Acontecementos relevantes, evenemencialidade e racionalidade da Historia.

O complexo e o simple non adoitan coincidir nas explicacións do que sucede.

Os historiadores rexeitan a simplicidade, e moitos os odian a eles e á prensa decente porque o que explican non é como unha ecuación de primeiro grao, en que despexar a incógnita só esixe agrupar e simplificar. O porqué de algo que acontecera, é sempre complexo pola cantidade de causas que concorren, e polas modificacións de contexto que poida haber por medio. Como ensinaron mestres de Annales, como Braudel, os ingredientes dos feitos fan que a súa propia duración temporal sexa relevante. Non todos teñen a mesma, e igual que en Meteoroloxía , en que non é o mesmo o clima dun lugar que o tempo que nel fai, o tempo histórico en que suceden uns ou outros feitos pode ser moi curto ou evenemencial, poden ter duracións medias ou unha longa, que mesmo pode abarcar séculos, como sucede en procesos estruturais, económicos e culturais, dun territorio. Naqueles , a explicación circunstancial do que, como, por que e para quen son relevantes -á que se queira cinguir a atención- ten menos complexidade, pero esta crece nos demais, e a súa veracidade explicativa é menos precisa.

Ramón Masats, 1958

Unha guerra, por exemplo, pode ser moi curta ou prolongarse. A “Guerra dos 40 anos” non é como a última guerra de Gaza, pero ata esta última podería entenderse que leva case 80 anos en escena, desde que a resolución 181 da ONU decidise o 29.11.1947, a partición do antigo territorio palestino, e que poetas como Mahmud Darwix se sentise obrigado a escribir en 2006 En presenza dunha ausencia. Igual sucede con feitos ou máis ben asuntos de seu complexos, como pode ser “a vida cotiá”, “as mentalidades”, a educación social dun país, a súa modernización política, o feminismo ou o ecoloxismo, asuntos cuxo propio proceso pasa por contextos e situacións diversas, moitas delas problemáticas, ante as que a explicación do historiador ha de ser a dunha causalidade complexa en que non todos os factores teñen a mesma relevancia.

Para complicalo máis, quen pretende explicar algo é unha persoa suxeita ás súas propias variables evolutivas, en que a súa apertura a plurais maneiras de mirar será primordial para que a súa capacidade en reunir, relacionar, discernir e valorar documentación valiosa poida xustificar que a súa hipótese interpretativa é pertinente. Ben que se trate de algo novo, ou de reconsiderar desde outro ángulo unha explicación xa coñecida, dificilmente terá interese se non parte de que a súa achega, aínda que sexa contrastable, é mellorable. Con este protocolo básico móvese a racionalidade histórica e, por iso, son poucos os historiadores e xornalistas de verdade. Este traballo non se resolve con ocorrencias nin atallos; require unha dura disciplina metodolóxica e gran curiosidade por buscar información valiosa que responda con coherencia e verdade ás preguntas que se expoñen no azaroso andar por hemerotecas, bibliotecas e arquivos, coa mente aberta a diversos campos que poidan axudar a entender o que se pretenda explicar.

Usos e abusos

Complementario é saber para que serve este traballo. O para que da Historia -e os usos a que debería servir- sempre andan por medio. Moitas das súas instrumentacións resúmense, en boa medida, ao redor do afán de “controlar o relato” e a quen o oe ou len. É dicir, que fosen como fosen  os feitos e os seus beneficiarios, en memoriales, crónicas, biografías e similares, nun mundo esencialmente analfabeto, primaba a exaltación do suxeito axente do que contaban e as ideas que defendía. Ata despois de 1789, os feitos memorables eran dos reis ou personaxes moi próximos; o suxeito colectivo da Historia escrita empezou a aparecer despois. As maneiras de vivir e pensar de quen era os suxeitos que participaran nos feitos apenas tiveron interese ata mediado o século XX. Os métodos para contalas son máis complexos que o das fontes escritas, pero a microanálise textual de Carlo Ginzburg permitiu coñecer, No queixo e os vermes (1976), a mentalidade do muiñeiro Menocchio, enfrontado en Friul á Inquisición, no século XVI.

