Agora que se está case indo o papa,é hora de facer balance?

Dentro dunha gran diversidade de opinións, cabe dicir que este evento, de tan densa cobertura mediática, terá dubidosos efectos.

Segundo o preceptivo neoescolasticismo que se ensinaba non fai moito, quidquid recipitur, ad modum recipientis recipitur, é dicir, que o amoblamento mental que teña alguén é fundamental para entender. O segundo implica recoñecer que a vella sentenza do Roma locuta, causa finita (Falou Roma e acabouse o debate) é doutra época, o cal, á súa vez, remite a que cantos visen o despregamento ao redor da recente visita papal non necesariamente estarán de acordo no xuízo que lles mereza. En todo caso, si deberán coincidir en que a dimensión que o propio León XIV quere dar a unha “Igrexa en camiño na historia da humanidade” (cap. 1 da Magnifica humanitas), parece clara para o seus pero, como líder dunha institución hierócrática, é moi ambigua para unha sociedade democrática. Ás veces, pareceu apoiar unha formulación política similar ao da democracia cristiá que, cos códigos da tradición eclesiástica, non se amoldaba aos rituais democráticos. Ademais, a súa estraña presenza no Congreso de Deputados non elevou as esixencias da racionalidade democrática na procura do “ben común”.

Aos sete minutos de aplausos, o discurso de León XIV -como bispo de Roma e xefe de Estado- logrou que cada oínte confirmase prexuizadas conviccións e, tamén, que tivese material para fustigar aos seus adversarios en asuntos como emigración, paz ou “dignidade da vida”. A “polaridade” das controversias políticas -que tanto fustigóu en prol de “a unidade”-, autorizou silencios e reproches irresponsables na procura do “ben común”. Distraer aos deputados das súas rutinas non parece, con todo, que fóra pretensión principal de quen elaborou o cronograma desta visita, pero procurar non ferir moito a ninguén e deixar colgando mensaxes tradicionais nunha envoltura moderna, si parece froito de calculada diplomacia. A presenza supostamente “aconfesional” que a Igrexa sostén nas entretelas da vida española, a pesar de a míngua dos seus fieis practicantes, apenas a tocou en público: necesita non ser posta en dúbida, e León XIV brindou aos seus bispos novas formas de motivala e actualizala.

"Site avec triste personnages". Jean Duuffet, 1974

A ambigüidade proseguiu noutros momentos e, case a última hora do programa papal en Madrid, incluíu un encontro na Nunciatura con seis vítimas de abusos. Seleccionadas entre as 400.000 que apunta o Informe do Defensor do Pobo, o xesto recoñecía -despois de anos de silencios e reticencias do episcopado- que os victimarios pertencían ao ámbito clerical e que actuaran en centros e espazos da súa propiedade. Despois dunha hora, e sen corrixir a dimensión das secuelas dos malos tratos, quedou pendente -ad kalendas graecas- a fonte central destes abusos sexuais sobre menores indefensos: o celibato regulamentario de cregos e relixiosos. De igual modo, non quedou constancia de contrición e propósito de emenda respecto a outros abusos de poder en educación como, por exemplo, o estilo docente, dogmático, que entidades relixiosas difundiron -desde antes da Guerra- propugnando unha verdade única a saber recitar, unha metodoloxía que, acompañada a miúdo de violencias humillantes. Abusos similares, violentando a conciencia moral dos educandos cara á obediencia cega, lembrounos Luís Mateo en 2013: Vidas de insectos (recompilado en: A cabeza en chamas). Tamén os estudou Alice Miller en Por o teu propio ben (1980), e os españois e españolas que viviron os efectos destas pedagoxías non entenden que o paraugas de espiritualidade da Igrexa siga dándolle un poder sobre o sistema educativo que dificilmente contribuirá á “ casa común” a que se refire León XIV. Sen que dea un xiro sistémico ás traxectorias que o pasado nacionalcatólico deixou na vida escolar, tampouco desaparecerán os desacordos que acompañan a súa xestión política. Despois do artg. 27 da CE78, seguen afectando á equidade educativa.

