A linguaxe política sobre a escola oculta importantes carencias

Cabe preguntarse se nos encamiñamos cara ao silencio total do seu valor semántico.

Son ben coñecidas as limitacións de termos que falan da “liberdade” escolar ou os da súa “universalidade”, núcleo central do artg. 27 da CE78. En abril de 2018, a reflexión sobre o que dera de si a súa conxunción significativa nos alternantes Gobernos que o aplicaran, deu lugar a un Caderno de Queixas (Ed. Morata) que, tras a crise de 2007-2013, imitaba o da Francia anterior a 1789, expresivo dun descontento colectivo. A distancia existente entre a linguaxe sobre a escola e a realidade das súas aulas é certificada por abundante bibliografía académica, artigos de prensa, e, sobre todo, táboas reivindicativas de sindicatos, AMPAS e plataformas diversas, un conxunto documental que evidencia os moitos tópicos que se empregan para acalar desatinos no emprego dos recursos públicos. A serie que Jesús Rogero e Daniel Turienzo recolleron en Educafakes (Capitán Swing, 2024) tratou de dilucidar moitos destas trampas visuais verbais, ás veces maliciosos.

Neboeira

Na escola actual, mellor que a doutras épocas, o que é non debe confundirse coa melancolía do que cada cal sevimaxina. Cando na conversación democrática fálase de asuntos escolares, é frecuente que, ben sexa por esquecemento ou por intereses privados, os interlocutores tendan a expresar unha parte de verdade e moito da paremia recollida por Tomás de Iriarte: “aínda que a mona se vista de seda mona queda”. A complexidade conceptual que encerra “educar” pode esquecer moitas “ruínas”, o termo que o arqueólogo González Ruibal emprega para dar conta de múltiples Historias enterradas da España franquista (Crítica: 2026) A incesante repetición de monerías á que se presta a comunicación instantánea das Redes sociais facilita distorzas da educación a que todos/as teñen dereito. É máis, hai situacións en que para xustificar o presente -en ocasións moi malo- as grandes palabras en narrativas nada axustadas á realidade non pasan de renuente sofisma en que se pretende que todo siga fluíndo segundo fixan quen controla o guión.

Só mirando con irónica distancia esa magnificencia verbal -mesmo revestida ás veces de motivos transhistóricos-, percíbese o miolo do que está en xogo e non se quere dicir tras as palabras. Unha sociedade en que quen ten voz para expresarse non son os que sofren a realidade adoita esconder posibles razóns subversivas. Ademais de clasista, pode ser hostil á convivencia democrática, de modo que o que a escola pode transmitir a moitos/as é que, dentro dun razoable posibilismo, a que hai fala, fronte á que debería haber, de infidelidades á igualdade de dereitos. Ademais, desde hai un tempo, desconfía das retóricas neolinguaxes que unicamente entreteñen aos dereitohabentes a unha educación valiosa. Cando a universalidade do artg. 27CE se converte en lema incapaz de alcanzar a todos en igualdade, case todo o aparello sintáctico sobre a importancia da escola se desnaturaliza.

Cara a un discurso inútil…?

Unha vez máis, nesta coxuntura volven repetirse barbaries salvaxes, que enterran restos cuxo estudo arqueolóxico fala, como o das dúas centurias últimas, da ferocidade dos seus colonialismos e guerras devastadoras, que tanto danaron a ecoloxía terráquea e a convivencia humana. Aquela tardanza en recoñecer dereitos iguais na Declaración de París, en 1947 -apenas terminada a IIGM, cando aquí a posguerra nin os cheiraba- fai presenza de novo en caprichosas decisións de personaxes que poboan aparellos de poder fóra e dentro de España. Para non caer no escepticismo, este retroceso infantiloide obriga a pensar sobre o seu exhibicionismo, estraño ao descuberto en Auschwitz-Birkenau o 07.01.1945, e alleo a que Teodoro Adorno sinalase, catro anos máis tarde, ao seu regreso do exilio, que "escribir poesía despois de Auschwitz é un acto de barbarie". O sufrimento e a dor dos perdedores volve a non ser recoñecido e ignórase inútil, aínda que cause situacións como as que detallou Primo Levi Nisto non é un home.  80 anos despois, a verdade do que sucede volve ser tan caprichosa que nin o xornalismo responsable nin a Historia ben documentada son un valor. Case nunca pintaron algo en conmemoracións  e aniversarios que, como na visita de Ayuso a Méjico -engreída en “a esperanza e alegría” da “mestizaxe” de que fose portador Cortés-, pretenden pintar un pasado idílico dunha realidade contraditoria. Nunca é a que cobizan que sexa quen, obsesos por lucir o seu ego, pretenden l poder absoluto sobre a mirada dos outros.

