As viaxes “apostólicas” son recentes na historia da Igrexa.

Invocar “razóns de Estado” para solemnizarlos en espazos públicos urbanos, fóra do Vaticano, pouco explica do seu sentido.

A expresión “viaxes apostólicas” é linguaxe ritual actual para nomear os que realiza o papa fóra de Italia. O de Pío VII a París en 1804, fora para coroar a Napoleón Bonaparte, e foi en 1964, cando Pablo VI iniciou, cunha viaxe máis ben diplomática a “Terra Santa” -Xordania, Palestina, Xerusalén e Israel-, inaugurou as viaxes papais contemporáneas. Xoán Paulo II iniciounos a España por motivos en que o “apostólico” mestúrase con razóns estratéxicas da institución católica desde que, en 1870, o papado perdera poder político territorial, salvo no Vaticano. Cando en 1894 León XIII recibiu a unha “peregrinación nacional obreira”, organizada desde España polo IIº Marqués de Comillas, o himno que oíu na Basílica de Santo Lorenzo Extramuros, o 18 de abril, estaba dedicado ao “papa prisioneiro”. Sería en 1929, con Mussolini, cando nos “Pactos Lateranenses” o cardeal Gasparri pactou, en nome de Pío XI, unha saída á “questione romana”

Estudo para o punto. ManRay, 1952.

A “razón de Estado” -e o que conlevaba para O peto reservado do Rei- pertence a unha época de monarquías absolutistas. Invocala hoxe, nunha democracia, alude a privilexios residuais, estraños aos dereitos e liberdades cívicas. No haber das institucións, palabras como estas din menos que os actos con que protexen os seus obxectivos e, respecto ás relacións entre a Igrexa e o Estado, polas repercusions que teñen no espazo público de convivencia plural, no canto de fiar o seu valor a crenzas privadas, máis vale fiarse dos datos historiográficos, que dan á memoria das pasado perspectivas máis atinadas. Para o que ocorre nesta viaxe papal, obrigan a non esquecer que a lei Briand regulou en 1905 os intereses que as separaron en Francia. Atender a linguaxe dos feitos, máis expresivo que o verbal e ata evanxélico, é recomendación de Mateo  23,3: fronte ao parloteo falso, “Facede o que din, pero non o que fan. 500 anos antes, Confucio expandira na China unha moral similar nas súas Analectas: “Actúa segundo o que pensas e dis. Practicar dando exemplo e aplicando os coñecementos é a maior das intelixencias”. E reiteraba: "O home superior actúa antes de falar, e despois fala de acordo ás súas accións”.

En consecuencia, se a significación da linguaxe dunha institución establécea a súa evolución temporal, a longa duración dos seus feitos sempre di máis que unha transitoria evenemencialidade. Se do Estado falamos, integrar a ciudanía como suxeito da súa estrutura organizativa, desde finais do século XVIII, non foi fácil onde se conseguiu . Pola súa banda, a simbolización hierocrática da Igrexa católica no Vaticano é herdeira dunha estrutura que, asumindo vellas formas orientais e neoplatónicas, entre o século IV e VIN deulle o toque de “cristiandade” a un complexo construto que, en alianza co poder temporal, foi a base dunha cosmogonía cultural dominante desde o Baixo Imperio Romano ao final do Antigo Réxime. En España, do longo proceso de relacións mutuas quedan restos, e a Constitución do 78 é testemuña de contrastes dunha transición democrática inacabada, despois de que, en pleno século XX o confesionalismo católico servise de xustificación política ao franquismo. Con todo, desta amálgama, tan viva nesta sociedade sobre todo ata entrados os anos sesenta, ten interese, en todo caso, non esquecer que no seu humus -igual que na restante historia dos confesionalismos- xurdiron movementos que, con variada intensidade de entusiasmos, fixeron que persoas e grupos diverxentes desen vida e apoio a outras propostas sociopolíticas. Antes dos anos oitenta, plural “Igrexa de base” -nada oficialista- nutriu o antifranquismo desde movementos liberadores de barrio, folgas, nacemento de sindicatos e partidos, MRPs; “alternativas do ensino” -como a do Colexio de Licenciados e Doutores de Madrid, no ano 1976-, editoriais e revistas de pensamento social contribuíndo “fraternamente” á consolidación do afán democrático que, desde a Porta do Sol madrileña, era reprimida pola Dirección Xeral de Seguridade, (ás veces, coa colaboración dalgúns bispos).