Hipotecas predemocráticas

As mesmas hipotecas exhiben os Acordos de 1979 noutros ámbitos da vida cidadá como o exercicio de “a acción social” ou o da cultura. Que Cáritas queira ser a cara benefactora da Igrexa non se compadece ben con que a proporcionalidade máis alta do seu financiamento sexa a conta da casa 106 do IRPF: a de “solidariedade”. A visita de León XIV ao barrio de Luceiro non entrou neste nin noutros aspectos do que demandan os veciños dese barrio madrileño e o significado real da virtude cardinal volveu quedar ambiguo. O das súas belas palabras na Encíclica, e na visita á parroquia barcelonesa de San Agustín, no Rabal, non pode substituír -na pelexa de intereses que se opoñen ao crecemento do “ben común”- as loitas sociais pola xustiza.

Respecto ao cultural, a Igrexa -o maior posuidor de propiedade privada en España -, é titular do 80% do patrimonio histórico-artístico nacional. No seu coidado, conservación e museización, o estraño é que, si está ao servizo do “pobo de Deus”, pero o Estado sufraga a maior parte deses gastos, cobren visitas e servizos como calquera outra entidade privada. Esta inversión de sentido foi a que mutou o “everxetismo” romano -que dulcificaba con dons a desigualdade social- en “caridade  cristiá”; ela enriqueceu á Igrexa desde o século IV con recursos que, administrados entre “os seus pobres”, vigorizaron as súas redes clientelares. Desde 1789, e tras unha moi longa serie de contradicións en que “a caridade” serviu de oposición a “a xustiza distributiva”, en pleno século XXI o xusto é que o privado non erosione o público do Estado de benestar.

Esta viaxe papal, imitando a ética das grandes corporacións cun deseño masivo e sensacionalista, axuda provisionalmente a tapar discrepancias internas da Igrexa, mentres os problemas de sempre seguirán en espera. Poida que afiance a súa imaxe respecto a outras espiritualidades en alza, pero ler esta viaxe en clave case monopolística de “o católico” -e obviando normativa como a da Lei Sherman,  unha lei “antitrust” que, en 1890, quixo evitar en EEUU o abuso de prácticas comerciais que limitasen “a liberdade”-, non ha de considerar irrelevante que este termo, tan usado en España como lema contra a “educación común” -e tan asociado a políticas neoliberais-, sexa o que os tecnoplutócratas da IA impoñen en EEUU e en América latina. Por tanto, se na súa nova estratexia o Vaticano quere contribuír a “a casa común” que precisa a humanidade, debería concordar co que esixe Mt. 7, 16, respecto ao valor diferencial das palabras e os froitos. Doutra banda, se non renuncia, de entrada, a que a súa crenza, privada, sexa subvencionada co orzamento público, de nada serviu o que asinou no punto cinco do Acordo entre o Estado español e a Santa Sede sobre Asuntos Económicos (BOE/BOE de 29.12.1978): “a Igrexa católica declara o seu propósito de lograr por si mesma os recursos suficientes para a atención das súas necesidades”. 

TEMAS: Confesionalismo.- Acordos co Vaticano.- Educación pública e privada.- Políticas de “ ben común”.- Caridade e Estado de Benestar.

MMC (Madrid: 10.06.2026).

Comisións sobre pederastia e hipocrisía

 Entre tantas formas como xorden agora para saber a verdade, pouco variará o problema sen a renuncia aos privilexios que ceden os Acordos.

Hai días en que parece que o que oímos vén cargado de sentido e quérenos dicir algo serio; é como unha revelación. Outras veces, a mesma monserga, refrán ou tópico non nos di nada e, de súpeto, unha palabra ou un ton de voz dotan de sentido o que tantas e tantas veces pasou inadvertido. Sucedeu onte, ao oír a un burócrata dunha curia diocesana que, preguntado sobre unha posible comisión que investigase os ilícitos de pederastia cometidos en contornas relixiosas, respondeu que vale, pero que habería que estendela fóra dese ámbito: “Sería hipócrita -dixo- se se céntrase nos abusos da igrexa católica”; “é un escándalo e dóenos moito”. E engadiu que podería “haber outras motivacións políticas detrás”, que fixeron o que puideron, e que a ver “agora o resto que fai”. Segundo este glosador deste tipo de percances, o dereito canónico, trala reforma última do Vaticano nestes asuntos, é máis duro que o dereito penal español. Oílo e ver que o Antigo Réxime, o de antes de 1789, seguía vivo foi todo un, cun estamento lucindo os seus privilexios de hai máis de douscentos anos.

Unha ética común?

