Cara a unha Xustiza educativa?

Ao fin sabemos que a xustiza e a equidade social en asuntos escolares é un invento para xerar envexa e rancor; nin sequera merecen caridade.

Faltan escasos días para as eleccións, e medran as promesas. O de menos é se resolven algo. Aínda que sexan imposibles, realzan con precisión a conta e razón das políticas reais en que poñen énfase os candidatos. Ás veces, mesmo axudan a reformular explicacións do pasado; a luz que deitan sobre modos de proceder cos asuntos públicos, fan que os feitos cumpran a súa inexorable función de dicilo todo dos seus facedores.

O pasado no presente

Os tempos preelectorais precisan a xenealoxía das cuestións que saltan á palestra; parece que por fin van ser atendidas e que as palabras se corresponderán ao fin coas cousas. É o momento, pois, de preguntarse como é posible que, no extenso corpus lexislativo de Educación, sexan menos as solucións que as repeticións dos problemas. A suposta pretensión de “reformalos” deixa a moitas persoas fóra mentres os enlamados seguen aí, ata que a seguinte reforma volve mencionalos.Nun tempo longo, como o que vai, por exemplo, desde 1857 ata a LOMLOE, as carencias subxacentes do sistema escolar, coma se fosen parte da paisaxe parecen connaturais. Só de cando en cando os tempos electorais fanos reaparecer mortecinamente. Sorprende, por exemplo, que as xeracións de posguerra advertisen durante moito tempo que ter un posto escolar era un privilexio, porque había moitos mozos e mozas que non alcanzaron a telo. O propia lexislación da época era consciente desa estrita materialidade física; desde 1938, en que se reformou o Ensino Medio unha etapa en parte equivalente á Secundaria actual-, esta mención fíxose recorrente noutras leis relevantes de 1949, 1953, 1965 e 1970, incluíndo tamén a Primaria, onde era aínda máis perentoria o problema. En 1977, os Pactos da Moncloa testemuñarían o inatendido que estivera o dereito primordial da educación, a suposta “igualdade de oportunidades” e o seu mundo conexo. Das súas consecuencias aínda daría conta en 2013 o Informe PIAAC da OCDE/OCDE con datos daquelas cohortes demográficas que, roldando os 65 anos, mostraban pegadas expresivas do analfabetismo crónico de moitos dos nados despois da Guerra.

En 1970, ampliouse a universalidade educativa ata os 14 anos de idade, en 1990 volveu estender ata os dezaseis, e despois veuse reclamando a súa extensión ata os 18. Despois da CE78, púidose advertir que desaparecía aos poucos o problema da escolarización. Con todo, como nas matrioskas rusas, advertíase que había outro problema subxacente do que as repeticións de curso e o “abandono” temperán eran bo síntoma: o sistema escolar non tiña o valor debido na vida dos educandos. Persistían problemas de fondo: grandes diferenzas dunhas a outras prazas escolares e limitacións de medios e recursos nas de moitos barrios. As demandas de moitas asociacións de veciños e profesores seguen indicando, ademais, que o substrato problemático continúa; nin o acceso a todas é igual, nin o que se fai dentro de cada unha é o mesmo: na realidade das aulas pervive un sistema educativo desigual. É dicir,que tanto na xestión do conxunto, como na percepción que cada educando ten dan súa equidade, estar escolarizado non implica ter unha educación digna, nin tampouco igual á doutros da mesma idade. Todo indica que, aínda que no tránsito do últimos cincuenta anos fose habitual falar de “fracaso escolar” dos e as estudantes, o que de verdade segue habendo é un fracaso do sistema de ensino, que xera unha chea de estudantes aburríndose, sen saber que pintan nese tempo da escola, e moitos outros que tratan de saltar barreiras para unha acreditación na vida laboral que mereza a pena.

Xustiza educativa

Poucas veces tomouse ao alumnado como suxeito central do sistema, en que poida estar educado de modo personalizado e na súa circunstancialidade; case sempre é máis o seu obxecto e pretexto, pouco adaptativo. Os responsables da escola, igual que os de Sanidade, viñeron a mostrar que a atención dos profesionais destes servizos ha de rexerse por pautas que, se ao cidadán sonlles imposibles, a culpa sexa do cidadán: o fracaso é seu por non ser “normal”. Educar, igual que sanar, parece que non deba facerse de modo menos frío e aséptico. Élle máis fácil e creno máis barato. En vésperas electorais atopouse a solución a este arduo problema; era raro que a Intelixencia artificial non detectase a solución, cando bastaba con adestrar os algoritmos coas solucións que se daban a “a cuestión social”. A pelexa por lograr un Estado social ademais de longa, era ardua e Cánovas del Castillo deu a entender no Ateneo madrileño que, para arranxar estes problemas, chegara a hora de que a Economía política, e o libre mercado tiñan que dar paso a leis protectoras da parte débil da sociedade. Chegara a hora da “Política económica”,co Estado garantindo unha lexislación e institucións atentas aos problemas, e en 1900, coa Lei de Accidentes de Traballo, tivemos en España a primeira lei social do corpus lexislativo. Faltaba moito para un mínimo Estado de Benestar, e non sería menos complicado.

