formacións de dereitas que os acompañan en coalición, Liga e Forza Italia, pasan o 44% de votos que lles facultan formas goberno. Nestas eleccións, de todos os xeitos, tamén teñen o seu peso significativo os que quedaron en casa no canto de ir votar; a abstención foi a máis alta desde que en Italia se recuperou a democracia, despois da caída de Mussolini e os seus socios do “eixo” no Terceiro Reich. Houbo un 9% menos de electores que nas últimas eleccións; só votou un 63,91%, dos algo máis de 46 millóns de cidadáns con dereito a voto.

O desencanto dos abstencionistas únese ao que hai respecto a os partidos tradicionais –a democracia cristiá e a socialdemocracia-, que foran principais na configuración da actual Unión Europea naquela incipiente Comunidade Europea do Carbón e do Aceiro (CECA) en 1952 . Os que van levar a batuta da política italiana non brillan polo seu fervor cara á UE actual; están máis ben, ao lado e socios descontentos como Hungría e Polonia principalmente. Sorprende moito, por outra banda, que o lema principal deGiorgia Meloni, desde antes desta campaña electoral, baseouse en catro notas simples da súa personalidade: ser muller, nai, cristiá e italiana. Reducido a súa mensaxe política dese modo, parece non dicir nada e, con todo, a súa combinación encerra un compendio de orientacións que, por outras manifestacións, non cabe dúbida que van ter unha orientación repetitiva ao lado máis conservador e ata fascista da historia italiana. A única novidade redúcese a que, por primeira vez, vaia a ser unha muller a que dirixa a política italiana. O estraño é que, por unha banda, máis que á letra da mensaxe, a súa audiencia fixese caso o impetuoso ritmo das súas palabras: o lado sentimental, profundo, da linguaxe sonora que as acompañou é o que parece ser o gran aliado para que a súa papeleta entrase tanto nas urnas. Ademais, moitos medios -e outros observadores- reduciron os baremos da calidade política desta mensaxe para considerar o ocorrido como “posfascismo”. Esta maneira aparentemente inocente de non molestar ao lector é, en non poucos casos, vaselina para afacelo a que se absteña de xuízo -e de voto-, ou que non se decate do que hai; como cando eramos nenos e os Reis Magos viñan vernos a noite do cinco de xaneiro.

 España

Como pertencente a ese club da UE, España vai ter algúns problemas adicionais aos que ten. Faranse máis vivos á hora, non só de sacar adiante resolucións que axuden a superar o tempo presente, senón, ademais, en canto ao avance ou retroceso de non poucos dos dereitos civís que subiron ao Código Civil e Penal para que máis consistencia. Cantos asuntos afectan os dereitos da muller, dos nenos, da solidariedade europea, as emigracións e as liberdades de conciencia, e da pluralidade de persoas veranse afectados; grupos e mentalidades que lograron un mínimo de convivencia en igualdade terano máis difícil. Italia non é un país menor entre os vinte e sete, senón o terceiro en peso económico, posición que, en definitiva, rexe a valía das voces na partitura que pauta as decisións do Parlamento europeo, o Consello e a Comisión. De engadido, o balbordo que máis se oe en España non é o máis propicio para que os intereses e necesidades dos españois se deixen oír en Bruxelas cun criterio nítido e firme en principios máis elevados en canto a valor moral, ético, folclórico ou como se queiran chamar. Sen mirar ao uso torticeiro que, desde hai moito tempo, vén dando a expresións como “liberdade”, “función social”, “eficiencia” ou “calidade” -entre moitos outros-, e sen mirar que estean a vir a significar os supostos dereitos que a Constitución recoñece atodos os cidadáns no tocante, por exemplo, a dous tan cruciais como a Sanidade ou a Educación, o baleiro de contido que na práctica teñen respecto a letra do pacto constitucional está a crecer ás alancadas. Cara ao valor cero da linguaxe.  

O empeño que niso poñen cada vez máis representantes políticos é altamente ruidoso. Pode advertirse moi ben en dous asuntos que están a ser noticia estes días. No Consello Xeral do Poder Xudicial -onde supostamente están quen máis deberían afinar respecto a estas cuestións- e, como complemento, o estrondoso desafinamento de cantos revisan e retorcen o tocante a impostos sen entrar nun debate serio da semántica dun sintagma fundamental en democracia, “Xustiza distributiva”, á luz do principio de “progresividade” dos impostos que establece o art. 31.1 da Constitución de 1978. A aposta polo dumping impositivo nas Comunidades Autónomas está nun cantabile “andante con moto”, cuxo seguinte movemento será o allegro vivace ata o desconcerto final.