Querendo ou sen querer, a desculpa deste curial deixa demasiados cabos sen atar. O primeiro é que, se se trata dun asunto tan xeneralizado na sociedade, e ao mesmo tempo tan problemático para o desenvolvemento persoal das vítimas, en democracia non se entende por que ten que medirse e xulgarse con arranxo a dous códigos de conduta diferentes, o eclesiástico e o civil. Na sintaxe constitucional normal non encaixa que estes asuntos non sexan vistos directamente ante xuíces civís. Tampouco se entende qué pinta o sostemento dun “aconfesionalismo” fundado nuns Acordos que privilexian actitudes e recursos económicos a unha institución -dependente do Vaticano- que só responde ante si mesma, sen ganas de someterse á ética común de todos os cidadáns. E, namentres, logo de anos de escuridade, que sigan sen pasar a primeiro plano os dereitos das vítimas á verdade e á reparación de presuntos delitos, coma se a escusa de que lles doe moito, saldase a conta de responsabilidades e de restitución correspondente. Ata desde o punto de vista da moral que debe saber calquera confesor católico, esta disposición non alcanza a reunir o grado básico de “atrición” ou dor mínima para o perdón.

En segundo lugar, é que resulta obsceno que, invoque neste litixio un mal de todos como artiluxio para evadir a responsabilidade institucional e a de persoas concretas que, mentres non foron pilladas en renuncio, estiveron invocando a exemplaridade moral como razón da súa presenza activa en asuntos sociais, educativos e doutros servizos. Certo que é un problema que existe tamén fóra dos círculos eclesiásticos, como puxo de manifesto os informes da Fundación Anar desde 1970, ou, máis recentemente, o Ditame 1/1919 CES (Consello Económico e Social) sobre o Anteproxecto de Lei Orgánica de Protección integral á infancia e a adolescencia fronte á violencia (do 20.02.2019). Certo. Pero tamén o é que os delitos desta índole cometidos por persoas supostamente consagradas á educación baixo un ideario se dicente relixioso, teñen especiais connotacións. Por unha banda, o aproveitamento desa circunstancia tan especial para a comisión do delito e, por outro, o abuso da confianza depositada por pais, nais e nenos en que esa connotación do culto relixioso ofrece condicións de seguridade excepcional. E, doutra banda, engádese que, en moitos casos, os nenos ou adolescentes violentados proceden de ambientes sociais que, por carencias de capital cultural ou económico, entenderon que o espazo relixioso ofrécelles máis garantías que ningún outro; e este amplo grupo de afectados especialmente vulnerables, foi dobremente burlado, entre outras cousas, porque ninguén desa contorna familiar estaría disposto a admitir que, en caso de queixa ou advertencia, os seus fillos ou fillas puidesen ter razón.

En terceiro lugar, esta desculpa deixa fóra de xogo -coma se non fóra coa institución e os seus traballadores- a responsabilidade de todos os ilícitos anteriores a esta reforma última instigada polo Papa Francisco no Libro VI do Código de Dereito Canónico, en xuño de 2021. Para saber que pasou antes desa data tan próxima, non fai falta remitirse aos abusos de tempos de Maricastaña (insinuados repetidas veces en sucesivos cánones conciliares, sinodais diocesanas e recomendacións nas visitas dos bispos ad limina) , senón aos ocorridos desde o Concordato de 1953, en que era habitual o que nestes últimas datas foi descuberto de Ratzinger na súa época de Munich, igual ao que facían moitos bispos trasladando ao abusador a outros destinos do taboleiro diocesano, coma se estivesen xogando á oca, para ocultar o problema sen remedialo. É esta una máis das contradicións que desbordan cando de sexualidade e afectividade humana se trata, un tabú co que non se atreven. Trátese de curas, monxas, seminaristas ou laicos, cada cal que se apañe con doutrina baseada en glosas doutras glosas de tradicións inamovibles, pero coas que non teñen engorro mental en suscitar a restrición mental e outros inventos da dialéctica sofista como subterfuxio para salvar ás súas canonistas de incurrer en informalidade técnica co seu Código particular.

Lucas 17, 2 e o silencio

Desta historia longa, en que o principal sempre é a “imaxe institucional”, por encima das queixas das persoas -adolescentes, nenos, mulleres, curas ou monxas-, é da que pretenden fuxir cantos se senten implicados nesta zafiedade. Non entenden que hai danos a reparar, talvez por crerse distintos e superiores ao resto do xénero humano, privilexiados por ter a Verdade á súa disposición. Non vai con eles que, entre os centos de miles de nenos e nenas que pasaron polas súas institucións confesionais -particularmente polos seus seminarios, conventos e colexios-, poida haber moitos ou poucos danados no máis íntimo da súa personalidade, aos que se lles puido derramar a vida. Como a institución á que din servir é sagrada, inviolable e “sociedade perfecta”, non é responsable, e eles tampouco por estar ao seu servizo. Nin parece importarlles que, con actitudes como a que deu a entender este experto en Dereito Canónico, condenen ás vítimas a prolongar o seu silencio.