En 2023, o guión electoralista han cambiado a Historia dese duro pasado. O negacionismo emitido en Collado-Villalba o pasado día seis, volve a doutrina a tempos en que reinaba como norma suprema o sálvese quen poida. A candidata para renovar mandato na Comunidad de Madrid, poñendo voz ao que fai, xa di que a “Xustiza social”, ese “invento da esquerda”, non é Xustiza senón promoción de “a cultura da envexa, do rancor e de buscar falsos culpables”. Desenvolvementos como o dunha escola pública, equitativa en dignidade para todos sóbranlles: son “intervencionismos liberticidas”. Os menos adeptos ás súas ocorrencias prepotentes advertirían a relevancia que tivo en 2003 aquel creativo “Tamayazo” de 2003, tan fértil en disposicións e leis como a que chaman Lei Mestra. A Historia non lle é útil a esta desmemoriada que, en nome da “liberdade” do ensino, quere facer ver que non ten importancia ningunha que un de cada tres alumnos da súa Comunidade siga sendo candidato ao “fracaso” escolar do sistema que xestiona. Como non son selectos, é irrelevante para o relato que vén contando dunha “calidade educativa” mediocre, abundante en semianalfabetismo .

TEMAS: Cuestión social.-Xustiza distributiva.- Xustiza social. Dignidade da educación pública.- Liberdade do ensino.

 

MMC (10.05. 2023).

A pobreza é a gran cuestión política

Sen unha xustiza distributiva, axeitada aos problemas reais, seguirá sendo a gran pandemia, máis perigosa que a que trouxo a Covid-19.

Volve algo que sempre estivo aí: a pobreza, e a Covid-19 mostrou máis a súa evidencia nos desequilibrios e fendas sociais existentes. Na sesión de control no Congreso, do mércores 20 de outubro, algunha das preguntas “conservadoras” ao Goberno “progresista” virou en torno a esta cuestión.

Pobreza e política

Os indicadores e as estimacións estatísticas esgrimidas, unidas ao ton agresivo de quen formulaba a pregunta, quería descualificar a suposta diferenza que divide políticamente a uns e outros; viña dicir: vaia progresía, os datos de pobreza seguen sendo malos e, xa que logo a acción deste Goberno falla de raíz. Unida a outras preguntas que desde esa mesma bancada e o seu sector máis ultra se formularon, orquestradas coa cuestión da subida da factura da luz, a secuencia discursiva inevitablemente tendía a que os que lle prestasen atención desde as súas casas entendesen que, ao fin, había quen atendían aos seus problemas. A lóxica debía levar a que o que correspondía facer aos “progres” que neste momento gobernan era dimitir e deixar os seus sillóns azuis a estes lúcidos deputados que se ocupaban de asuntos tan graves; e, a continuación, os oíntes debían ser consecuentes na boa elección do seu voto.

Os principais problemas da lóxica consisten en que esconden moitas trampas para quen no estea ao corrente do que sucede, fíanse das aparencias da bondade e non advirten os sofismas que pode esconder o mecanismo interno da proposición que lles queren vender. Nas feiras de antes, en que se mercadeaba con animais, crecepelos, apeiros de labranza e novidades de diverso alcance, sempre había “tratantes” ás veces organizados en gavillas mafiosas- que se encargaban de vender e comprar a conveniencia do seu peto, non á do campesiño que acudía a solucionar unha urxencia da súa unidade de produción. Aínda que todos facían o que podían para poder falar da feira ben aínda que lles fose mal, os enganos e estafas adxudicábanse case sempre, de modo racista e moi tópico, aos xitanos, de quen era fama, sobre todo, a súa boa man para vender burros. Aquela preocupación de non ser enganados non adoita verse na que temos no uso de recursos públicos; non se lles adoita prestar atención suficiente, e con frecuencia esconden fraudes solemnes, como sucede nalgúns que esperan sentenza xudicial con incerto destino. Debería preocuparnos que a pobreza, que a tantos usos se presta, siga dando pé a tratamentos máis aparentes que xustos.

O salariado

Un dos máis interesantes sociólogos dos últimos anos, Robert Castel, deixou dito que a pobreza -cos modos de ser soportada, tratada e comentada- é un dos indicadores mellores do bo ou mal goberno, como o é da sensibilidade dun determinado grupo humano. En As metamorfoses da cuestión social, deixou escrita en 1995 unha verdadeira crónica do salariado, é dicir, unha historia en que todos estamos concernidos porque incumbe a como a inmensa maioría da humanidade -tamén a que vive en España- foi e é tratada polo feito de ter que gañarse o sustento en condicións que case nunca estivo en igualdade para aceptar. O noso presente está implicado nesa Historia que estuda o pasado que -como sostiña outro gran Historiador, Braudel-, “se obstina en sobrevivir”. Se algo habemos ter sempre connosco, ademais dunha condición moitas veces precaria, é un mundo de excluídos, traballadores sen traballo, pobres asalariados e, por suposto, xeitos de tratar a pobreza duns e outros -incluídos os nosos limitados salarios ou pensións- cos correspondentes modos diferenciados de non vela, aliviala ou erradicarla. Neste transo, non é o mesmo a caridade que a beneficencia ou o altruismo. Invocando razóns distintas cada unha, non alcanzan todas xuntas a cubrir as carencias como só a Xustiza social -coa protección pública do Estado- pode facer. Concepción Arenal xa advertiu dese déficit que tiña o sistema de asistencia á pobreza en 1894.

Non é igual, aínda que poida parecelo, que alguén dea algo do moito que lle sobra para remediar a necesidade doutro, que o que un problema real continuado sexa atendido polas obrigacións colectivas, propias dun sólido Estado de Benestar e a súa Xustiza distributiva. A voluntarista esmola e o apáñese como poida, irmán, deixan que persista o problema e que a provechosa publicidade do xesto convértase en mérito de quen emprega a pobreza para o seu prestixio persoal ou corporativo. Non é tampouco o mesmo, xa que logo, o razonamiento e tratamento que se faga desta gran "cuestión social" -que dicían no século XIX- desde unha posición ideolóxica que desde outra. Casos hai, ata, en que o trato dado aos asuntos de pobreza serviu máis como freo ás demandas sociais -e da extensión a todos dos dereitos e liberdades democráticas-, que como solución reclamable ante as institucións públicas como "dereito perfecto".