Un aconfesionalismo incompleto

Desde 1981, aquel dinamismo quedou freado entre coerciones limitadoras dun inacabado tránsito cara a unha igualdade democrática que, en asuntos clave como a educación, foi un terreo en que a síntese entre sensibilidades políticas sempre foi fráxil. Coa atención ao público por medio, a conxunción de “ liberdade” e “universalidade” -traducida en dignidade democrática-, foi máis valiosa para a retórica que para a verdade. Neste presente-futuro, sen esa concordancia, a igualdade “na casa común” que a democracia necesita construír con urxencia seguirá, sen transparencia na dinámica dos desacordos e confrontacións que xa erosionan a convivencia política. Sen vontade de limar os aceirados extremos que cada cal teña na súa memoria, crecerá a incapacidade de colaboración no que é urxente. A “primacía nacional” alenta o pesimismo.

Neste contexto, os máis conscientes de que a linguaxe de institucións como a Igrexa católica non foi modélico na procura do ben e a verdade común, han apreciar as mensaxes deste papa por encima do aparello e o márketing en que se move. Sen esquecer esa historia en España, nin que o paraugas do “aconfesionalismo” condiciona dereitos e liberdades oficializadas na CE78, a Magnifica Humanitas ten artigos -como o 144, por exemplo- moi aptos para examinar o alcance que “a desigualdade” lograse na combinación de atencións ao público e ao privado dentro do sistema educativo. Entre o “deber ser” que propón e o “ser” que confire o apoio sociopolítico práctico da dobre rede escolar á “dignidade humana”, as organizacións confesionais teñen sobrado peso para que a súa ampla elasticidade sexa confrontada coa norma moral de Mt 23,3 e o “ben común”. Se León XIV lograse influír de verdade na atención que a rede católica de centros presta a “os pobres” e “máis fráxiles”, a súa viaxe tería gran interese -como razón de Estado- para modificar a cultura de silencios e ausencias existente.

TEMAS: Aconfesionalismo.- Liberdade educativa.- Universalidade escolarizadora.- Mercado e ben común.- Exclusión social.

MMC (Madrid: 02.06.2026)

Sobre os retos que ten diante a Magnífica Humanidade

A recente encíclica de León XIV adianta o interese da súa visita a España entre os días 6 e 12 de maio.

A primeira carta relevante de León XIV vén ser, en gran medida, unha clarificación do programa que apuntou o día 18.06.2025, no discurso da súa investidura papal. O ata entón chamado Robert F. Prevost sinalaba a paz, a unidade e a construción de pontes mediante o diálogo, como claves dunha Igrexa misioneira, coas portas abertas para acoller, sen exclusión, a todos. En vésperas desta  viaxe, cabe lembrar a papas que viaxaron como tales a España. En 1982, fíxoo Xoán Paulo II, que volveu dous anos máis tarde e, de novo, en 1989, 1993 e 2003. Tres veces estivo así mesmo Bieito XVI, en 2005, 2010 e 2011. León XIV renova agora este tipo de visitas de moito aparello mediático, capaz de encubrir o acento diferencial que esta encíclica adianta, das mensaxes que emitirá aos seus fieis e ao mundo.

Detalle de unha Anunciación. Lorenzo Lotto, 1534-35

É un momento crítico da política internacional, todo inclina a que reiterará unha posición envorcada na alteridade dos inmigrantes e marxinados, e na construción dunha casa común en que todos os humanos teñan cabida. Como fondo ecoarán diversas discordancias. As ruidosas aglomeracións con que será recibido deixarán en sordina que o catolicismo está a ter competidores importantes, especialmente en América, por parte de confesións denominadas cristiás, pero con idearios proclives ao egocentrismo conservador que propaga Trump. A diminución de fieis practicantes que as enquisas detectan en España desde hai máis de 50 anos, non se restaña cos repuntes dunha suposta moda espiritual nova; é moi notable o crecemento evanxelista nos barrios españois e, en Madrid, os seus 1.100 puntos de encontro son máis que as igrexas de culto católico. Ese incremento, dun 30% nos últimos dez anos, non se contén con versións de catolicismo que xa eran “carcas” nos anos conciliar dos sesenta, por un código xenético vinculado ao poder político e económico. León XIV é agostiño e -coñecedor das reviravoltas platónicas e maniqueos que Agustín de Hipona puxo na Cidade de Deus- sabe que non é o máis apropiado neste momento. Para difundir a orientación que parece querer dar ao seu pontificado, revitalizar a súa Igrexa non pode ser á conta de seguir sostendo alianzas oportunistas cos donos deste mundo e pretextar actuar en nome de Deus. Esa continuidade dun pasado de Ancien  Régime, esixe actuacións que, a modo de eminencia gris, privilexiarían á Igrexa por servizos que sigan freando iniciativas políticas de signo democrático, e implica continuar dando mostras de posuír a verdade absoluta sobre canto non lle compraza a unha elite selecta. Esta posición de despotismo iluminado non xera na vida pública auctoritas, senón autoritarismo antiestético, e desprestixio para a procura dun suposto ben superior para os humiliores.