Nunha historia de tantos xoguetes rotos -co pretexto de Deus-, se non por coherencia co que o Evanxeo de Lucas 17, 2 di respecto ao escándalo dos máis inocentes, polo menos deberían estar advertidos do que os que, como Alice Miller, estudan a violencia na infancia, din: “O cadro dos malos tratos sufridos na infancia non aparece todo dun golpe, senón como un longo proceso no curso do cal novos aspectos emerxen aos poucos coa conciencia. Soamente chega a ser perceptible cando se é adulto, xa que o neno non tivo outra elección que a de sufrir durante anos en silencio”. É dicir, se non adoptan outra actitude máis democrática, as falcatruadas feitas no pasado non fixeron senón empezar a chamar á súa porta, porque, igual que lle sucedeu a Marlow, o arrepiado protagonista de O corazón das tebras de Conrad, deixaron detrás moito que contar, e terán que afrontalo nas comisións que, dun ou doutro modo, sacarán ao aire, non só as miserias, senón os fariseísmos con que tratan de tapar a hipocrisía que esconden tras fórmulas privilexiadas de trato legal.

TEMAS: Acordos España-Vaticano.- Imaxe institucional.- Violencia coa infancia.- Dereito Canónico-Dereito Civil.- Aconfesionalismo.

MMC (Madrid, 02.02.2022)

Non pode ser doutro xeito?

O recoñecemento por parte da Conferencia Episcopal dun erro nas inmatriculacións que fixeron desde 1998 quédase curto.

Desde os tempos de Manuel Fraga, é dicir desde a Lei 14/1966, de 18 de marzo de 1966-cos seus múltiples xeitos de limitar a liberdade de expresión- empezou a facerse retrouso habitual da suposta normalidade en moitos asuntos, para non recoñecer que a solución establecida era evidentemente curta. -Como non pode ser doutro xeito... case sempre veu querer dicir que fora máis doado deixalo todo como estaba e deixarse ir coa rutina establecida.

Acordos

A recente conversación, acordo ou pacto entre o presidente do Goberno e o da Conferencia Episcopal, é deses feitos mediáticos. Pero as súas fotografías, subidas graficamente ás redes sociais e difundidas nos medios convencionais, parecen destinadas a que lle deamos a volta á reiterativa expresión de Fraga e preguntemos: É que non pode ser doutro xeito? E se non, por que non pode selo? Esta é a cuestión que deixaron pendente os dous xefes, neste momento, de dúas institucións principais. No que saltou aos medios, dá a impresión de que, despois do recoñecemento dun “erro” –case mil veces repetido- na posta ao seu nome de propiedades que non lle pertencían, o asunto quedaba resolto para a CEE, mentres o xefe de Goberno dábase por enteirado e estaba contento pola fluidez cooperadora entre ambas institucións. En realidade, actuaría como unha especie de confesor laico decidido a non
ser rigorista ao advertir algún pesar no penitente e contentouse
coa devolución duns bens erroneamente postos a nome da Igrexa. O xesto daríalle fama e ata poida que animase a algúns outros a pasar polo seu confesionario na Moncloa. Nada que obxectar respecto diso, salvo que eses bens non son do presidente do Goberno nin do seu partido, quedan pendentes moitos outros e non hai información fiable de que pensa facer respecto diso como presidente e, xa que logo, responsable de que este episodio teña a consistencia que corresponde a un Estado democrático. En efecto, non basta con desculparse; a lesión do dereito de propiedade, a inxuria in specie que conleva a acción inmatriculadora indebida e a restitución propiamente tal non se saldan tan simplemente, polo menos iso dicía o libro de Teoloxía Moral do P. Arregui in illo tempore, que non contradi o artigo 48 do Código de Dereito Civil. Por outra banda, a desculpa do “ben común”, que se referiu o presidente da CEE, non pasa de escusa que chove sobre mollado; as confesións relixiosas póñena sempre por medio para xustificar as súas actividades. Adicionalmente, no caso da Igrexa Católica, nos moitos séculos que leva nisto deixou abundante documentación -desde a época constantiniana, sobre todo- da que se pode tirar con facilidade para mostrar exactamente o contrario e que, ante un posible conflito de intereses (confusamente temporais e espirituais), non dubidou en defender, preferentemente, o seu interese particular no lado máis temporal, aínda que o pretexto narrativo que empregue máis tarde sexa o da súa nobre misión espiritual ou, ata, “martirial”. A Historia de Europa, e a de España en particular, teñen múltiples acontecementos -dramáticos moitos deles- en que se pode ver esta confrontación do “ben común”. Moitos “cristiáns de base” foron testemuñas, a cotío, destas predileccións, sobre todo desde mediados dos anos sesenta.