Os pobres da rexión máis rica

Este trasfondo é o que non recoñecen moitos deputados e deputadas que tamén adoitan ser moi sensibles aos sacrosantos dereitos da propiedade privada, conculcados segundo eles cando se fala de impostos progresivos ou do que a propia CE78 dispón no art. 33. O seu medo a perder algo lévaos a tratar de “conservar” un mundo decimonónico, en que o só esforzo duns salarios de miseria, axudado pola caridade, por moi pura e desinteresada que fóra, só acrecentaba a visibilidade do problema. Díxollo Cánovas del Castillo en 1890, nunha notable conferencia no Ateneo madrileño: “Vaian, pois, concertadas, que é inevitable, a Economía política e a Moral, na Política económica das nacións, baixo a inexcusable inspección do Estado, como boas compañeiras, e para todo aquilo a que a caridade cristiá e o  seu remedo, o altruismo, non abonden”.

Ese discurso dun personaxe tan representativo no ámbito conservador, aquel dez de novembro, parece haber ter un éxito máis retórico que real. Un informe de CCOO de outubro de 2020: “A pobreza na Comunidade de Madrid” gobernada xa non se sabe desde cando por persoas do mesmo circuíto ideolóxico- mostra moi claras “as cifras da vergonza, ser pobre na rexión máis rica”. Estas vinte e seis páxinas deberían ser de obrigada lectura e estudo no ensino obrigatorio, especialmente no tocante a Historia actual, a que tan pouco presente está nas aulas. Axudaría a que o que se ensina na escola sexa relevante; a educación desigual que imparte, unida ao que ensinan as redes sociais, xa está facendo que a moitos nenos e nenas -de calquera Comunidade autonómica- se lles vaia o caletre en considerar se os da comunidade veciña  os rouban ou se os seus devanceiros tiñan unhas peculiaridades xenéticas excepcionais; arrogándose supostos dereitos de superioridade, nunca saberán que require unha convivencia lúcida e decente co próximo.

TEMAS: Pobreza.- Cuestión social.- Dereitos sociais.- Xustiza distributiva.- Educación pública.

MMC.- Madrid, 20.10.2021

Volve na súa crueza “a cuestión social”

A última semana estivo chea de incidentes nos que se puido ver con inquedante realismo a enfermiza existencia dunha loita social inacabada.

A finais do século XIX, para evitar a vergoña que daba o facerse cargo dos grandes problemas que suscitaba a miseria rampante aos ben pensantes, deuse en chamar “a cuestión social” o que era produto de condicións preexistentes antes de nacer. Non se poñía esforzo en remedialas, os males atribuíanse a comportamentos morais dos que as sufrían e todo transcorría como algo “natural”, consustancial á vida económica. Ata na cultura á madrileña da zarzuela hai algunha irónica referencia a tan enconada situación.

Estado Social

Do moito que choveu desde entón, cabe destacar que, cara a 1882, na Alemania de Bismarck iniciouse o que se chamaría o “Estado Social”: un conxunto de institucións e leis que dispuxeron detraer dos beneficios que xeraba o traballo, unha parte para resolver os problemas dos salarios de fame, infravivendas, enfermidades e, en particular, a carencia de subsidios dos traballadores ao final das súas vidas para a vellez; coas primeiras leis disposicións moitos dos problemas acuciantes empezaron a liquidarse, en beneficio da paz social. En España, aos prohomes da Real Academia de Ciencias Políticas e Morais pillounos por sorpresa, pero tamén aquí, iniciouse -aínda que lento- o cambio da Economía política cara a unha Política económica con intervencionismo do Estado, como propuxo o propio Cánovas del Castillo en 1890. Tratáronse de corrixir, dese modo, os excesos da “liberdade” económica pura e dura e, de paso, a crenza de que con caridade e beneficencia abondaba para atallar a pandemia de pobreza que a súa hexemonía xeraba, non só nas áreas urbanas que dependían dun salario miserable, senón tamén nas da España rural -aínda maioritarias- polas tan desequilibradas relacións que producía entre os tiñan moito e os que tan pouco tiñan que os pagos polos traballos eran tan míseros que, en demasiadas ocasións, non alcanzaban para subsistir. Soubérono moi ben os que emigraron a América, e sufrírono aínda mellor os que do Norte baixaban a segar a Castela todos os veráns: volvían como negros, que dixo Rosalía.

Durante practicamente todo o século XX, prosegue máis do mesmo; entre os cambios que na superficie van traendo os anos, persiste o problema de fondo, mentres a “liberdade democrática” aliméntase de que a todos lles sexan accesibles máis bens e servizos. Esta é a idea que fortalece o que, desde 1945, chamouse en Europa ?non en España, claro- o “Estado de Benestar”: durante máis de trinta anos “gloriosos”, a xente do traballo tivo mellores salarios que nunca, mellores vivendas e sanidade, e os seus fillos puideron acceder a niveis universitarios. En España, pola súa particular falta de “liberdade”, estas melloras chegaron con atraso e a contagotas; houbo que esperar a que entrados os oitenta se notase algo parecido ao que vivían en Francia, Alemania ou Bélxica, e que os nosos emigrantes por Europa contaban como milagroso cando volvían de vacacións.

