Reverdece o final da República de Weimar?

Os programas pactados entre conservadores e ultras nos últimos días fan lembrar os que, en 1933, deron paso á ditadura nazi.

Esta cidade alemá, onde está situada casa museo de Goethe, o Museo da Bauhaus e outras realizacións deste movemento despois do manifesto de Walter Gropius en 1919, é coñecida na historia recente europea por ser a sede da Asemblea constituínte que, ese mesmo ano, derrotado o imperio prusiano na I GM, fundamentou o sistema democrático alemán. Esa Constitución estivo vixente desde o 31 de xullo en que foi aprobada, ata que, tras as eleccións do 05.03.1933, instaurouse o Terceiro Reich.

Weimarer Republik

Ese breve período, rico en creacións culturais e artísticas naceu en gran medida condicionado polas obrigacións que o Pacto de Versalles impuxo, e concluíu tras o ascenso -formalmente democrático- de Hitler ao poder. Aquela constitución, baleirada de contidos democráticos reais, seguiu existindo ata ser derrogada en 1945, despois de que os nazis perderon a II GM. Nos catorce anos en que servira de marco de convivencia, Alemaña tivo fortes crises económicas, entre elas a repercusión da gran crise do 29 en EEU en forma de hiperinflación e unha enorme inestabilidade social e política en toda a etapa. De aí vén que, cando falan en público os líderes da versión dereitista da política española e, mellor aínda, cando lles acompañan os da versión máis ultra ou os seus epígonos nos gobernos a que accederon, lembren moito a agonía da Republica de Weimar. As alianzas e programas de goberno que ambos os sectores políticos acordaron para concellos e comunidades converte esta situación preelectoral en souvenir de episodios e escenas polos que pasou aquela débil etapa alemá.

Desde as eleccións federais de 1930, en que o partido nacionalsocialista alcanzou o segunda posto, mentres os socialdemócratas e comunistas empezaron a ser acosados, calumniados, perseguidos e illados, as disidencias dalgúns políticos de centro e os acomodos doutros lograron, despois do incendio do Reichstag o 27 de febreiro de 1933, que, sen un Parlamento empoderado, a República de Weimar deixase de existir. Hitler dispuxo entón do aparello do Estado para establecer a súa ditadura: canto soase a xustiza, humanidade e liberdade -ou aos dereitos naturais que se proclamaron para o cidadán en 1789-, deixou de existir. Os decretos que en diante sairían do novo goberno son ben coñecidos; os seus efectos tamén, incluídos os que, de modo directo e indirecto axudaron ao golpe de estado na España de 1936 e á Guerra que seguiu. Algúns dos seus efectos perduran na España actual, e non só en formato de negación da memoria histórica. Na historiografía máis prestigiada, foi o verdadeiro prólogo da IIGM: aquí ensaiáronse motivos, armas e tácticas relevantes do que depararía un conflito mundial, en que se estima houbo 50 millóns de mortos. Campos de concentración e traballos escravos, persecucións e depuracións dos non afectos e, entre outras cousas, destrucións masivas de poboacións e cidades enteiras, iniciáronse en España tamén. Isto deixaron tras si as combinacións de alianzas que, despois de 1930 e sobre todo entre 1932 e 1933, transferiron todo o poder da democracia a Adolf Hitler.

Preelectoralismo estraño

As expectativas electorais están trufadas de similitudes, e o recentemente visto e oído non as desmente. Feijóo acaba de dicir que non vai renunciar “a conseguir un goberno en solitario”, e incitou aos votantes de Vox a non poñer “intermediarios no goberno”. En Cataluña, prognosticou o fin do “sanchismo” e, de paso, as que chamou “cacicadas” dos indultos e achegamentos de presos do “procés”. Ante as dubidosas previsións do 23 de xullo, era unha apelación ao voto masivo, pero a súa aspiración é gobernar en solitario. Con todo, inseguro de poder alcanzar os 176 escanos da maioría absoluta, por se non lograse “a maioría suficiente”, non dubidou en asegurar que vería “lóxico” gobernar con Vox e aceptar ministros desa tendencia no seu goberno.