 

TEMAS: Xustiza distributiva.- Dumping impositivo.- Liberdade e Democracia.- Pluralidade e verdade única.- Dereitos e equidade.

 

MMC (Madrid, 28.09.2022)

No que facemos e dicimos non todo vale

A ética colectiva, o sentido social da propiedade ou a protección dos menores non poden ser cuestionados sen escurecer a convivencia.

Os ruídos do ano que acaba de empezar parecen ir na liña de que non se perda a tradición ben asentada de repetir o mesmo de sempre, con máis intención de que se conserve, que con ansia de enmendar algo nas desgrazas deste presente. No que incumbe ao que en público ocupa aos medios, o que traslocen moitos asuntos que nos incumben a todos, e que afectan ao sentido da convivencia, é unha vontade reiterada.

O fin e os medios

Púidose ver á propósito do protagonismo do tenis nos días previos ao torneo de Australia. puidemos facernos unha idea do desaxuste que pode haber entre ter gran popularidade, fama e diñeiro, cos comportamentos que corresponde observar ao común dos mortais. En xeral, salvo os moi forofos do raro patriotismo deste mozo servio de nacemento, e monegasco para o que lle convén, á xente do montón gustoulle a reacción do Goberno australiano dispoñendo que estaba obrigado, como calquera que quixese moverse libremente polo país, a cumprir as normas protectoras fronte ao coronavirus. O curioso, rechamante e provocador veu a continuación a conta do alcalde de Madrid quen, aproveitando o boom suscitado na prensa polo servio-monegasco, intentou levar a auga ao seu muiño sen obxección moral ningunha; a fin de facer crecer a “liberdade á madrileña”, viríalle ben a presenza deste tenista nun evento abrileño para atraer a atención mundial. Desde a Idade Media, era vox populi, a partir do comportamento dalgúns frades cos seus campesiños á hora de cobrar as rendas do feudo, que “todo era bo para o convento”. Esta consigna é a que, igualmente, parecen adoptar algúns irresponsables ao cuestionar, partidistamente, como se está xestionando a protección de menores á marxe de se se fai ben ou mal.

Noutro lance non menos glorioso, xa non con motivo das granxas e os seus tamaños, producións e problemas ambientais -que aínda nos fará ver máis fotografías de prometedores representantes públicos ante unha vaca-, senón tras outra cuestión de importancia como a vivenda, volveuse a ver, despois do informe supostamente “neutral” do Consello Xeral do Poder Xudicial, como algúns destes políticos volveron mencionar que se atentaba contra a propiedade privada. Invocar o “sesgo ideolóxico” para referirse como un absoluto sacralizado á privacidad dos bens, é regresar directamente ao século XIX, a antes da primeira lei de expropiación, primeiro gran atentado dos tempos contemporáneos contra a intanxibilidade que entón revestía este construto, como preceptuaba a Economía clásica. Dá a impresión, ao oílo ou lelo -sen meterse nos intríngulis da semántica que nestes asuntos adoitan esgrimir algúns ilustres representantes do ámbito xudicial-, que lles gustaría retrotraer cara á primeira metade dese século a evolución democrática; non lles importaría deixar atrás as primeiras leis e institucións sociais -as que deron forza ao Estado Social-, como garantía e motor destas políticas cívicas; tampouco as de máis tarde, logo de 1945, que configuraron en Europa o Estado de Benestar, que tanta protección proporcionou ás clases asalariadas en xeral. É dicir, cando sentencian e tratan de sentar doutrina, pastorean a un amplo sector de votantes para que presione aos seus representantes no Congreso de Deputados e traten de impoñer un criterio contrario ao que foi o avance social dos europeos, e dos españois en particular. Parece que lles encante ter un Estado diminuído como non sexa para zugar del vizosas ganancias.

Función social da propiedade

Nin sequera na Idade Media, en pleno século XIII, terían cabida algúns destes eminentes instigadores da vida política. Nin Santo Tomás de Aquino llelo torela; na súa tese sobre o “uso das cousas” (Summa Theologiae. IIª. IIae,. Q. 32, a.6) dicía que a ninguén se lle manda socorrer aos demais co necesario para os seus usos persoais ou dos seus; nin sequera a dar a outro o que el mesmo necesita , “pero cando se atendeu suficientemente a necesidade e o decoro, é un deber socorrer aos indixentes co que sobra”, son estes deberes de xustiza?.