Joan M. Serrat acaba de contar, aos seus 82 anos, como os maiores -os da terceira idade ou como se chamen- pintan pouco nesta historia. Con todo, a súa soidade silenciosa é moi apropiada para repensar o que viviron e concretar que papel corresponde ao tempo escolar se se quere significativo. Nesta sociedade dixitalizada, son moitas as carencias para corrixir para que, de verdade, sexa valioso. Se só vai ser algo a comprar, para ocupar preferencia na clasificación do persoal, aquela dúbida da película O pianista de Varsovia sobre a capacidade humanizadora de quen tiña sensibilidade musical. Que lesen a Goethe ou soubesen tocar unha Nocturnos e Baladas de Chopin , non bastaba. Moitos figuróns de agora pouco máis parecen ler que os twits dos seus cortesáns, pero, encanallada a súa linguaxe,  a cuestión crucial da escola -cando sofre unha deterioración sistémica- segue sendo se o seu discurso fáctico serve para algo ou volveuse inútil.Hase de sobreentender, como intrínseca, a precariedade para o entendemento que Ludwig Wittgenstein atribuía ás palabras na súa Tractatus, ou ha de seguirse esperando a que as decisións dos  principais xestores dos recursos provean á escola de expresividade igual para para todos? Usque tandem,Catilina…?

TEMAS: Educación de todos e para todos.- Segregación educativa/segregación social.- Política e educación.- Crise política, social e educativa.- Educafakes.

 MMC: Madrid, 06.05.2026

“Liberdade ou comunismo”: un lema de vellos frontismos

Ayuso empeza a súa campaña electoral facendo reverdecer enfrontamentos dos anos 30: o seu caprichoso trumpismo non repara en posibles danos.

Primeiro, foron as eleccións catalás; despois, como nalgúns xogos de sorprendentes derivacións en fervenza, os asuntos de Murcia e Madrid. Neste momento, trala conmoción sufrida polas combinacións de partidos en distintas alianzas e coalicións, toda a paisaxe política entrou en proceso de reconfiguración. O adianto das eleccións na Comunidade madrileña o próximo día catro de maio conmoveu canto pode acontecer ata o catro de maio; estes días últimos induciron a pensar que, no entreacto, non debe existir outra cousa no horizonte das preocupacións dos cidadáns, e é previsible que o resultado que mostren as urnas altere moito máis o actual panorama, igual que xa marca non poucos acontecementos no seo do propio Goberno central.

En canto aos cidadáns e os seus problemas, os líderes actuais e as súas formacións partidistas serán invocados calorosamente estes días e, como noutros rituais similares, pediranlles que reflexionen sobre quen lles convén máis. Ao parecer, se a cadea de acontecementos en que andamos metidos foi polo ben cívico, todos tratarán de contar con eles e contaranlles que son magníficos; cada un poñerá o seu mellor sorriso e quedarase á espera de que a súa cara, o seu nome e, máis lonxe -en letra pequena- o seu programa político lle soe a cada posible votante en vésperas de escoller a papeleta que decida meter na urna.

Na Comunidade de Madrid, xa levamos uns días en campaña electoral e, no propio anuncio destas eleccións anticipadas, quedou nas ondas o lema da candidata do PP: “Liberdade ou Socialismo”, que, desde que o candidato de Podemos fixo outro xesto teatral para poñerse á fronte dos seus seguidores, converteuse en “Liberdade ou Comunismo”. O tamén previsible é que, a continuación, vaian aparecendo, en diversos medios e redes sociais, as amplificacións de que queira dicirse co simplista e desacougante eslogan dos do PP nesta campaña.