Sen ter en conta as reviravoltas destes días en autonomías e concellos, nin os efectos que xa ocasionan con disposicións que limitan a pluralidade democrática, a configuración física do seu pobo de Peares animouno a establecer unha metáfora pontifical: se chegase á Presidencia, trataría de “unir, lograr acordos e tender pontes” na solución de problemas” como “o despoboamento” e o “envellecemento”. Esa comarca da súa infancia e gran parte da provincia de Ourense contradin, con todo, os oportunismos verbais; o propio Alberto, desde que emigrou a León para desenvolver as competencias con que nacese, exemplifica a tendencia seguida por moitos outros nenos de aldea desde fai máis de setenta anos. Cicerón dicía que “ignorar o que ocorreu antes de nacer é ser sempre neno”, e que a vida do home non é nada ”se non enlaza coa memoria dos nosos antepasados” (De Oratore, 121)

O pasado non cambia, pero para que non se repitan situacións como as que fixeron caer a Constitución de Weimar é o momento de non esquecer como construímos a identidade de votantes e ir máis seguros. Quen non queiran xurar en falso que a historia se repite, non deben estorbar co seu voto os códigos que acubillan as liberdades de todos. É un oxímoron falar delas retóricamente mentres, nas políticas cotiás, actúase coma se non houbese carencias e recortando recursos aos que máis precisan solucionalas; en tales casos, a “liberdade”, por moito que a invoquen avantaxados xestores do esforzo alleo, é pura distopía. Xusto cando á República de Weimar lle deron o golpe de graza, John Dewey advertiu, en Liberdade e Cultura, que o risco para a democracia fóra de Alemaña non estaba no totalitarismo alemán, senón “nas nosas actitudes persoais e nas nosas propias institucións”, onde había factores que noutras partes outorgaran a vitoria a unha “autoridade exterior e estruturaran a disciplina, a uniformidade e a confianza no líder”. Dous anos despois, en 1941, para Erich Fromm o acontecido fora producido polo medo á liberdade. As eleccións do 23 de xullo son ocasión para non tropezar na mesma pedra. Para renovar a esperanza nunha liberdade que posibilite a convivencia plural, o máis innovador non é repetir o destino de Sísifo como un castigo, senón facer ben as cousas.

TEMAS: República de Weimar.- Alianzas postelectorais.- Dereitos e liberdades democráticas.- Liberdade e Cultura.- Trampantoxos electoralistas.

MM (08.07.2023)

Verborrea indixesta

 
Nestes tempos nada propicios para a lírica, abundan en disparates que só educan o egocentrismo individualista.
 
Empeza a ser habitual que criterios de antollos leven a persoas supostamente responsables de xestionar asuntos públicos á irracionalidade. Cando pretenden tapar asuntos en que demostraron incompetencia, as súas xustificacións confirman que o principio de Peter é máis universal que o da lei da gravidade. As súas mañas de emenda do que din ou fan, e as tácticas de veto a explicacións coherentes en sede parlamentaria, son graves e non hai enxeñaría social capaz de parar o esborralle que xeran na credibilidade do sistema.
 
“Política cutre”
 
Esta apelación do vicepresidente da Comunidade de Madrid, Enrique Ossorio, paira desfacerse dunha interpelación sobre a xestión de residencias da terceira idade nos primeiros meses da pandemia, tentou que fose un burladeiro, e foi aplaudida polos seus colegas de partido; non foi unha gran faena taurina e dixo: “estou farto de que cambien o que digo para facer política cutre”. É dicir, que foi alta política, e de gran calidade, a que se desenvolveu cando miles de anciáns estiveron entre a vida e a morte e optou polo máis difícil para as súas vidas: o veto a que non fosen trasladados onde puidesen ser coidados. Non lle importaron moito, desde logo, nin tampouco parecen importarlle, as derivacións de dor, loito mal levado e sensación de culpa dos seus familiares. Segundo este egrexio conselleiro de Educación, xa lles pasou, e segue adiante na súa faena ante os tendidos, tan ricamente.
 
En apoio dunha postura que evadise responsabilidades, os compañeiros de Vox proporcionáronlle outro burladeiro cunha proposta de comisión de investigación que se ocupase de “estudar” como poderían ser estes espazos dos momentos finais de vida; non lles interesaba que o que pasou, aínda que só fose para aprender algo, senón volver deixar as cousas orientadas cara ao potencial simple, ese tempo verbal en que a elucubración inconsistente versaría sobre ese asunto como podía tratar dos círculos anxélicos do Areopaxita. Retiraron a proposta, pero non as mostras de que a cultura que propagan xuntos vén resumirse en que, cando din representar aos españois, só se representan a si mesmos, sen ganas de responsabilizarse de que o dereito á vida dos cidadáns só é valioso si é para todos e non queda en papel mollado.
 