Para enmendar o seu afán, deberían relembrar que, cando o káiser Guillermo I anunciou o 17 de novembro de 1881 o pionero programa alemán “de seguridade social” -que enseguida tivo eco nos demais países europeos- tratábase de grantir non soamente “o ben positivo dos obreiros”, senón, ante todo, a orde social colectivo-; non era unha cuestión estritamente de clase, senón proveitosa para todos, que o Estado se implicase -en detrimento da absolutización das ganancias privadas- na asistencia sanitaria, accidentes laborais, innvalidez e pensións: a paz e “seguridade social” ía niso. Este proteccionismo fronte aos perigos do mercado autorregulador, ata tivo eco  Cánovas del Castillo ideoloxicamente máis avanzado que moitos dos que, proclamándose herdeiros seus, falan alto en institucións actuais. Algunha vez máis apareceu neste artigo isto que dixo na inauguración do curso 1890-91, do Ateneo madrileño: “O sentimento da caridade e os seus similares non son xa suficientes por si sos para atender as esixencias do día. Necesitan, polo menos, unha organización supletoria da iniciativa individual que emane dos grandes poderes sociais”. Cánovas viña consensuar a necesidade de que a Política económica estivese atenta ao que hai máis aló da propiedade individual axudando a xerala.

Quen lea o Informe FOESSA-22, recentemente publicado, ten a man unha acreditada enquisa realizada entre sete mil familias con necesidades, moi ben coñecidas polo trato que con elas teñen os asistentes sociais de Cáritas. Unha lectura coidadosa fará ver ver ata que punto estas voces ruidosas que exaltan o egoísmo individual teñen algo meritorio que dicir para que coidemos o imprescindible egoísmo colectivo. De como sexamos capaces de atender aos que máis o necesitan, máis dependerá que mereza a pena o suposto pacto común que representa a CE78, a cal ten, por certo, entre os seus dereitos cidadáns os propios dun Estado Social, e no art. 33.2 deixou establecido que atendésemos “a función social” do dereito de propiedade.

TEMAS: Xustiza distrbutiva.- Estado Social.- Estado de Benestar.- Función social da propiedade.- Ética colectiva.

Madrid, 19.01.2022

Manolo Menor.

Os deseños curriculares como pretexto

Falar ou escribir sobre este asunto non sempre é signo de querer os mellores valores sociais para a escola de todos

É habitual, sobre todo en redes sociais, non dar conta de diversos prexuízos que se aceptan como dogma inamovible ao verter opinións. Montaigne dicía que adoitamos sorprendernos do que non coincide coas nosas credulidades e que, ata despois de ver que algo non é como imaxinaramos, cústanos cambiar. É moi frecuente, ademais, sobreentender que a nosa idea é a mellor para resolver unha cuestión e que, se non é coa nosa postura, son outros os que cegan o camiño da verdade. O problema é que, con tal actitude, o que poidan pensar ou dicir os demais non merece consideración ningunha.

Os selectos

Que hai opinións e opinións non é difícil de ver en asuntos educativos e, por suposto, á propósito de currículos como os que se están desenvolvendo para a LOMLOE. O rechamante, desde os anos noventa para acá, é que abundan as ocupadas na brincadeira máis ca na análise, lanzadas por supostos cazadores sorprendidos por “novidades” -un nome de mercería ata hai pouco- moi repetitivas do mesmo, pois sempre tenden a ridiculizar aspectos da transversalidade educativa como a equidade democrática e outras afíns. Dan a entender, deste xeito, que as actitudes sociais a coidar son competencia educadora das familias e, xa que logo, se o sistema educativo trata de ocuparse delas sería unha intromisión indebida. Seguen no ronsel de moitos pais que, nos anos 20, non querían que as súas fillas fosen á escola porque, se non era para escribir a un posible noivo non elixido polos pais, para que querían saber escribir? Non é raro por iso que, non hai moito, máis dun problema xere a Xeoloxía nun centro educativo por non coincidir as súas datacións coas da lectura literal do Xénese que facía o catequista de Relixión. A este paso, con tanta xente para a que estes asuntos son intanxibles e, ademais, “cuestión parental”, as escolas tal como se quixeron coa Ilustración sobrarán.