A Comunidade de Madrid vai ser estes días un relevante foco de atención e de ensaio; todas as apostas son posibles neste momento e non precisamente do modo desexable para a mellora democrática. Desde hai bastantes anos, sobre todo desde 2003 en que o “tamayazo” levou a Esperanza Aguirre a esa presidencia, foi un laboratorio das políticas máis agresivamente conservadoras, ademais de propiciar moitos dos líderes e situacións que, neste momento, están entre os ilícitos penais á espera de xuízo. Nas políticas educativas e nas sanitarias, igual que nas que teñen que ver con servizos xeriátricos -os tres capítulos centrais das competencias autonómicas- sempre deron o cante polo lado das privatizacións, á vez que erosionaron crecentemente os sistemas públicos que o noso endeble Estado de Benestar lograra levantar. Concretamente, en canto ao seu sistema educativo, poucas rexións de Europa poden competir con Madrid en indicadores de privacidade e, menos aínda, se se ten en conta o breve tempo en que o lograron; e en canto ás atencións primarias do sistema sanitario, día si e día non arrecian as protestas dos seus profesionais, por riba dos cantos laudatorios oficiais.

Ninguén debería botar en saco roto, de todos os xeitos, que nada nestes asuntos adoita ser novo do todo. Cando se asinou a CE78, transixiuse co que viña de atrás: os privilexios, subvencións e demais artiluxios de “función social” a que, por exemplo, se encomendou o ensino privado -católico na súa maior parte-, e que en 1985 atoparon acomodo nunha lei de matriz socialista, a LODE, han ir a máis e deben terse en conta para entender onde estamos. O eficaz lema que o PP usou contra o ensino público, desde os anos 90, foi o de “a calidade”, os “selectos” e, sobre todo, a “liberdade de elección de centro”, coma se fose posible a cantos non están nos percentís máis altos das rendas deste país; hoxe, para moitos, é un signo de demostración social o mostrar aos seus veciños que levan aos seus vástagos a estes centros e non a un público. Igual que cando nos anos cincuenta, os nosos pais tiñan que elixir entre que fósemos “á escola” ou poñernos a “estudar”.

É de supoñer que o mesmo pase coa “liberdade” que acaban de suscitar como lema xeral, e que nos vaiamos afacendo  a pensar que só eles son quen de garantirnos ese ben tan principal. Agora, os cidadáns -e en especial os madrileños por máis inmediatamente concernidos- se anceian expresar o seu voto farán ben en aparcar as intensas emocións que xa desbordan os medios e que, inundaron a sesión de control parlamentario, a de censura na autonomía murciana e, ata, alcanzou aos parlamentarios que -como TVE ha ter amosado- suscitaron cuestións ao Sr. Bárcenas nunha comisión de investigación.

Esta época de confinamentos e desconfinamentos non é boa conselleira para a reflexión; empeza a roldar a cuarta onda, as vacinas tropezan con inconvenientes, e todo propicia o cansazo. Pero non está mal recordar que o modelo madrileño exemplifica extraordinariamente ben os derroteiros da suposta liberdade que se empeza a vender. A disxunción co Socialismo ou Comunismo é falsa, ademais de torpe e frontista -como tantos maniqueísmos históricos, inventados para estorbar toda convivencia-, pero o significado correspondente a esta “liberdade” non o é menos. Compróbeo cada cal coas políticas desta autonomía durante este ano de pandemia; á marxe de dimes e díxomes díxomes duns e outros, os datos do cinco de marzo son ilustrativos. En Madrid, vive o 14,2% da poboación española; con todo, o que o trato dos responsables desta Comunidade coa COVID-19 mostraba ese día é que tiña o 19,8% dos falecidos, o 27,8% dos hospitalizados e o 22, 7% dos ingresados en UCI e, ademais, pelexaban por que os madrileños fosen máis libres que ninguén de Comunidades veciñas na cuestión vital do ir e vir alegremente. Mellor reflexionar agora que lamentarse máis tarde, non?

TEMAS: Eleccións Comunidade de Madrid.- Crise política.- Covid-19.- Liberdade democrática.- Pacto constitucional.

Manuel Menor Currás

Madrid, 17.03.2021