A berrea
 
Protagonizárona e divulgaron os mozos dun colexio maior madrileño. Non foron nenos de familias desestruturadas ou barrios marxinais que, mentres aprenden a pelexar coa hostilidade da vida real, navegan como poden até lograr, no mellor dos casos, asentarse un pouco; non son os críos do 27% que o sistema educativo non sabe atender e abandonan a escola antes de tempo ou non alcanzan a ter as “competencias” que deben ter paira sobrevivir. Non. Son a parte “selecta”, os que foron formados como “selectos” segundo pregoaba desde case comezos do século XX un dos prohomes do confesionalismo educativo. Son mozos que pasaron por colexios ben e transitaron pola EVAU con boas calificacións; proceden de familias que dispoñen, como mínimo, de 1200 euros para pagarlles una residencia ben, onde van ter “selectos” contactos para situarse ben nesta sociedade competitiva, pero que, segundo a doutrina social que lles ensinan, non é que pertenzan a unha “clase” oposta aos outros, senón que por designio celestial naceron mellor situados que os do absentistas. Desde a óptima posición que tiñan na distribución de eficiencia académica -que mostra a campá de Gauss dos colexios de Secundaria que frecuentaron-, pasaron  a un colexio maior que servirá de catapulta para  triunfar como emprendedores con todos ases da baralla na man.
 
Sabiamos todo isto desde que Ibáñez Martín deu recursos, e carta branca, ás organizacións confesionais -e a algunhas de Falanxe naquel momento-, para que nestes colexios se trabasen lazos de fidelidades para o futuro. O art. 27 do Concordato de 1953 referendaba o privilexio que un Decreto de 21.09.1942, lles daba para “formar ao alumno nesta complexa e desatendida profesión: a profesión de home”. Segundo confirmaba outro de outubro de 1973, entre os seus fins seguía estando a formación “humana, cívica e social, relixiosa e ética”. Folga dicir que, foron bastantes as personalidades daquel réxime -e algunhas dos circuítos eclesiásticos- que pugnaron por encomiar e bendicir a importancia destes centros de captación de cachorros adictos aos seus respectivos credos ideolóxicos, función que aos poucos, pero sobre todo desde 1967 ampliouse coa proliferación de universidades privadas en que non hai reparo ningún en amosar que a verdade -e, por suposto, as normas de convivencia- seguen estando onde adoitaban.
 
A berrea outonal destes mozos permite adiviñar de que pasta van estar feitos os futuros dirixentes políticos e a crema de fidelidades da vida social e económica que se está preparando ao virar a esquina. Xa teñen un chiva expiatorio para acalar as voces que reclaman outras actuacións, mentres as fotografías amosan o coro de voces que saían de todas as xanelas do colexio rexentado polos Agostiños. Aínda por riba, as supostamente ofendidas mozas do colexio de en fronte -fundado pola Congregación de Agostiñas Misioneiras en 1969- defenden a eses mozos dicindo que é una “tradición entre colexios maiores, da que se creou una impresión de odio e machismo que non pode estar máis lonxe da realidade”. En fin, que os pasos entre tradición e modernidade andan lonxe de atopar una asimilación coherente.
 
Vocación docente
 
Entre tanta verborrea como ambos os asuntos suscitaron, cabe preguntarse se a causa ou motivo non estará na insuficiente “vocación docente” de quen foron ou son os mestres e profesores destes mozos e mozas. Segundo denunciaba hai dous días en Público o deputado na Asemblea de Madrid Agustín Moreno, ten que ver con que se están cargando o sentido da universidade como espazo de coñecemento; as decisións que se están tomando nesta Comunidade abusan de todos os conceptos democráticos en nome dunha “liberdade” absolutamente egoísta paira consentir impunemente un desregulado negocio da educación. Con todo, entre algunhas voces socialdemócratas, segundo se puido ouvir estes días nun encontro sobre formación do profesorado, parece moi relevante que todo candidato á docencia mostre signos de ter “vocación”. Progresaron tanto que buscan, de novo, para o traballo de ensinar a persoas tan excelsas que, ademais de buenísimas por inspiración celestial, sexan baratas porque estean dispostas a obedecer en silencio e, por tanto, a poñelo todo da súa parte para formarse sen que a Administración poña nada da súa.
 
Si en política educativa ou social un político di ocorrencias porque non ten nada que dicir é malo; e se o que di mostra que lle importa un ravo o que lle suceda á maioría cidadá, peor. É máis ou menos o mesmo que dixo Ossorio da súa propia incompetencia á fronte das residencias e -supostamente- da educación dos madrileños, que tamén di xestionar. Este tipo de políticos pertencen a unha clase superior e non se manchan con problemas vulgares como facer que as cousas da súa responsabilidade se fagan con protocolos esixentes en dignidade profesional; entre outras cousas, porque podería ser caro e engorroso.
 