Presente-Pasado

A relación da Igrexa co “ben común” suscita múltiples interrogantes. Cantos crentes teñen anos suficientes para vivir os anos anteriores a 1975, saben como era de parcial e se movía hábilmente pro domo sua. Metidos en aclarar a relación que tivo naqueles anos, a xerarquía católica talvez se debería poñer en coñecemento dos cidadáns o vizosos que foron diversos pactos e Convenios con aquel Estado Novo en 1941 e 1948 -anos de moita fame neste país, en que se fixeron cun gran patrimonio de seminarios e templos, entre outros bens-, ou como o Concordato de 1953 repetiu outro de 1851 no que, entre tranquilidades coas desamortizacións que viña tendo desde Carlos III, quedou en mans da Igrexa a “liberdade de ensino” e condicionou a que ía ser a primeira lei xeral de ensino dos españois, a Lei Moyano de 1857. Máis cerca nese longo pasado, desde a Lei Hipotecaria de 1948 tiveron tempo de inmatricular ao seu nome outros preto de 100.000 bens que non entraron nesta lista do acordo de hai tres días. Queda pendente, logo deste xesto último, saber que pasa coa Mezquita de Córdoba e outros bens do Patrimonio cultural de todos -non recoñecidos nese “erro” contable- , e se multitude de bens que non son lugares de culto, por pertencer á Igrexa, seguirán sen pagar IBI.

Neste territorio dun pasado que segue vivo neste presente, nesta conversación amistosa nada parece que se falou tampouco dos bens que afectan ao sistema educativo. En todos os anos que abarca a presenza oficial do nacionalcatolicismo, as sucesivas leis educativas desde 1938, 1945, 1953, 1957, 1965 ou 1970, recreceron o seu patrimonio escolar mediante continuadas subvencións aos seus colexios; o pretexto de “a súa función social” librábaos de impostos e facilitáballes créditos de todo tipo. Era polo “ben común” escolar? Que patrimonio escolar -e urbano- extraeron as diversas asociacións, institucións e agrupacións relixiosas dependentes da xurisdicción eclesiástica de toda esa amplísima normativa monotemática e, nalgúns momentos case monopolística? Que beneficio sacou con esa “función social” o ensino público, a de todos?

E o futuro? 

Está moi ben que o presidente do Goberno, -como non debe ser doutro xeito-, sentiuse a gusto na sé da CEE testemuñando unhas “cordiais relación” coa Igrexa: ninguén desexa outra cousa. Pero debería explicar con claridade a postura do seu partido respecto dos Acordos co Vaticano subscritos entre 1976 e 1979. Sen remitirnos aos cambios de postura que desde aquelas datas sostivo, e sen mencionar como a LODE, a LOXSE e LÓEA os confirmaron, ou como aumentaron os seus beneficios con Zapatero a través do IRPF, desde 2013 vén dando un recital de adaptacións semánticas respecto de estes Acordos, ata coa LOMLOE non se entende o apoio de miles de millóns de euros anuais a eses colexios, concertados desde 1985, e á presenza “fundamental” da Relixión no sistema escolar. O “ben común” agradecería que a autoridade dun Goberno -se dicente como mínimo socialdemócrata-, explicase por que, en nome dun suposto “aconfesionalismo”, unha confesión particular ha de nutrirse dos orzamentos dun Estado democrático, tendo en conta que é habitual que a súa ética confesional discrepe da de moitos cidadáns, aos que limita a súa liberdade de conciencia. Todo indica, por demais, que esta institución, ao recoñecer unha “malicia” con estas inmatriculacións “erróneas” non amosa propósito da emenda, como esixe unha verdadeira contrición, nin tampouco o vello principio romano: res clamat domino suo.

TEMAS: Inmatriculacións.- Acordos co Vaticano.- Ben común.-Aconfesionalismo.- Liberdade de conciencia.

MMC (Madrid, 26.01.2022).