Aos nacionalismos e aos distintos idealismos políticos interesoulles sempre educar a través da narrativa. Os contos teñen esa carga didáctica, e detrás dos reunidos por Don Juan Manuel no Conde Lucanor (século XIV) hai unha longa tradición cultural. Tampouco faltou a esta cita o confesionalismo nas súas distintas versións, cada unha contando a súa razón de ser. Entre as de signo cristián, hai unha gran preocupación desde o século IV; a súa crecente presenza na Administración do Imperio romano leva nos dous séculos seguintes a reconfigurar a de Roma. Conta con que teñen poder, e os “mártires”, por exemplo, ou “os pagáns”, os “xudeus”, os enterros, as reliquias e o culto, a caridade e “a comunidade”, implican unha readaptación moi potente dos feitos, indicador de que a Historia, contada ao seu modo, será un vehículo didáctico para divulgar e impoñer a súa crenza. Agustín de Hipona e a súa guía práctica De catechizandis  rudibus sinalan ese camiño (ano 400). A aparición de “cismas”, “herexes” e “heterodoxos” respecto ao que se dixese desde Roma, confirmaba a orientación apoloxética que debía ter a historia oficial.

No século XIX, a alianza do catolicismo co tradicionalismo retomou eses hábitos  e fraguou os núcleos do que sería a Historia de España a aprender . Se era “mestra da vida” -como dixera Cicerón-, ensinouse prioritariamente Historia Sacra. Coa autoridade da Biblia, aquel conxunto de relatos conlevaba unha orientación narrativa providencialista e, con leves variacións, este transfondo chegou en moitos aspectos case intacto ata un presente semianalfbetizado. Coa IA e o móbil, unha comunidade virtual entende saber que pasa entre tópicos non menos sacralizados e insuficientes como explicación, que se repiten con rumbo  e ocorrencias “divertidas”, máis aptas para a rifa que para entender os feitos. Nas Cámaras parlamentarias e nas sentenzas dalgúns xuíces, a incoherencia tampouco adoita inducir a pensar que a Historia mereza a pena. Un bo exercicio de verán pode consistir en revisar a quen beneficie; en setembro, o exemplo coral dos mozos da selección española de fútbol podería servir de algo.

TEMAS: Individualismo e comunidade.- Historia de España.- Historia aprendida.- Os feitos históricos.- Narratividad e verdade.

MMC (Madrid: 20.07.2026)

 

 

A Historia recente segue sendo complicada

 

En 2025, falar con normalidade do recente pasado deste presente non empezou con bo pé. A “Internacional reaccionaria” medra.

Cantos entendan que do pasado se pode aprender algo non coincidirán en que a Historia recente sexa aconsellable. Persisten ancestrais discrepancias, algunhas moi antigas. Valerio Máximo deu a entender, por exemplo, en época do emperador Tiberio, que máis que “a Historia” -en que Roma tiña bos escritores-, conviña que circulasen “as historias”, anécdotas exemplarizantes que adoutrinasen no conveniente. De Cicerón, algo anterior, era a concepción da Historia como “magistra vitae” (De Oratore , 2,36), capaz de ensinar a comportarse sen incorrer en desavinzas  .

O reaccionarismo desmemoriado viviuno de cheo a maioría dos nados despois da Guerra, catástrofe da que nunca oíu falar ata medrar. Dos anos corenta e cincuenta, de escasas prazas escolares e menos recursos, abundan as memorias de quen a súa posibilidade de “estudar” pasou por internados diversos. Tiñan máis de once anos, cando, segundo lembran, oíron falar por primeira vez do “Alzamento”. Antes de misa, en pláticas supostamente espirituais que apenas os libraban da somnolencia, algún educador introducía anécdotas fieis á técnica das Historias recompiladas por Valerio, por Quintiliano na súa case coetánea Institutio Retorica ou por Don Juan Manuel no libro dos exemplos do Conde Lucanor case a finais do século XIII. Aínda non esquecen como, para amenizar educando, algún dos seus formadores sacaba a relucir exemplos nos que o protagonista adoitaba ser o piloto “nacional” García-Morato quen, como anxo exterminador, limpaba o ceo madrileño dos cazas republicanos. Aquel predicador de case todas as madrugadas acrecentaba coa súa narrativa a boa imaxe dos vencedores da Guerra, pero esquecía as ruínas causadas pola aviación do bando franquista en Madrid -incluído o Museo do Prado- ou en Guernica, Málaga, o Maestrazgo e outros lugares. Non mencionaba aos nacionalistas vascos que, segundo contaba o cardeal Gomá ao Marqués de Magaz en 1936, eran “excelentes católicos na súa maioría”, aínda que andasen en “contubernio” co exército vermello, e igualmente esquecía a sensibilidade de quen –fose laicos ou curas-, non entenderan que o “exército colonial” dos sublevados matase á xente –e mesmo sacerdotes- ao estilo dun exército de ocupación; Anxo Ossorio e Gallardo, José Bergamín ou Claudio Sánchez-Albornoz, estaban entre eles.

Aquelas xeracións de criaturas eran inducidas a pensar que caeran no lado máis providencial do tempo histórico e calquera pregunta dubidosa respecto diso era arriscada, pero tamén a Historia para aprender en colexios, escolas e institutos, estaba regulada por idénticos horizontes e metodoloxías. O libro de España que o seu alumnado lía en alto en 1956 -cando roldaba os 13 ou 14 anos-, transmitíalles un patriotismo inspirado nun relato inventado, cal viaxe iniciática similar ao que Edmundo De Amicis facía percorrer en 1886 a Marco en Corazón, Diario dun neno.  Frei Xusto Pérez de Urbel , que o escribira en 1932, reescribiuno en 1942 adaptado ao Estado Novo falando de dous supostos orfos dun falanxista morto no asalto ao cuartel da Montaña, que percorrían os lugares martiriales do “glorioso alzamento”. Edicións deste Libro, posteriores á CE78, “descafeinado” que estiveron obrigados a ler; nela Franco vivía “traballando día e noite e pensando sen cesar nesta España que se librou por el da gadoupa do comunismo”.

A Historia de España que adoitaba estudarse en terceiro, da mesma editorial relixiosa, non desmerecía. Seguía o modelo de José María Pemán na Historia de España contada con sinxeleza, que servira de referencia ao Instituto de España para o seu Manual da Historia de España, texto escolar que contaba ao alumnado de Primeiro Grao en 1939 –cando a Guerra non terminara aínda- que “España renace”, e que os que pelexan para que así sexa “están a demostrar que son do mesmo amorne daqueles de antes que, pola súa fe en Deus e polo seu amor a España, souberon converterse en heroes inmortais”. Análise como o que Emilio Castillejo fixo daqueles textos escolares desvelan a mitificación dunha Guerra que deu poder aos vencedores para educar, despois, o presente de varias xeracións. No seu currículum tamén brillou a Historia do Imperio Español, entre cuxos textos oficiais estivo, en 1943, o dun xefe de patrulla nun  bibliocausto como os lembrados en 2006 por Manolo Rivas en: Os libros arden mal. Non só deu motivos a Josep Bergés, editor de Destino , para unha Correspondencia con Miguel Delibes, de gran valor para saber de que ía desde finais dos anos corenta a censura de libros; tamén foi profesor de futuros  profesores de Historia.

 Pasado e Presente desmemoriado

Agora que a “Internacional reaccionaria” florece máis aló das trolas que corren polas Redes, cobra importancia saber que quen como docentes nos distintos niveis do sistema educativo ensinaron Historia desde antes da CE78 viviron molestias tamén despois; pouco alumnado tivo unha experiencia coa Historia capaz de situar como avance ou retroceso o que lles tocase vivir sobre dereitos e liberdades cívicas. Poucos tiveron preto un afán de maxisterio semellante ao que Francisco de Goya y Lucientes puxo tantas veces na súa pintura en gran formato e en fórmulas de gravado, debuxado e anotado para a súa divulgación. Podía quedarse en pintor compracente de Corte, pero implicouse no seu presente deixando abundante testemuño do que viu nun tempo difícil. Aquela transición do Antigo Réxime, absolutista e dominado polo celo da Santa Inquisición, a unha etapa de cambios modernizadores, ocasionoulle, entre outras convulsións, o ter que exiliarse, xa maior, a Francia, onde seguiu testemuñando que “Aínda aprendo”, como escribiu cara a 1826, no debuxo nº 54 do Caderno G ou Álbum de Bordeus .

 

O ensino da Historia española despois de 1978, nas etapas escolares e nos medios, non foi igualmente modélica; salvo excepcións que pagan o seu tributo por tentalo , non é exemplar. 2025 adivíñase progresivo para o reaccionarismo que emanará do Norte americano, cando cada centro escolar acumula contraditorias concepcións, ás veces infantilizantes e solemnes, sobre a Historia que ensinan. En xeral  –como constataba Fernando Hernández en 2016, no Bulldozer negro do Xeneral Franco- son moitas as taras que arrastra. As novas xeracións mostran gran ignorancia sobre as etapas recentes e, ao mesmo tempo , non faltan quen acirre esta carencia como conveniente a unha suposta convivencia tranquila. Obstaculizaron dúas leis de Memoria Histórica en 2007 e 2022 e, independentemente de se é acertada a conmemoración da morte de Franco, 87 supostos intelectuais manifestan que é “GUERRACIVILISMO” o que empezou a celebrarse baixo o lema “España en Liberdade: 50 anos”. Se esta desmemoria conceptual é clave para entender a súa contribución ao entendemento democrático, talvez dentro doutros oitenta anos sexa intelixible a súa gloriosa equidistancia co silencio.

 

TEMAS: A materia de Historia.- Historia vivida.- Historia aprendida.- Ignorancia e desmemoria.- Convivencia democrática.

 

MMC (09.01.2025).