E chegaron os neoliberalismos de Reagan e a Thatcher, a caída do Muro de Berlín e a descomposición da antiga Unión Soviética, xunto a historias paralelas como a protagonizada desde 1891 polo papel “caritativo” da Igrexa de León XIII, os Papas tradicionalistas, o seu apoio a gobernos alleos a unha xustiza distributiva e, para remate, as súas pelexas con quen, desde dentro da Igrexa, trataban de vivir a “Teoloxía da liberación” que predicaban. O caso salvadoreño de Ellacuría, do bispo Romeu, Nacho Martín-Baró e os seus compañeiros, mortos por mor desta “liberdade”, é de gran relevancia evanxélica, como o foi o de cantos foron a parar ao cárcere de Zamora desde 1968. E irrenunciable é o testemuño de cantos, sindicalistas ou cidadáns honrados, foron parar a Carabanchel e ao cárcere de Burgos producindo un sonoro clamor de persoas comprometidas coa “liberdade de todos”: como os avogados laboralistas de CCOO mortos na rúa Atocha ao comezo de 1977. A CE78, con todos os seus defectos, existe grazas a esta xente que arriscou todo por que a “liberdade” democrática fose posible.

Liberdade “á madrileña”

E nesta senda, crúzansenos agora os que invocan a “liberdade” para suprimir canto se avanzou na corrección do problema de fondo -a pobreza e a miseria- desde hai máis de 150 anos; cóasenos xente guapa á que non se lle coñece máis graza que a de certo descaro populista, típico de barra de bar e cultura “á madrileña”. A ignorancia de que fachendean é grave para que acaden capacidade de decisión política; o seu clasismo encuberto renega da “liberdade democrática” que tanto custou, e na que sesgadamente predican as clases existentes: son os palanganeiros da súa parte máis excelsa e queren facer medrar a distancia entre unhas e outras desde os orzamentos que algunhas destas xentes xa administran; pretenden, ata, que se monte unha pelexa a matar entre os máis pobres por ver quen se leva un cacho de pan á boca. Subidas ao púlpito da predicación que facilita a democracia, proseguen a xenealoxía do máis forte sobre o máis débil: son unha copia, “á madrileña”, do darwinismo social.

No espectáculo anarcofascista desta semana, ao non-debate público para as eleccións madrileñas seguiron: o sobres cifrados de odio nas caixas do correo de tres políticos da esquerda, o mal ambiente transmitido nun programa da Cadea Ser e, como adorno, o prepotente pasodobre neoclasista de dirixentes do Real Madrid tratando de reducir o fútbol a un asunto de negocio. Máis que signo de madrileñismo progresivo, este conxunto parece o síntoma dunha grave enfermidade; nesta parte do mundo, observada tan só desde o sufrido neste século, o que estea xerando a Covid-19, cos seus cansazos, é colateral.

Aos madrileños e madrileñas lles toca descifrar, o catro de maio, as capacidades do capitalismo neoliberal, e da súa linguaxe “á madrileña”, para facer esquecer se mereceron a pena os esforzos dos que viviron de cheo a pelexa por que a “liberdade” fose beneficiosa para todos; neste momento, o que se xoga é se perdeu sentido, se é un atraso a súa memoria ou unha perda o tempo como se expuxeron. En Madrid, hai tradicións múltiples; o dilema que serve de lema a algunha formación política ten vello cuño, e na Porta de Toledo loce unha lápida que recorda a quen, entre o absolutismo fernandino e o constitucionalismo gaditano, preferiron berrar: “Vivan as cadeas”.

TEMAS: Liberdade democrática. Neoliberalismo.- Xustiza distributiva.- Madrileñismos. Cuestión social.

 

Manuel Menor Currás

Madrid,

Aínda existen os indecisos

Os debates moven, pero hai servidumes -de aparencia natural, e sempre de raíz educativa- que restan forza á representación política.

Non hai garantía, e menos logo dunhas vacacións, de que os tan abalados debates preelectorais rebaixen ese 41,6% de “indecisos” que din asenquisas. É un xénero de variadísima especie -moitas veces estrutural-, ao que a vagancia e o desencanto non deixan de proporcionar motivos que as fichaxes políticas de última fornada non fan senón aumentar. Para a racionalidade democrática, é recomendable, xa que logo, illar o ruído mediático para decidir se votar ou non e, resolta esa disxuntiva, qué formación poida ser merecedora da nosa papeleta aínda que nos custe.

Indecisos
Saír do espazo de indecisos -ambiguo pero cómodo para responder a inquisidores demoscópicos- require descartar a indiferenza. Conscientes dela, os nosos partidos dedícanse a misionarnos con rigores pedagóxicos que recordan os Exercicios espirituais ignacianos. Ao medo que -en múltiples alusións-  nos imbúen co voto útil e outros engados, aí está a felicidade que nos darán se lles votamos. Algúns, con garantías de bienaventuranza, se  nos cinguimos aos esencialismos dunha España a reconquistar, herdaron aos que controlaron a teoloxía política. Outros e outras, desconfian ou non se ateñen ao cartesiano penso logo existo: desconectados de canto non pasa polas súas meninges selectas, non saben se, dicindo si ou non (co voto, se entende), o se é si ou o non é non todo o intre, cando os seus gobernen. E, namentres, os máis abonanse ao fino cálculo en que a linguaxe política queda sometida á lóxica da economía imperante e, xa que logo, ao subterfuxio e medias verdades nas palabras máis prezadas. Analícese o dobre debate preelectoral dos catro candidatos -ou eran cinco?- que trataron de dirimir o panorama incerto do día 28A, e verase que -prescindindo das preceptivas loas que cada cal suscite entre os seus- deixaron sumida á audiencia nun mar dos Sargazos, pragado de disputas inanes e superficialidade en asuntos que nos importan moito.