Non se espanten, pero o tránsito das vidas dos seus fillos por este mundo vai camiño de estar rexido por persoas que berrean cando se lles antolla e non pasan da verborrea cando de coartar a cega Natureza se trata. Aí está, para confirmalo, Dna. Ana Rosa (AR) pregoando na súa tele as milagrerías e desprezando o valor da ciencia e do coñecemento; así avanza o cego guiando a outro cego. Sorte!
 
TEMAS:
Convivencia democrática.- Coñecemento científico.- Liberdade e Dereitos Humanos.- Profesionalización docente.-Natureza e Cultura
 
MMC (Madrid, 12.10.2022)

Encabuxado porque si e ofendidos con razón

Queda por diante un revirado camiño para a fraternidade e a igualdade na vida pública. Tamén no sistema educativo, o seu mellor símbolo.

Nos anos setenta, xa Pasolini alertaba nos seus Escritos corsarios sobre como a sociedade de consumo agachaba ou solapaba os conflitos que xeraba a produción económica, pero a “loita de clases” só se difuminou.

Reformismos

O medo a que os proletarios puidesen revolucionar a conservadora “orde social” da burguesía enriquecida vén de 1848, non desapareceu. O intento de reducir a visibilidade das contradicións entre o capital e o traballo aínda xerou, logo da IIGM, o Estado de Benestar, ata que a crise do 73 e a caída do muro de Berlín favoreceron as teses neoliberais de Friedman. Cando España entrou na UE en 1986, o goce do que para os traballadores franceses foran “os trinta gloriosos” e as súas prestacións en educación, pensións, sanidade, vacacións ou vivenda xa só foi a medias. E en 2008 contraéronse máis, mentres entre os beneficiados do sistema florecía A cultura da satisfacción, de que falou Galbraith en 1992.

España, sobre todo desde 1953-1960 -con EEUU, Vaticano, OCDE e FMI polo medio-, fórase facendo cada vez máis consumista e máis urbanita. Mentres as migracións a baleiraban, máis progresou a desmemoria e o abandono de arraigos culturais. Logo dese tránsito, no 53% do territorio xa só vive o 5% da poboación. O consumismo urbano, coa súa suposta modernidade, contribuíu o seu a esa suposta modernidade, que -como estudou Francisco Jurdao- puxo España en venda. Estase cumprindo á perfección, ademais, o decimonónico soño burgués de disfrazar o conflito tralos novos modos de recomposición do traballo. Dicíao hai pouco Ken Loach na súa película última, Sorry We Missed You: “O sistema chegou á perfección, co obreiro obrigado a explotarse a si mesmo”. Co prodixio de Internet e das redes sociais desde os noventa -ambiguo e imponderable nas súas consecuencias de verdadeiro progreso cultural-, acrecentáronse a individualización do esforzo, o equívoco emprendemento e as prexuizadas certezas.

Encabuxados

Medrou, especialmente, o narcisismo que conleva o anonimato dos que lle sacan a máxima rendibilidade á nova situación sen importarlles os danos colaterais que xera. Fai crecer o número de afectados pola desregulación do campo de xogo da economía política. A súa man invisible procura que proliferen os que evaden responsabilidades -e non só recursos económicos- dos territorios onde viven os que os producen co seu traballo. E en consecuencia, o crecemento de “encabuxados” e “ofendidos”, produto desta historia, non diminúe tampouco. Ambos grupos medraron no xogo cambiante das políticas económicas, causantes de que os fillos xa non vaian ter as mesmas prestacións -nin os mesmos oficios- que os pais, pero cabe distinguilos por como se expresan.

O dos “encabuxados” antisitema adoita ser unha linguaxe simplona, bronca, esaxerada e apocalíptica ata o insulto. Similares son os seus alimentos de lectura. Hai uns días, Antón Losada chamaba a atenciónsobre como as redes son a súa fonte principal de información política, xunto á televisión. Segundo a última enquisa do CIS (publicada o 16 de xaneiro), este nutriente permitiría a VOX consolidarse como terceira forza no Parlamento, o que axuda a entender, ao mesmo tempo, o éxito mediático que está tendo a súa estratexia do PIN parental. Os especialistas en comunicación sempre amentaron o papel de mediadores que dun ou outro modo proporcionan os medios, á vez que difusores de modelos de vida. No barómetro do CIS de marzo de 2013, xa o “48,6% dos enquisados declaraba que a información que ve na televisión inflúelle moito ou bastante á hora de decidir o seu voto”. E do influxo das redes sociais, o 15,3% mostrábase similarmente influído.