De que Igrexa se trata?

Para un papa do século XXI, moverse próximo á xente común non é tan complicado como en 1870 foino para Pío IX, pero non é simple. A dificultade de abaixarse a xestos coherentes coas palabras mostrouna en 1963, en plena Guerra fría, a novela de Morris West, As sandalias dun pescador. Os perfís de quen dirixiu o Vaticano desde entón mostran, por encima das súas diferenzas, enormes tensións internas nese mini Estado, desde o que se dirixen múltiples intereses no atlas católico. Orientar moralmente aos crentes, e a cantos ven na figura papal un modelo crible, vai moito máis alá de grandes invocacións rituais. En todo caso, se a distancia entre Xoán XXIII e Xoán Paulo II foi insalvable para moitos, a que hai entre o arxentino Bergoglio e o norteamericano-peruano Prévost propicia que a súa encíclica teña interese aínda para os renuentes a esta visita dun gobernante hierocrático. O seu punto de partida explicitando unha relación normal de la Iglesia coa Historia -como calquera institución- presupón, tras esa humildade, aterse aos parámetros de igualdade que implica estar entre os humanos. É compartir a intrahistoria común, con inconvenientes e dúbidas como eles, sen poñer en primeiro plano unha suposta superioridade, ligada privilexiadamente a unha Eclesioloxía transhistórica e incontrastable historiograficamente. Se este papa está decidido a que “o sacro” da súa Igrexa non a constitúa nun mundo aparte, a súa acción cultural -democratizadora ad intra et ad extras- poderá ser coherente co que necesita o mundo en que estamos.

Ese posibilismo non é fácil cando, en moito aspectos, o pasado non pasou. En España, o que di esta encíclica sobre unha orientación altruísta, multilateral e dialogante de la Iglesia cara ao futuro se compadece mal con situacións dun  presente continuista. Sen retrotraerse aos anos combativos das asociacións do episcopado hispano nos anos vinte e trinta do século XX, nin a como manipulou a narrativa histórica -por exemplo nos libros de texto escolares-, para que o catolicismo fose o núcleo ideolóxico do nacionalismo franquista, a “longa duración” da outra tendencia, moi viva na pelexa por un ambiguo artg. 27 -o máis disputado da Constitución de 1978-, a punto estivo de freala. E a intransixencia de varios bispos reclamando na rúa -por exemplo en 2005- fronte ao que lexislaba o agora deostado Zapatero sobre liberdades e dereitos democráticos, tampouco é exemplar. Con todo, unha vez logrado que a achega da casa 105 subise na declaración do IRPF ao 0,7%, unha Igrexa excepcionalmente acreditada xa con inmatriculaciones no Rexistro da Propiedade e exencións de mecenados e fundacións, viu crecer a rendibilidade do “aconfesionalismo” nos  Acordos de 1979. Garantida a acumulación de poder que lograra desde o Concordato de 1953, o seu condicionamento da educación de todos quedou asegurado ata hoxe.

Esta asombrosa historia, actualizadora da sentenza cervantina: “coa Igrexa topamos”, probablemente apareza pouco nesta viaxe “apostólica”. A súa distorsión da vida urbana en puntos como a Praza de Cibeles, e na normalidade do Congreso de Deputados o día oito, non debería impedir comprobar ata onde alcance a súa consideración sobre as res novae a que alude a Magnifica Humanitas. A Rerum novarum quedou curta en 1891, ante “a cuestión social” que se expuña, sobre todo desde a Revolución de 1848. En calquera caso, benvida sexa a achega de León XIV se move vontades a favor dun mundo máis xusto.