Poida que a formulación oficial dalgúns ítems nos currículos escolares últimos non sexa a máis literaria, pero non por iso carece de sentido que fagan explícito que, por exemplo desde Matemáticas, se poidan tratar, ao fío dos seus saberes instrutivos, outros propiamente educadores e evitar, de paso, que esta área sexa un punto negro para segregar alumnado. É mágoa que siga habendo persoas que consideren de boa educación ser indiferentes a que haxa un 40% de alumnos e alumnas que, sexa cal for o que lles ensinen e como se faga, sempre irán ben; talvez pensen que os seus fillos ou fillas xa naceron para ese lugar privilexiado da campá de Gauss e que así os manteñen no ranking dos selectos, á marxe de todos os demais.

No entanto, un sistema educativo que se prece de democrático ten obrigación de ocuparse tamén do outro 60%, se non é inxusto e non ten sentido que exista para privilexiar a unha minoría. Os que sosteñen como fundamento educador ese tipo de selección -tan dependente do capital cultural familiar en que se nace- adoitan dar por suposto que o que hai que ensinar e o como facelo é o de sempre. Nin lles importa que deba facer o sistema para remediar a desigualdade de partida, nin a mobilidade que a historia educativa haxa ter; no seu esquema mental, todas as variacións que houbo desde o século XIII son un retroceso, porque cada vez foi máis difícil invocar a unicidade da verdade e non seguir tratando de dominar a intelixencia dos demais. Se se vísen no apuro de ter que actualizar o seu relato, o constitucionalismo do seu punto de vista non pasaría do que a Constitución de Cádiz anunciou no art. 366: “En todos os pobos da Monarquía estableceranse escolas de primeiras letras, nas que se ensinará aos nenos a ler, escribir e contar, e o catecismo da relixión católica, que comprenderá tamén unha breve exposición das obrigacións civís”.

A campá de Gauss

E talvez fóra así se non houbese desde entón excesivo sufrimento inútil, do que Goya foi boa testemuña, que Castelao imitou sinalando o paso de Atila por Galicia. Antes de falar do currículo, os aprendices de bruxo deberían saber que o propio concepto de “currículum escolar” obrigatorio é un construto cunha historia curta, dos anos setenta a noventa para acá, en que pretendeu deixar fóra de xogo outros máis antigos como “programa” ou “exame”; sen cambiar nada real nas aulas -pois durante moitos anos seguiuse facendo case o mesmo-, impúxose na xerga xunto ao de “avaliación”. E parecido sucedeu -desde mediados os anos sesenta- con termos que, ao compás da tecnocracia dos plans de Desenvolvemento, explicitaron conexións latentes da educación coa economía produtiva; algúns, de signo taylorista, como “traballo por “obxectivos” e “proxectos”, outros de aire máis propiamente neoliberal, como traballo por “competencias” e similares, que centraron a eficiencia non en “educar”, senón no logro do “capital humano” máis apropiado para a competencia, como deixou ben explícito a LOMCE (2013). Esta é a inclinación máis afinada do sistema sobre a que non cabe o cachondeo, pois propicia a selección e o pasotismo sobre a parte baixa da campá de Gauss, esa enorme cantidade de alumnado que aínda que repita non titula e é carne de canón para a uberización da precariedade laboral.

Destas cuestións -e doutras igualmente reais que xeran contradicións hiperrealistas- os opinadores propicios á burla nada falan. Aínda que se se mira, non inventan nada; nos anos sesenta cando apareceu Acevedo ocupándose do Despiste nacional, na onda ética do que fixera en “o cárcere de papel” da Codorniz, ou Luís Díaz Jiménez coas súas Antoloxías do disparate, aínda nos oitenta -a pouco da Lei Xeral de Educación de Villar Palasí-, tiña graza rirse?, pero para chorar, porque había por medio un déficit escolar de tal calibre que os Pactos da Moncloa non tiveron máis remedio que certificar en 1977 a dificultade de varios centos de miles de menores de 14 anos para estar escolarizados; aqueles contrastes eran o oxímoron da retórica educativa de 40 anos. Agora, no canto de tanta xolda, cando a escolarizacíón é total merece a pena preguntarse, como fai Rafael Feito: Que fai unha escola como ti nun século como este? (Catarata: 2020), e igual interese teñen estudos relativamente recentes de Carmen Rodríguez sobre Políticas educativas nun mundo global (Octaedro: 2019) e Políticas educativas e xustiza social (2013). Proporcionan información relevante para ter criterio sobre a boa dirección que debería ter o currículo do alumnado e, ao tempo, se a formación que han de ter os que se encarguen dos procesos educativos nas aulas, é a axeitada ou se segue sendo para chorar.

O desdén

Por iso é penoso que os que desdeñan as esixencias dun ensino democrático actual traten de divertirse con estes asuntos. A partir de prexuízos decimonónicos sobreentenden que os dereitos humanos non teñen por que estar na escola e, como afirma Javier González, un mozo investigador de Murcia, nada obxectan a que a educación aínda siga, en 2021, “configurada como un servizo público impropio, como un servizo público de segunda categoría”, cando a súa outra rede, privada e concertada, “non está legalmente obrigada a escolarizar en zonas de difícil cobertura (como o medio rural), e na práctica consegue evadirse en moitos casos da súa obrigación legal de escolarizar ao alumnado con dificultades ou baixo nivel socioeconómico”. Nin sequera nos contos máis agres casa ben que un de cada tres cativos e cativas estea en risco de pobreza; Cantos máis deberán estar ao alcance de deseñadores de currículos educativos en que dea igual unha cultura escolar trasnoitada, para que dea máis risa?

TEMAS: Ensino democrático.- Currículo escolar.- Avaliación.- Servizo público impropio.- Xustiza distributiva.

MMC (Madrid: 24.11.2021).

A pobreza é a gran cuestión política

Sen unha xustiza distributiva, axeitada aos problemas reais, seguirá sendo a gran pandemia, máis perigosa que a que trouxo a Covid-19.

Volve algo que sempre estivo aí: a pobreza, e a Covid-19 mostrou máis a súa evidencia nos desequilibrios e fendas sociais existentes. Na sesión de control no Congreso, do mércores 20 de outubro, algunha das preguntas “conservadoras” ao Goberno “progresista” virou en torno a esta cuestión.

Pobreza e política

Os indicadores e as estimacións estatísticas esgrimidas, unidas ao ton agresivo de quen formulaba a pregunta, quería descualificar a suposta diferenza que divide políticamente a uns e outros; viña dicir: vaia progresía, os datos de pobreza seguen sendo malos e, xa que logo a acción deste Goberno falla de raíz. Unida a outras preguntas que desde esa mesma bancada e o seu sector máis ultra se formularon, orquestradas coa cuestión da subida da factura da luz, a secuencia discursiva inevitablemente tendía a que os que lle prestasen atención desde as súas casas entendesen que, ao fin, había quen atendían aos seus problemas. A lóxica debía levar a que o que correspondía facer aos “progres” que neste momento gobernan era dimitir e deixar os seus sillóns azuis a estes lúcidos deputados que se ocupaban de asuntos tan graves; e, a continuación, os oíntes debían ser consecuentes na boa elección do seu voto.

Os principais problemas da lóxica consisten en que esconden moitas trampas para quen no estea ao corrente do que sucede, fíanse das aparencias da bondade e non advirten os sofismas que pode esconder o mecanismo interno da proposición que lles queren vender. Nas feiras de antes, en que se mercadeaba con animais, crecepelos, apeiros de labranza e novidades de diverso alcance, sempre había “tratantes” ás veces organizados en gavillas mafiosas- que se encargaban de vender e comprar a conveniencia do seu peto, non á do campesiño que acudía a solucionar unha urxencia da súa unidade de produción. Aínda que todos facían o que podían para poder falar da feira ben aínda que lles fose mal, os enganos e estafas adxudicábanse case sempre, de modo racista e moi tópico, aos xitanos, de quen era fama, sobre todo, a súa boa man para vender burros. Aquela preocupación de non ser enganados non adoita verse na que temos no uso de recursos públicos; non se lles adoita prestar atención suficiente, e con frecuencia esconden fraudes solemnes, como sucede nalgúns que esperan sentenza xudicial con incerto destino. Debería preocuparnos que a pobreza, que a tantos usos se presta, siga dando pé a tratamentos máis aparentes que xustos.

O salariado

Un dos máis interesantes sociólogos dos últimos anos, Robert Castel, deixou dito que a pobreza -cos modos de ser soportada, tratada e comentada- é un dos indicadores mellores do bo ou mal goberno, como o é da sensibilidade dun determinado grupo humano. En As metamorfoses da cuestión social, deixou escrita en 1995 unha verdadeira crónica do salariado, é dicir, unha historia en que todos estamos concernidos porque incumbe a como a inmensa maioría da humanidade -tamén a que vive en España- foi e é tratada polo feito de ter que gañarse o sustento en condicións que case nunca estivo en igualdade para aceptar. O noso presente está implicado nesa Historia que estuda o pasado que -como sostiña outro gran Historiador, Braudel-, “se obstina en sobrevivir”. Se algo habemos ter sempre connosco, ademais dunha condición moitas veces precaria, é un mundo de excluídos, traballadores sen traballo, pobres asalariados e, por suposto, xeitos de tratar a pobreza duns e outros -incluídos os nosos limitados salarios ou pensións- cos correspondentes modos diferenciados de non vela, aliviala ou erradicarla. Neste transo, non é o mesmo a caridade que a beneficencia ou o altruismo. Invocando razóns distintas cada unha, non alcanzan todas xuntas a cubrir as carencias como só a Xustiza social -coa protección pública do Estado- pode facer. Concepción Arenal xa advertiu dese déficit que tiña o sistema de asistencia á pobreza en 1894.

Non é igual, aínda que poida parecelo, que alguén dea algo do moito que lle sobra para remediar a necesidade doutro, que o que un problema real continuado sexa atendido polas obrigacións colectivas, propias dun sólido Estado de Benestar e a súa Xustiza distributiva. A voluntarista esmola e o apáñese como poida, irmán, deixan que persista o problema e que a provechosa publicidade do xesto convértase en mérito de quen emprega a pobreza para o seu prestixio persoal ou corporativo. Non é tampouco o mesmo, xa que logo, o razonamiento e tratamento que se faga desta gran "cuestión social" -que dicían no século XIX- desde unha posición ideolóxica que desde outra. Casos hai, ata, en que o trato dado aos asuntos de pobreza serviu máis como freo ás demandas sociais -e da extensión a todos dos dereitos e liberdades democráticas-, que como solución reclamable ante as institucións públicas como "dereito perfecto".

Os pobres da rexión máis rica

Este trasfondo é o que non recoñecen moitos deputados e deputadas que tamén adoitan ser moi sensibles aos sacrosantos dereitos da propiedade privada, conculcados segundo eles cando se fala de impostos progresivos ou do que a propia CE78 dispón no art. 33. O seu medo a perder algo lévaos a tratar de “conservar” un mundo decimonónico, en que o só esforzo duns salarios de miseria, axudado pola caridade, por moi pura e desinteresada que fóra, só acrecentaba a visibilidade do problema. Díxollo Cánovas del Castillo en 1890, nunha notable conferencia no Ateneo madrileño: “Vaian, pois, concertadas, que é inevitable, a Economía política e a Moral, na Política económica das nacións, baixo a inexcusable inspección do Estado, como boas compañeiras, e para todo aquilo a que a caridade cristiá e o  seu remedo, o altruismo, non abonden”.

Ese discurso dun personaxe tan representativo no ámbito conservador, aquel dez de novembro, parece haber ter un éxito máis retórico que real. Un informe de CCOO de outubro de 2020: “A pobreza na Comunidade de Madrid” gobernada xa non se sabe desde cando por persoas do mesmo circuíto ideolóxico- mostra moi claras “as cifras da vergonza, ser pobre na rexión máis rica”. Estas vinte e seis páxinas deberían ser de obrigada lectura e estudo no ensino obrigatorio, especialmente no tocante a Historia actual, a que tan pouco presente está nas aulas. Axudaría a que o que se ensina na escola sexa relevante; a educación desigual que imparte, unida ao que ensinan as redes sociais, xa está facendo que a moitos nenos e nenas -de calquera Comunidade autonómica- se lles vaia o caletre en considerar se os da comunidade veciña  os rouban ou se os seus devanceiros tiñan unhas peculiaridades xenéticas excepcionais; arrogándose supostos dereitos de superioridade, nunca saberán que require unha convivencia lúcida e decente co próximo.

TEMAS: Pobreza.- Cuestión social.- Dereitos sociais.- Xustiza distributiva.- Educación pública.

MMC.- Madrid, 20.10.2021