Dereitos Humanos

Fonte de inspiración distinta pode constituíla, para unha parte da poboación indecisa, a mensaxe que, o pasado venres Santo, flotou na Praza Maior de Valladolid. No medio dun ritual de tradicións maiormente nacionalcatólicas, que -coa presenza de autoridades políticas en exercicio- se daban a man cun suposto aconfesionalismo constitucional, o sermón das Sete palabras do cardeal Osoro, exhortando a unha “revolución”que “non fóra de pandeireta”, suscitaba a quen quixese oílo, independentemente de que fose crente, “rebelarse contra a cultura do provisional”, para “comprometerse moi especialmente polos máis débiles e indefensos”. Os termos “perdón”, “reconciliación” e “misericordia” sobrevoaron -xenéricos- a renacentista praza para “apelar á solidariedade que nos axuda a ver ao outro, xa sexa persoa, pobo ou nación, non como un instrumento calquera para explotar, abandonándoo cando xa non serve, senón como un semellante”. Sen dúbida, repetía a idea de León XIII na Rerum novarum, en 1891, en canto á tranquilizadora aceptación ordenada dalgún alivio reformista para a inaprazable“cuestión social”, mediante a instrumentación da Caridade católica. Nesa onda, Osoro adoptou o eslogan político de Obama en 2008 para proclamar que “facer un mundo distinto non é un soño irrealizable. É posible”, tras o cal mencionou as “profundas feridas que ten o mundo e que non sabe como curalas”: as “enfermidades sociais, a pobreza, a exclusión, o descarte, as novas escravitudes”; e tamén, como de paso -en alusión a cuestións innominadas-, “o relativismo que fere á persoa, tamén a indiferenza”. Supostamente -como León XIII- el si dixo como arranxar eses problemas e falou de “traballo digno”, de “un mundo de homes e mulleres sen cadeas, libres, sen xugos, que compartan o pan cos demais, que alberguen aos que están sen casa, que curan, que nunca abandonan aos seus semellantes”. Ata falou de “defensa dos dereitos humanos” e dunha economía “que se preocupe das persoas”

Esta glosa da Paixón de Jesús admite moitas lecturas, e máis ao ser pronunciada a nove días dunhas eleccións xerais e facendo salvidade do proclamado por outros diocesanos. Fuxindo de contextos explícitos, os xerarcas da Igrexa adoitan revestir as súas mensaxes confesionais de actitudes políticas -e viceversa- tratando sempre de manter unha elástica ambigüidade, sobre todo se tratan de gañar consideración. Nin sequera en momentos de dura pugna con opositores políticos ou de claro apoio a asuntos moi conflitivos -como dá a entender a Carta favorable aos golpistas de 1937-, abandoan o ton etéreo e enigmáticamente neutral, en que o divino xoga a sobrevoar o humano, cunha plasticidade tan consubstanciada coa terrenalidade que a teórica indefinición política das súas campañas case nunca se decantou fóra do modo conservador e integrista. Aí están, para documentalo, os escritos que moitos bispos publicaron nos seus Boletíns Diocesanos cando a morte de Franco, ou os librosde texto que han ter vixencia para as clases de Relixión nos centros escolares.

Non consta retractación ningunha e si a indecisión de moitos crentes. Seguramente porque sermóns como o de Osoro o pasado día 19, requírenlles ser lidos entre liñas e previdos contra o paternalismo omnisciente destas mensaxes. Doutra parte, se o Evanxeo insistiu en que “POLOS seus FROITOS os COÑECEREDES” (Lc. 6, 43 e Mt. 7,16), a análise textual dese ton de preocupación, de aparencia novIdosa, móstralles que, ao non entrar en causas concretas da miseria -como xa preveu Helder Cámara (1909-1999) na súa pugna coa ditadura brasileña-, non exceden o evanescente. Non lles fai falta acordarse da longa historia de privilexios eclesiásticos para que se pregunten, sen mais, por que a aludida Declaración Universal de Dereitos Humanos, adoptada pola Asemblea Xeral das Nacións Unidas o 10 de decembro de 1948, aínda non sexa referendada polo Vaticano, como estudou Juan José Castillo.

Sen servidumes

Bienvenidos sexan os bispos, en todo caso, a defender en público esa Declaración. Sempre que non se arroguen a exclusividade nin o ser indispensables para arranxar os problemas que subxacen a ela, na longa tarefa humanitaria -case sempre conflictiva-, fan falta moitas mans para proxectar calidade e calidez humana. De todos os xeitos, logo de case dous mil anos xustificándose coa Caridade, non estaría mal a “conversión” da Igrexa ás “obras” que esixe Mt. 7, 16. En definitiva, como dicía Robert Castel, a atención á pobreza, para erradicar os seus porqués, é o mellor indicador de calidade política. En vésperas de eleccións, se renunciasen aos Acordos asinados polo Vaticano entre 1976 e 1979, darían un gran exemplo. Desfarían unha das servidumes maiores a que está sometido o Estado español, esa carga para os orzamentos públicos en cuestións de crenza privada e que apenas alcanza aos pobres, como expresan os ingresos e gastos de Cáritas, a máis social das institucións da Igrexa en España. E xa metidos a “comprometerse cos débiles e indefensos”, por que non se propoñen sacar a catequese privilexiada da Relixión do currículum escolar? Por que non cesar, ademais, nesa defensa pechada de colexios concertados e universidades privadas? Cando só alargan a influencia sociopolítica da Igrexa como poder e non como servizo, non segregan ao ensino público da maioría? Se como xerarquía católica non defenden a esta como ben común principal, de que terra incognita falan, cando de “reconciliación” e “misericordia” predican aos pobres?
Do ámbito estrito dos máis profundamente indecisos, serán moitos os que nin se susciten se o son: nunca votaron nin é probable que o fagan algún día. Pero cantos dun ou outro modo estean en transo de saír do círculo da indecisión, talvez poidan animarse dun breve libro que, como sinalaban hai pouco Jordi Riba e outros autores, é de gran interese en momentos de crises. Étienne da Boétie escribiu A servidume voluntaria en 1548 contra o absolutismo e valeulle a amizade de Montaigne ao traer a primeiro plano un problema central da filosofía política, a emancipación humana. A servidume voluntaria -coas súas motivacións de intereses, costume, hábitos e educación recibida- é clave para entender retrocesos ou estancamentos que poida ter a democracia e, en situacións tan agónicas como a actual, está entre os motivos dos que optan pola submisión aos poderes dominadores de sempre coma se de algo natural e inmutable se tratase. 

A todos, no entanto, incluídos os que teñan moi clara a súa decisión, será inquietante constatar persistencias deste cariz en 2019 pese a que -como aseguraba este autor renacentista- “para ter liberdade non fai falta máis que desexala” e “non hai necesidade máis que dun simple querer”. Aínda así, é a folletos como este a os que, como indica a escritora uruguaya Ida Vitale -Premio Cervantes 2018- , merece a pena volver “como a un amigo ao que non vemos a diario”.

TEMAS: Indecisión de voto. Eleccións xerais. Dereitos humanos. Servidume voluntaria. Aconfesionalismo. Cuestión social.

Manuel Menor Currás

Madrid, 24.04.2019

Pasado borroso e vulnerabilidade nun presente incerto

Se os electores non urxen unha ética común, e un sistema educativo construído desde ela, aviados imos co que indican os abusos e desregulacións latentes do Estado. 

Os profesores de Sociais -os de Historia en particular- xa poden reconsiderar o seu quefacer docente. A teor do que se oe nos últimos tempos sobre os neanderthales, a conquista de Granada, os abusos reconquistadores sobre musulmáns residuais logo de 1492 ou como deban arrepentirse os viquingos das súas incursións en Galicia entre os séculos IX ao XIII, non parece que sirva de moito esta suposta aprendizaxe escolar. Esa febre revisionista do pasado, florecente tamén en México -e noutras áreas americanas- está poñendo en solfa todo o investigado ata o presente e pregoa, a un tempo, que a ligazón de responsabilidades entre épocas e persoas actuais coas doutros tempos viría ser tan primitiva e tribal como na Prehistoria. 

Historias ucrónicas

Se a liberdade de prensa está en mans dos seus amos, o ensino dunha Historia coherente coa investigación rigorosa tamén está en perigo. Entre manipuladores interesados en desviar a atención de moitos asuntos e atrevidos prestos a usar a Wikipedia contra quen se lles poña diante, os referentes históricos úsanse como un divertimento aleatorio, de opinións excitantes para distraer o duro presente. Esa posibilidade aumenta se se advirte que a Historia Contemporánea, e máis o acontecido desde o I GM, é unha penitencia para moitos ensinantes que deben tratar cuestións inmediatas aos anos 30. Por medo a que os tachen de “adotrinadores” ou cousas peores, a ignorancia sobre a “Historia actual2”é preocupante. Cando se cumpren 80 anos da nosa última Guerra Civil, o que máis propagan os medios apenas altera o que dicía a Enciclopedia Álvarez e, como comprobou fai tres anos Fernando Hernández, a bagaxe con que moitos licenciados chegan aos másteres de profesorado é penosa. 

Moi coherente todo iso co que nestes anos transcendeu á propósito de teses, graos e posgraos impartidos en universidades de que se beneficiaron algúns privilexiados, ou co desmantelamento programado para as públicas. Canto hipoteticamente decidan para cualificar a creación e difusión de coñecemento, virá lastrado de carencia de autoridade. É pracenteiro, e socialmente máis proveitoso, o que miradas como a de Teófanes Egido procuraron transmitir ao seu alumnado nunha froitífera docencia. (Grazas, mestre!). Pero é nula a utilidade que, para reciclaxe ética, puidese ter unha antoloxía das ocorrencias de que adoitan facer gala conspicuas personalidades. As brincadeiras que procrean, similares en todas partes, amosan que a súa proximidade ao poder seguiraos escudando para eximirse de todo “esforzó” por saber de que están falando cando usan a Historia para enfrontamentos sectarios. Recordan aquela falsa pelexa de Esperanza Aguirre polas Humanidades en 1997? Desafortunadamente, seguirán no seu labirinto, aínda que sen dúbida -como indicou o senador Olóriz- “necesitamos menos toureiros e máis científicos” e, con estes, bos coñecedores dos problemas educativos, que se responsabilicen de atopar algunha solución ao fatuo exhibicionismo. 

Falsas rixideces

Canto máis en campaña -e con lemas moi discutibles- máis mágoa dá que moitos candidatos non sexan exemplares no uso serio dos saberes. Pese aos prexuízios que aceptan por tradición, ambiente familiar, clase social ou compadreo con poderes máis altos que o seu, din ser neutrais e, con tal bagaxe, nunca decidirán para todos. Tampouco defenderán -como debería ser a súa obrigación democrática- unha ética laica, como esixe a convivencia intercultural. Cando se sintan presionados por titorías como as que a xerarquía católica tratou sempre de imprimir á política española, acatarán a obediencia debida. Sáennos caros, pero poida que sexa este o sentido primordial dos colexios privados ou, no seu lugar, dese 32,7 % de concertados existentes no noso sistema educativo en virtude do suposto pacto escolar de 1977 no artigo 27CE.

O valor que Durkheim confería aos que se comprometeron cos cambios da Revolución Francesa, radicaba en que “onde as vellas tradicións relixiosas, políticas e xurídicas, mantiveron a súa rixidez e autoridade, frearon calquera atisbo de cambio e, precisamente por isto, preveñen o espertar da reflexión”. Meritorio era que abriran o camiño a pensar que as cousas podían ser de modo distinto a como foran, a poder preguntarse como poderían e deberían ser e, por suposto, que se habería de cambiar nunha configuración xusta das relacións sociais, produtivas ou políticas. Vale para a educación -e a política- na incerteza actual: se non induce a reflexionar sobre os problemas que temos, a pasiva aquiescencia deixará que as rutinas prosigan e que se decante un mundo máis perigoso. Ao ritmo que imos, cos medios do Estado a disposición de iluminados doutrinarios trampulleiros, ata logros como o que fixo que os Dereitos Humanos (en 1948) poidan pautar unha ética universal para un mundo secularizado volverán ser vistos como rémora polos violentos que logren, pola forza, rexer os asuntos comúns.

A España baleirada

A Terra pasa xa factura pola irresponsabilidade dos humanos por non considerala un ben común, ao que os demais deben soxulgarse. E tamén nisto políticos e ensinantes haberán de situarse. Cando os partidarios da “Xeografía crítica” -Harvey, Lacoste, ou Capel, entre outros- empezaron a difundir as súas hipóteses e metodoloxías, considerouse que “adoutrinaban” ao alumnado. Empeñábanse en cruzar informacións políticas e económicas para clarificar como o aproveitamento indiscriminado de recursos naturais xeraba “paisaxes” que nunca se publicitarían nos paquetes turísticos. As alertas polas colonizacións atoladas, polo aloucado turismo ou as talles salvaxes, os monocultivos industriais e as estabulacións forzadas, cos consiguintes desprazamentos de poboación, miserias e fames negras provocadas por rupturas radicais coas tradicións culturais de cada territorio e, ás veces, sen ter en conta sequera as mínimas esixencias físicas, eran para o desarrollismo dominante unha ofensa provocadora inspirada en intereses “pailáns”. Poucos daqueles ensinos, que esforzados profesores pioneiros desenvolveron nas súas aulas desde os anos setenta, caeron en terreo propicio para alterar o curso dos acontecementos e, sen esa masa crítica, os abusos urbanísticos e os plans estratéxicos de intercambio e transporte medraron desintegrando o territorio. A Xeografía oficial, en todo caso, serviu de pouco, e Google Maps acabaraa enterrando se soamente vai seguir repetindo canto ordene o poder instituído. 

E máis vulnerabilidade

Por iso é sorprendente que a imaxe -hiperrealista- dunha “España baleira” estea destapando miles de expertos agora que tan só un residual 9% de españois vive no 77% do territorio. A dispoñibilidade de recursos naturais -cun cambio climático imparable e potente mutación nos ecosistemas- acúrtase, pero non vai ser fácil que recoñezan o oportunismo de moitos arbitrismos simplistas en vésperas electorais. No entanto, esta inusual preocupación polos resistentes que reclaman atención á riqueza rural e á súa propia sustentabilidade -en igualdade cos urbanitas-, poderá ser de interese. Oxalá que na próxima lexislatura esta área de vulnerabilidade sirva, como lle gustaba dicir ao sociólogo crítico Robert Castel, para evaluar a calidade dos representantes políticos no Parlamento ou desde o Goberno! Estean pendentes os seus votantes de se se ocupan de “o social” destas reclamacións ou as deixan medio protexidas, pouco reguladas ou precariamente residuais, a mercede da Natureza inclemente e dalgunha caridade ou beneficencia particular.

TEMAS: Cuestión social. España baleirada. Historias falsas. Xeografía acrítica. Coñecemento estéril. Arbitrismo autoritario. Ética para un mundo secular.

Manuel Menor Currás

Madrid, 03.04.2019

É o "lucro cesante" o organizador da educación?

Entramos no 2019 con múltiples xeitos de ver a vida colectiva, nos que as demandas da propiedade privada seguen sendo privilexiadas. Intemperie.© Lucia de Persia Terminou 2018, con discursos de fin de ano nas autonomías que máis parecen ansiedade dun microestatal simbolismo diferencial que verdadeira sintonía cunha compartida pertenenza unitaria. Políticamente, o comezo de 2019 aventúrase así mitinesco, con todos os anceios postos no equivocamente válido para desenlear as mentes de cantos inclinarán co seu voto as inminentes eleccións cara a uns ou outros prexuízos. Continuarán vixentes, así, a maioría dos supostos que determinan que a intemperie condicione a vida de millóns de españois. Máis aló do que os cambios climáticos determinen, enténdase “intemperie” como metáfora da pobreza, necesidade e exclusión, incluídos problemas diversos que, cando se fan notar, inciden especialmente nos que detentan estas carencias. Do CETA ao TTIP Inculcáronnos que antes que o lecer é o negocio e, como fondo, a privacidade da propiedade nas súas diversas formas; entre elas o “lucro cesante” como unha das súas figuras centrais. Cando entre 2016 e 2017, antes de que a Unión Europea o aprobase, houbo unha forte oposición a que se asinase con Canadá o Acordo Económico e Comercio Global (CETA). A razón fundamental de cantos o seguen vendo controvertido -igual que ao TTIP e outros acordos similares de libre comercio- é o “lucro cesante”, que as empresas multinacionais adoitan reclamar ante árbitros internacionais privados, deixando ao aire a pouca garantía que poidan ter as reclamacións dos máis débiles. As relacións entre países, por razón sobre todo das súas materias primas ou do seu comercio -do que non son alleas as políticas educativas-, está chea de casos particulares en que só excepcionalmente foron atendidas. O “lucro cesante”, moi estimado polo neoliberalismo e presente no noso Código Civil (arts. 1101 e 1106), remonta a súa orixe ao dereito romano. É unha extensión do res clamat domino (as cousas reclaman ao seu dono) na medida en que se considera un dano a perda dunha ganancia que non se produciu se non se alteraron as circunstancias dunha determinada situación. Tan elástica é que do xusto pode pasar con facilidade ao prepotente. Se un país, por exemplo, decide mellorar a súa lexislación salarial ou ecolóxica, as empresas -multinacionais, moitas veces- poden reclamar un arbitraxe por “lucro cesante” supostamente prexudicadas ao complicárselles as ganancias dun negocio fácil, esixindo unha compensación equivalente aos supostos danos. O quantum da prestación indemnizatoria variou na propia época romana ata a regulación actual, pero esta figura xurídica adoita resultar moi favorable aos xa arrastran unha tradición colonizadora ou de dominio de posición hexemónica en determinadas áreas de investigación e produción. Capitalismo extractivo Isto que sucede entre países acontece a diario na xestión dos asuntos públicos, un espazo en que a pugna privada por atopar beneficio empresarial é constante e, se é posible, en exclusiva, monopolio ou formato similar. Aí aniña o “capitalismo extractivo”, en que supostos “emprendedores” se apañan para atopar apoios oficiais a diversas actuacións que, por distintos medios, logran vender como “demanda social” o que é un procedemento para facer cautivos dunha actividade empresarial a amplos colectivos de cidadáns. A historia dos monopolios españois, da que Ramón Tamames fixera un bo recordatorio en 1968 (Madrid, Zyx), ha ter vizosas ampliacións posteriores a conta das sucesivas nacionalizaciones e privatizacións que se han ir sucedendo. Ambas foron case sempre en beneficio privado: o precedente das desamortizacións nos anos máis liberalizadores do século XIX non debería esquecerse. Álvaro Flórez Estrada (1766-1853) xa deixou ver en 1836 as súas desavinzas con Mendizábal mostrando como, estando de acordo en que debían realizarse, os procedementos para levalas a cabo faríanas prexudiciais para o Estado e para a inmensa maioría dos labregos, pola acaparación de terra en poucas mans e o aumento de cargas aos  que as traballaban, o gran favor que se facía á especulación e como persistiría o atraso xeral e a propia débeda do Estado (Sobre la enajenación de los bienes nacionales, Madrid, B.A.E., 1958). Deste capitalismo sen risco, sempre con rede protectora, hai exemplos recentes. Aí está, derivada desta ampliación interesada do dereito de propiedade -por riba do que a doutrina escolástica de Tomás de Aquino, entre outros, respecto ao ben común prevalente- a obrigación contraída con Acciona por parte do Estado -unha factura que pagaremos todos durante tres décadas- por mor de Cástor, o errado depósito de gas en augas mediterráneas. E aí está, igualmente, a práctica do acontecido coa vivenda a partir da liberación do uso do solo -outra desamortización á inversa dun “ben nacional” a favor duns poucos- que Aznar legalizou en 1998 e que agora volve a demandar a extrema dereita, coma se non causase suficientes problemas ao resto de españois coa burbulla do ladrillo e a crise financeira. Libre elección de centro Este clima do “lucro cesante” -principalmente como expectativa de seguridade- tamén afecta profundamente ao sistema educativo. De feito, a perspectiva de que intereses privados se sinta afectados por decisións da lexislación estatal e autonómica é contemplada con receo por múltiples instancias, empezando polas oficiais. Pero é sobre todo nas asociacións corporativas do ensino privado -en boa medida da órbita eclesiástica- onde temen perder terreo nos concertos educativos existentes e en non poder amplialos tan fácilmente como ata agora. Un presunta “liberdade de elección de centro” e unha suposta fonte de dereito como “a demanda social” -que protexe a LOMCE- serven de enganche conceptual ao predominio destas políticas privatizadoras. Basta repasar as que nestes quince anos últimos se levaron a cabo sistemáticamente en Comunidades como a de Madrid, para ver os protocolos que, para desenvolver esas premisas -de modo case sempre contrario ao interese de todos os cidadáns-, se exercitaron. O escenario resultante mostra situacións como a dun colexio público de Aravaca, cun grado elevado de racismo encuberto, ademais doutros prexuízos clasistas para a convivencia honrada que debería transmitir a organización de todo centro escolar. Se a propiedade privada e os seus arredores xurídicos non teñen couto, o empobrecemento xeral do sistema educativo irá en aumento. A escola pública é a gran prexudicada polos demandantes de máis privatizacións, subvencións ou lucros cesantes. Á difusión educativa do coñecemento -e á convivencia cívica- pasaralle o que fai apenas 118 anos acontecía no social, cando non había lexislación ningunha, en que o suposto estorbo de regulación sostiña a riqueza dun selecto grupo privilexiado. Por algo Robert Castel sostiña, en 1995, que as metamorfoses da cuestión social -e en definitiva, o modo en que se afronte a pobreza- son as que mellor expresan a consistencia democrática dun país. Que nos traerá neste aspecto 2019? TEMAS: Escola pública. Escola concertada. Liberdade de elección de centro. Demanda social. Pobreza. Cuestión social. Lucro cesante. Neoliberalismo. Manuel Menor Currás Madrid, 01.01.2019