TEMAS: Confesionalismo.- Aconfesionalismo.- Relacións Iglesia-Estado.- Liberdade de conciencia.- Liberdade educativa.- Dereitos humanos.

MMC (Madrid, 27.05.2026)

Comisións sobre pederastia e hipocrisía

 Entre tantas formas como xorden agora para saber a verdade, pouco variará o problema sen a renuncia aos privilexios que ceden os Acordos.

Hai días en que parece que o que oímos vén cargado de sentido e quérenos dicir algo serio; é como unha revelación. Outras veces, a mesma monserga, refrán ou tópico non nos di nada e, de súpeto, unha palabra ou un ton de voz dotan de sentido o que tantas e tantas veces pasou inadvertido. Sucedeu onte, ao oír a un burócrata dunha curia diocesana que, preguntado sobre unha posible comisión que investigase os ilícitos de pederastia cometidos en contornas relixiosas, respondeu que vale, pero que habería que estendela fóra dese ámbito: “Sería hipócrita -dixo- se se céntrase nos abusos da igrexa católica”; “é un escándalo e dóenos moito”. E engadiu que podería “haber outras motivacións políticas detrás”, que fixeron o que puideron, e que a ver “agora o resto que fai”. Segundo este glosador deste tipo de percances, o dereito canónico, trala reforma última do Vaticano nestes asuntos, é máis duro que o dereito penal español. Oílo e ver que o Antigo Réxime, o de antes de 1789, seguía vivo foi todo un, cun estamento lucindo os seus privilexios de hai máis de douscentos anos.

Unha ética común?

Querendo ou sen querer, a desculpa deste curial deixa demasiados cabos sen atar. O primeiro é que, se se trata dun asunto tan xeneralizado na sociedade, e ao mesmo tempo tan problemático para o desenvolvemento persoal das vítimas, en democracia non se entende por que ten que medirse e xulgarse con arranxo a dous códigos de conduta diferentes, o eclesiástico e o civil. Na sintaxe constitucional normal non encaixa que estes asuntos non sexan vistos directamente ante xuíces civís. Tampouco se entende qué pinta o sostemento dun “aconfesionalismo” fundado nuns Acordos que privilexian actitudes e recursos económicos a unha institución -dependente do Vaticano- que só responde ante si mesma, sen ganas de someterse á ética común de todos os cidadáns. E, namentres, logo de anos de escuridade, que sigan sen pasar a primeiro plano os dereitos das vítimas á verdade e á reparación de presuntos delitos, coma se a escusa de que lles doe moito, saldase a conta de responsabilidades e de restitución correspondente. Ata desde o punto de vista da moral que debe saber calquera confesor católico, esta disposición non alcanza a reunir o grado básico de “atrición” ou dor mínima para o perdón.

En segundo lugar, é que resulta obsceno que, invoque neste litixio un mal de todos como artiluxio para evadir a responsabilidade institucional e a de persoas concretas que, mentres non foron pilladas en renuncio, estiveron invocando a exemplaridade moral como razón da súa presenza activa en asuntos sociais, educativos e doutros servizos. Certo que é un problema que existe tamén fóra dos círculos eclesiásticos, como puxo de manifesto os informes da Fundación Anar desde 1970, ou, máis recentemente, o Ditame 1/1919 CES (Consello Económico e Social) sobre o Anteproxecto de Lei Orgánica de Protección integral á infancia e a adolescencia fronte á violencia (do 20.02.2019). Certo. Pero tamén o é que os delitos desta índole cometidos por persoas supostamente consagradas á educación baixo un ideario se dicente relixioso, teñen especiais connotacións. Por unha banda, o aproveitamento desa circunstancia tan especial para a comisión do delito e, por outro, o abuso da confianza depositada por pais, nais e nenos en que esa connotación do culto relixioso ofrece condicións de seguridade excepcional. E, doutra banda, engádese que, en moitos casos, os nenos ou adolescentes violentados proceden de ambientes sociais que, por carencias de capital cultural ou económico, entenderon que o espazo relixioso ofrécelles máis garantías que ningún outro; e este amplo grupo de afectados especialmente vulnerables, foi dobremente burlado, entre outras cousas, porque ninguén desa contorna familiar estaría disposto a admitir que, en caso de queixa ou advertencia, os seus fillos ou fillas puidesen ter razón.

En terceiro lugar, esta desculpa deixa fóra de xogo -coma se non fóra coa institución e os seus traballadores- a responsabilidade de todos os ilícitos anteriores a esta reforma última instigada polo Papa Francisco no Libro VI do Código de Dereito Canónico, en xuño de 2021. Para saber que pasou antes desa data tan próxima, non fai falta remitirse aos abusos de tempos de Maricastaña (insinuados repetidas veces en sucesivos cánones conciliares, sinodais diocesanas e recomendacións nas visitas dos bispos ad limina) , senón aos ocorridos desde o Concordato de 1953, en que era habitual o que nestes últimas datas foi descuberto de Ratzinger na súa época de Munich, igual ao que facían moitos bispos trasladando ao abusador a outros destinos do taboleiro diocesano, coma se estivesen xogando á oca, para ocultar o problema sen remedialo. É esta una máis das contradicións que desbordan cando de sexualidade e afectividade humana se trata, un tabú co que non se atreven. Trátese de curas, monxas, seminaristas ou laicos, cada cal que se apañe con doutrina baseada en glosas doutras glosas de tradicións inamovibles, pero coas que non teñen engorro mental en suscitar a restrición mental e outros inventos da dialéctica sofista como subterfuxio para salvar ás súas canonistas de incurrer en informalidade técnica co seu Código particular.

Lucas 17, 2 e o silencio

Desta historia longa, en que o principal sempre é a “imaxe institucional”, por encima das queixas das persoas -adolescentes, nenos, mulleres, curas ou monxas-, é da que pretenden fuxir cantos se senten implicados nesta zafiedade. Non entenden que hai danos a reparar, talvez por crerse distintos e superiores ao resto do xénero humano, privilexiados por ter a Verdade á súa disposición. Non vai con eles que, entre os centos de miles de nenos e nenas que pasaron polas súas institucións confesionais -particularmente polos seus seminarios, conventos e colexios-, poida haber moitos ou poucos danados no máis íntimo da súa personalidade, aos que se lles puido derramar a vida. Como a institución á que din servir é sagrada, inviolable e “sociedade perfecta”, non é responsable, e eles tampouco por estar ao seu servizo. Nin parece importarlles que, con actitudes como a que deu a entender este experto en Dereito Canónico, condenen ás vítimas a prolongar o seu silencio.

Nunha historia de tantos xoguetes rotos -co pretexto de Deus-, se non por coherencia co que o Evanxeo de Lucas 17, 2 di respecto ao escándalo dos máis inocentes, polo menos deberían estar advertidos do que os que, como Alice Miller, estudan a violencia na infancia, din: “O cadro dos malos tratos sufridos na infancia non aparece todo dun golpe, senón como un longo proceso no curso do cal novos aspectos emerxen aos poucos coa conciencia. Soamente chega a ser perceptible cando se é adulto, xa que o neno non tivo outra elección que a de sufrir durante anos en silencio”. É dicir, se non adoptan outra actitude máis democrática, as falcatruadas feitas no pasado non fixeron senón empezar a chamar á súa porta, porque, igual que lle sucedeu a Marlow, o arrepiado protagonista de O corazón das tebras de Conrad, deixaron detrás moito que contar, e terán que afrontalo nas comisións que, dun ou doutro modo, sacarán ao aire, non só as miserias, senón os fariseísmos con que tratan de tapar a hipocrisía que esconden tras fórmulas privilexiadas de trato legal.

TEMAS: Acordos España-Vaticano.- Imaxe institucional.- Violencia coa infancia.- Dereito Canónico-Dereito Civil.- Aconfesionalismo.

MMC (Madrid, 02.02.2022)

Non pode ser doutro xeito?

O recoñecemento por parte da Conferencia Episcopal dun erro nas inmatriculacións que fixeron desde 1998 quédase curto.

Desde os tempos de Manuel Fraga, é dicir desde a Lei 14/1966, de 18 de marzo de 1966-cos seus múltiples xeitos de limitar a liberdade de expresión- empezou a facerse retrouso habitual da suposta normalidade en moitos asuntos, para non recoñecer que a solución establecida era evidentemente curta. -Como non pode ser doutro xeito... case sempre veu querer dicir que fora máis doado deixalo todo como estaba e deixarse ir coa rutina establecida.

Acordos

A recente conversación, acordo ou pacto entre o presidente do Goberno e o da Conferencia Episcopal, é deses feitos mediáticos. Pero as súas fotografías, subidas graficamente ás redes sociais e difundidas nos medios convencionais, parecen destinadas a que lle deamos a volta á reiterativa expresión de Fraga e preguntemos: É que non pode ser doutro xeito? E se non, por que non pode selo? Esta é a cuestión que deixaron pendente os dous xefes, neste momento, de dúas institucións principais. No que saltou aos medios, dá a impresión de que, despois do recoñecemento dun “erro” –case mil veces repetido- na posta ao seu nome de propiedades que non lle pertencían, o asunto quedaba resolto para a CEE, mentres o xefe de Goberno dábase por enteirado e estaba contento pola fluidez cooperadora entre ambas institucións. En realidade, actuaría como unha especie de confesor laico decidido a non
ser rigorista ao advertir algún pesar no penitente e contentouse
coa devolución duns bens erroneamente postos a nome da Igrexa. O xesto daríalle fama e ata poida que animase a algúns outros a pasar polo seu confesionario na Moncloa. Nada que obxectar respecto diso, salvo que eses bens non son do presidente do Goberno nin do seu partido, quedan pendentes moitos outros e non hai información fiable de que pensa facer respecto diso como presidente e, xa que logo, responsable de que este episodio teña a consistencia que corresponde a un Estado democrático. En efecto, non basta con desculparse; a lesión do dereito de propiedade, a inxuria in specie que conleva a acción inmatriculadora indebida e a restitución propiamente tal non se saldan tan simplemente, polo menos iso dicía o libro de Teoloxía Moral do P. Arregui in illo tempore, que non contradi o artigo 48 do Código de Dereito Civil. Por outra banda, a desculpa do “ben común”, que se referiu o presidente da CEE, non pasa de escusa que chove sobre mollado; as confesións relixiosas póñena sempre por medio para xustificar as súas actividades. Adicionalmente, no caso da Igrexa Católica, nos moitos séculos que leva nisto deixou abundante documentación -desde a época constantiniana, sobre todo- da que se pode tirar con facilidade para mostrar exactamente o contrario e que, ante un posible conflito de intereses (confusamente temporais e espirituais), non dubidou en defender, preferentemente, o seu interese particular no lado máis temporal, aínda que o pretexto narrativo que empregue máis tarde sexa o da súa nobre misión espiritual ou, ata, “martirial”. A Historia de Europa, e a de España en particular, teñen múltiples acontecementos -dramáticos moitos deles- en que se pode ver esta confrontación do “ben común”. Moitos “cristiáns de base” foron testemuñas, a cotío, destas predileccións, sobre todo desde mediados dos anos sesenta.

Presente-Pasado

A relación da Igrexa co “ben común” suscita múltiples interrogantes. Cantos crentes teñen anos suficientes para vivir os anos anteriores a 1975, saben como era de parcial e se movía hábilmente pro domo sua. Metidos en aclarar a relación que tivo naqueles anos, a xerarquía católica talvez se debería poñer en coñecemento dos cidadáns o vizosos que foron diversos pactos e Convenios con aquel Estado Novo en 1941 e 1948 -anos de moita fame neste país, en que se fixeron cun gran patrimonio de seminarios e templos, entre outros bens-, ou como o Concordato de 1953 repetiu outro de 1851 no que, entre tranquilidades coas desamortizacións que viña tendo desde Carlos III, quedou en mans da Igrexa a “liberdade de ensino” e condicionou a que ía ser a primeira lei xeral de ensino dos españois, a Lei Moyano de 1857. Máis cerca nese longo pasado, desde a Lei Hipotecaria de 1948 tiveron tempo de inmatricular ao seu nome outros preto de 100.000 bens que non entraron nesta lista do acordo de hai tres días. Queda pendente, logo deste xesto último, saber que pasa coa Mezquita de Córdoba e outros bens do Patrimonio cultural de todos -non recoñecidos nese “erro” contable- , e se multitude de bens que non son lugares de culto, por pertencer á Igrexa, seguirán sen pagar IBI.

Neste territorio dun pasado que segue vivo neste presente, nesta conversación amistosa nada parece que se falou tampouco dos bens que afectan ao sistema educativo. En todos os anos que abarca a presenza oficial do nacionalcatolicismo, as sucesivas leis educativas desde 1938, 1945, 1953, 1957, 1965 ou 1970, recreceron o seu patrimonio escolar mediante continuadas subvencións aos seus colexios; o pretexto de “a súa función social” librábaos de impostos e facilitáballes créditos de todo tipo. Era polo “ben común” escolar? Que patrimonio escolar -e urbano- extraeron as diversas asociacións, institucións e agrupacións relixiosas dependentes da xurisdicción eclesiástica de toda esa amplísima normativa monotemática e, nalgúns momentos case monopolística? Que beneficio sacou con esa “función social” o ensino público, a de todos?

E o futuro? 

Está moi ben que o presidente do Goberno, -como non debe ser doutro xeito-, sentiuse a gusto na sé da CEE testemuñando unhas “cordiais relación” coa Igrexa: ninguén desexa outra cousa. Pero debería explicar con claridade a postura do seu partido respecto dos Acordos co Vaticano subscritos entre 1976 e 1979. Sen remitirnos aos cambios de postura que desde aquelas datas sostivo, e sen mencionar como a LODE, a LOXSE e LÓEA os confirmaron, ou como aumentaron os seus beneficios con Zapatero a través do IRPF, desde 2013 vén dando un recital de adaptacións semánticas respecto de estes Acordos, ata coa LOMLOE non se entende o apoio de miles de millóns de euros anuais a eses colexios, concertados desde 1985, e á presenza “fundamental” da Relixión no sistema escolar. O “ben común” agradecería que a autoridade dun Goberno -se dicente como mínimo socialdemócrata-, explicase por que, en nome dun suposto “aconfesionalismo”, unha confesión particular ha de nutrirse dos orzamentos dun Estado democrático, tendo en conta que é habitual que a súa ética confesional discrepe da de moitos cidadáns, aos que limita a súa liberdade de conciencia. Todo indica, por demais, que esta institución, ao recoñecer unha “malicia” con estas inmatriculacións “erróneas” non amosa propósito da emenda, como esixe unha verdadeira contrición, nin tampouco o vello principio romano: res clamat domino suo.

TEMAS: Inmatriculacións.- Acordos co Vaticano.- Ben común.-Aconfesionalismo.- Liberdade de conciencia.

MMC (Madrid, 26.01.2022).

Problemático realismo postelectoral

Os electores están en fase de descubrir que do dito ao feito hai un treito, e que as promesas aínda próximas poden non existir.

Madrid, Zaragoza, Badajoz, Palencia, Teruel e Granada permitiron á dereita da dereita exhibir o seu poder actual nos municipios. O estilo do que xa exerce no Goberno de Andalucía, previsiblemente mostrará tamén o seu alcance no de Comunidades como Madrid, Murcia e Castela-León, en colaboración co PP e Cs. Este partido reduciu aínda máis o seu cambio rexeneracionista de outrora, ao sostemento dunha sociedade ben ordenadiña, cursilona e aparente; o profesor Carreras, que coñeceu en ciernes a Rivera, parece que tivo pouca sorte nas súas reconvencións a este “adolescente  caprichoso” agora xa medrado. O PSOE, namentres, trata entre melindres de non expoñerse a que Podemos descentre a súa delicada imaxe progresista.

Escoramentos
O escoramento e o mercadeo foron evidentes estes días postelectorales e algún xornalista falou de descarnada poxa de poder. Para a dignidade do voto talvez sería mellor que os votantes tivesen a oportunidade dunha segunda volta no canto de ter que asistir, cansos, a este xogo de cadeiras, pero poida que dicíndoo se caese en mitificación, olvidadiza da serie electoral de 2015-2016. Casos hai, en todo caso, ilustrativos de que o panorama político proseguirá, entre formalidades aritméticas, tan débil como estrafalarias foron as combinacións para que cadrasen os números. Sirvan de exemplo dúas acontecidas en Ourense, provincia cunha pirámide de idades que sevén investindo desde os anos oitenta a un ritmo crecente, e cun PIB que, a escala nacional, situábase no nº 41 de 52 consignados en 2015, o que representaba o 10,6 % da achega de Galicia. 

Sen que sexan determinantes eses datos -pois outros lugares hai non menos singulares-, a alcaldía da cidade ourensá ha ir a parar non precisamente á lista máis votada ou a seguinte, senón a unha compoñenda en que a presidencia da Diputación se mantivo onde estaba. O intercambio, que fai inviable o devandito de Lampedusa respecto de os Finzi Contini do Gatopardo, deixa unha mensaxe estancada e espesa, ata para os votantes de J. M. Baltar e de Pérez Jácome. Di este que vai transformar a cidade, e a impostura págalla a cidadanía. Significativo é, ao mesmo tempo, que apenas a 14 kms. pola antiga estrada nacional 525, no Concello de Taboadela, estas eleccións traian consigo -tras reiteradas maiorías absolutas do conservadurismo desde 1972-, un cambio e o descubrimento de que, durante 47 anos, votaran “por costume”.

Lentitude
Non se pode deducir, pois, que estea en primeiro plano que as institucións funcionen coa prontitude que esixe a vida democrática, pese a que non lle vaia ben a languidez perezosa. En asuntos próximos que contribúen a alimentala, adormentala ou ata a amordazarla, non é que batamos un récord olímpico. Tamén aquí podemos tomar como exemplo asuntos en que se entrecruzan de atrás tempos longos da Historia de España. É o caso da educación que, desde 1857 -en que podería situarse a súa primeira lei xeral para regular a súa obligatoriedade, estrutura e funcións-, non alcanzou a ter Ministerio e orzamento propio ata 1900. E só logrou a escolarización universal dos mozos e mozas españolas -ata os 14 anos- case nos anos 90, data desde a que, estendida ata os 16, quedaron pendentes serios problemas, como a estrutura xeral do sistema, a garantía de recursos para unha escola pública consistente, a formación adecuada dos candidatos a profesores e mestres e que, ademais, non sexan vergoñentas as cifras do chamado “fracaso escolar” e o “abandono temperán”. Dicir, xa que logo, que se avanzou moito na educación española é pouco tranquilizante se non se indican as referencias deste xuízo. Avanzar pode ser un xeito de desculpar o pouco alcanzado, para proceder coa mesma lentitude que caracterizou case sempre este ámbito da vida política.

É moi relevante, en todo caso, a presenza que no proceso educador -desde antes de 1857- ha ter a xerarquía católica, experta en arranxos co Estado -para o logro de privilexios e subvencións ata 1985- e hábil despois para que crecesen os “concertos” dos seus colexios. Estas xenerosas relacións  dilatáronse nos últimos dez anos (os da crise), ampliáronse na LOMCE desde 2013 -e máis nalgunhas Comunidades-, resultando que a “aconfesionalidade” do Estado ten vida para rato aínda que fose un apaño estraño na CE78. Ben alimentada está, aínda que o número de practicantes diminúe, o de sacerdotes e relixiosos tamén, e non digamos o de contraentes que deciden casarse pola Igrexa. O crecemento dos colexios concertados é inmune a esta realidade de fondo e a que a distancia cronolóxica con lexislacións afíns como a francesa vai en aumento. Desde 1905, en que se separaron en Francia os intereses eclesiásticos e estatais, en España asináronse o Concordato 1953 e os Acordos de 1979, ademais doutros complementarios, como o de 2007, en que se aumentou o subsidio do IRPF voluntario ao 0,7%.

Trampantoxos
Todo apunta a que, en Comunidades como Madrid, aínda que a investidura do Goberno central logre saír adiante, se propicie a reafirmación deste “costume” inveterado, cuasi “naturalizado”. En sintonía, proseguirán as “guerras do escoitar e do ver” -que di Darwix, o gran poeta palestino-, en que moitos políticos tratarán de satisfacer a nosa fantasía auricular con prédicas que nada teñen que ver cunha realidade deficitaria e carencial. “Liberdade de elección de centro” será un misterio para a maior parte dos cidadáns; “calidade” non pasará de reclamo como o de calquera consumo perecedeiro; e “público” será un adxectivo co que tratarán de que tomemos o todo pola parte e, tamén, de que non vexamos este tinglado como un sostemento dun pasado imposible.

Talvez Filón e Plotino, se vivisen, puidesen aclarar algúns destes e outros bizantinismos, como aqueles en que “natureza”, “sustancia” ou “persoa” dirimiron diferenzas en que se ventilaba ao unísono o trascendente e o terrenal. Dos séculos III e IV d. C., en que tiveron importantes seguidores, choveu moito para a hermenéutica: o Pai Astete “ao final a primeira parte do seu Catecismo, vixente nos anos cincuenta- dicía que doutores había que nolo saberían explicar se lles preguntásemos, porque el era “ignorante”. Pero é posible que o sofisticado aparello do poder xa invente para o vindero algún outro trampantoxo que prolongue esa evanescencia, allea respecto do que realmente importa. