O futuro democrático non é posible sen un presente educativo coherente

As xeracións actuais seguen sen ter mestres e profesores capacitados para educar a todos, non só aos selectos.

O característico de “a cultura” é modificar as supostas limitacións naturais con doses sabias de intelixencia. O bipedismo e a oposición do polgar, tan apta para o 40% do que, a diferenza doutros primates, facemos coas mans, fai máis de 2 millóns de anos que modificaron as condicións naturais do homo sapiens. Na parte máis moderna do cerebro, na que o neocórtex ocupa case a metade do seu volume, a manipulación fina, ademais dun acto de percepción e planificación, é tamén de movemento e acción. Segundo os gregos, a man prolongaba o cerebro ao inventar ferramentas; melloraba as condicións de vida e dispoñía de novas capacidades para solucionar problemas. Anaxágoras dicía que o ser humano é intelixente grazas ao uso das súas mans, o que deu pé a Benxamin Farrington para escribir, en 1949, O cerebro e a man na antiga Grecia (Ayuso, 1974).

Guenica. Pablo Picasso, 1937 (detalle)

Se o pensamento e a técnica evolucionaron xuntos, e a capacidade de razoar desenvolveuse grazas ao traballo manual, é moito o que hai que explicar acerca de como hoxe parecen mundos distintos, opostos e, con frecuencia, moi mal avidos na dinámica socioeconómica. A pesar das revolucións de finais do XVIII e primeira parte do XIX contra un feudalismo de privilexiados, as burguesías triunfantes das revolucións modernas estableceron, por camiños complementarios ao do dominio do sistema produtivo, unhas regras en que unha sociedade de clases contrarias pensase máis na supervivencia e interese individual que no do común, debería democratizar a convivencia. Ata 1882, non apareceron leis sociais que obrigasen ao Estado para emendar esa vía. O sistema educativo -que por entón trataba de xeralizarse como “universal” ara votar- modificou pouco aquela tradición aristocratizante e diferencial. En 1983, Carlos Lerena mostrou en Reprimir e liberar, como a educación e a cultura socioecoómica se entreveraban. Desde Durkheim e Weber, a socioloxía crítica alentaba ese tipo de análise; Bourdieu, Passeron e outros estudosos da Sorbona -de onde Julia Varela, e a súa colección de libros na “Xenealoxía do poder” para a editorial de María Fuentetaja-, enseguida proporcionaron recursos deste tipo para a reflexión pedagóxica. Deses anos son tamén estudos desmitificadores dunha educación esencialmente ancilar do sistema socioeconómico, reprodutora das súas desigualdades. En EEUU, S. Bowles e H. Gintis, estudando a constitución do “capital humano” dos empregos , mostraran en Schooling in Capitalism America (1976) as raíces desas inequidades ao advertir como os niveis de intelixencia individual que se contrataban tiñan pouco que ver cos que a escola xera, en que a orixe social e as desigualdades de renda pesan moito máis. En 1971, Ch. Baudelot e R. Establet xa estudaran en A escola capitalista en Francia, como os filtros que supoñen os distintos niveis e etapas educativas aseguraban o dominio burgués do sistema a fin de que non se desviase dos seus intereses de clase. Sucedía especialmente no acceso a uns ou outros postos de traballo, de maior ou menor prestixio social e diverso rango económico, pero tamén era visible no modo en que o sistema se apuntaba a “a igualdade de oportunidades” que, sen modificar case nada, xustificaba unha insuficiente e tranquilizadora meritocracia que non alteraba a desigual estratificación social.

“Cultura escolar” e educación

En paralelo, fai moito que o manual e o intelectual parecen separarse definitivamente, para xustificar a violencia simbólica da escola sobre os grupos inferiores da sociedade. Confirmárono estudos como os de Bernstein en Clase social, Linguaxe e Comunicación, ao observar como os códigos lingüísticos das familias entre 1971-1990 -restrinxidos ou elaborados- tiñan gran relevancia para a comprensión do tempo e espazo escolar. Dentro del, o seu vocabulario -e o idioma único na España multilingüistica do franquismo-, sumados ás  pedagoxías con que se educaba, e ao trato disciplinar ao uso, propiciaban un ensino carencial, en que os docentes, crédulos de ascender socialmente por selo, desde unha posición moitas veces desclasada e sen formación apropiada afanábanse en que o seu alumnado interiorizara o deber de ser acríticos. Ata que punto esa “cultura escolar” se corrixise despois da CE78 é clave para interpretar o éxito educativo que tivesen as políticas educativas e, así mesmo, o valor dos Informes PISA desde que empezaron no 2000. Cando Jurjo Torres publicou en 2005: O currículo oculto e, en 2007, Políticas educativas e construción de personalidades neoliberais e neocolonialistas, subsumía estas reflexións

Os problemas da IA, non só como ferramenta, senón como modelo paradigmático de produtividade competitiva xeoestratégica, son posteriores aos  que o seu mal uso xera no sistema educativo. A incoherencia deste para desenvolver unha convivencia cívica insegura para moitos xa estaban aí desde hai máis de 200 anos. Por tanto, sen remover hábitos incrustados no imaxinario colectivo, que canalicen as decisións políticas cara a unha educación común valiosa, todo seguirá moi parecido a como case sempre foi, cando non existía a IA nin as pantallas dixitais. Do pasado remoto, arrástranse culturas diferenciadoras, que se acomodan a reformas aparentes; Peter Brown, por exemplo, estudou en Poder e persuasión na Antigüidade tardía  (1989), como as comunidades cristiás do século IV d.C. adoptaron o núcleo das formas educativas e rituais que cultivaban a aristocracia romana e helénica, capaces de cambiar o sentido evanxélico da parábola do camelo e a porta da agulla sobre o uso da riqueza. Moi parecido é o que trasloce “a cultura” actual da escola, en que o peso doutras anteriores subsiste no tipo de profesorado, de currículo e regulamentos internos, condicionan o seu civismo democratizador. Vellas querenzas expresaba Sainz Rodríguez na súa Reforma do Ensino Medio para as “clases directoras” en ascenso social; desde 1938, apenas se corrixiron e, agora, despois de nove leis orgánicas, aquela desigualdade educativa segue marcando o futuro político da democracia. Coa IA, a súa reprodución crecerá a máis ritmo, mentres subsista a pobre cultura do sistema educativo na súa dinámica interna.

TEMAS: Riscos da IA.- Cultura interna do sistema educativo.- Políticas educativas e sociais.- Educación democrática.- “Culturas escolares”

MMC (Madrid 17.09.2026)