Os “encabuxados” son preferentemente homes brancos, probablemente frustrados polos procesos da súa propia emigración ou a dos seus pais. Supremacistas respecto dos que son doutras partes da Terra ou de cor, ás mulleres e a cantos se mostran LGTBI, adoitan ser heteros e alardean diso. Iracundos e displicentes aparecen bastante en grupos musicais e películas, e préstanlles atención libros como o de Michael Kimmel: Homes brancos encabuxados. Pódenselles asimilar cantos nos colexios da súa infancia foron superselectos e, aínda fachendosos, oféndense co resto da clase e máis cos que non compartiron pupitre. Ese caudal de xente, sempre encantada de si mesma, emparenta cos que, saltándose as regras meritocráticas, lograron algún ascenso social. Os xestos duns e outros son unha competición de proclamas non pedidas, case sempre contra o que só o cumprimento dos dereitos constitucionais pode axudarlles.

Ofendidos

Esta familia sociolóxica é máis grande, aínda. Os indicadores que distintas organizacións como a ONU empregan para medir o que chaman estadode “felicidade” cidadá -atractivo evanescente que os manuais para príncipes absolutistas xa invocaban- mostran graos moi diversos de satisfacción con “o que hai”. Só nunha democracia cuxa gobernanza fose respectuosa e coherente cunha Constitución e leis xustas, non habería ofendidos: todos estarían satisfeitos co “contrato social”, sen necesidade de que falsos dilemas como o que no século XIX reiteraba aquel conto en que ter camisa e felicidade nunca íaparello.

Hai no caso español, e no que respecta á educación -bo símbolo de canto acontece- dous ámbitos de “ofendidos” peculiares. Polo lado máis ambiguo, o dos eclesiásticos críticos con que poidan minorarse levemente as súas conquistas da LOMCE e arredores, pese a que polo entrevisto nos programas da coalición gobernante- non lles van a cortar os privilexios pactados nos Acordos de 1976/79 nin, xa que logo, os que ostentan no campo educativo. Xogan a que prosegue a Idade Media aínda que esteamos en 2020. Como dicía Juan Bedoya nunha crónica do día 18, a misión do novo Nuncio é templar a súa relación con este Goberno teoricamente “radical” e, sobre todo, cos bispos receosos das consignas do Vaticano. Os linguaraces infundios dos máis “carcas”, proclives a VOX e compañía, non llo poñerán fácil. Mais “encabuxados” porque si que “ofendidos” con razón, ofrecen unha paisaxe digna da filmografía deFellini, estes días recordada. O seu empeño en compaxinar -aquí e agora- dogmática escolástica e poder, sen misterio ningún, é cada vez máis cargantemente teatral para os que non sexan educados no Barroco.

En todo caso, o gran núcleo dos razonablemente “ofendidos” é o de quen, pese a tanto filibusterismo e desconcerto ruidoso, son o substrato, propician un institucionalismo democrático sen trampas. Sosteñen comprensibles discrepancias, pero coinciden en propugnar o crecemento efectivo dos dereitos e liberdades públicas, o recoñecemento da historia real -non a afectada-, e en que a igualdade de trato e de oportunidades para todos erradique privilexios inxustos. Como un eco doutros ámbitos, se impacientan cun sistema educativo público, tan renqueante que nin sete leis orgánicas -máis as aplicacións particulares en cada Comunidade autónoma- coidárono ben, mentres saben que a que se aveciña non parece senón outro parche.

De ser así, a ofensa que se inflixiría a máis dun 60% dos cidadáns españois -e que non se visen retratados no novelón de Dostoyevski- só se emendaría cunha serie de medidas que moitas plataformas pola Escola pública veñen reclamando, algunhas desde antes de 1975, e outras moitas desde 2012. Ningunha está a favor do PIN parental, ao que consideran regresivo e contrario ao que unha digna educación necesita e, ata, a canto a lexislación actual esixe. Pero, cantas das decisións importantes que suscitan quedarán para mellores tempos? Poderán máis os “encabuxados” que os “ofendidos”?

TEMAS: Sociedade de consumo. Redes sociais. Dereitos e liberdades democráticas. Escola pública. Ultras e “carcas”.

Manuel Menor Currás

Madrid, 22.01.2020.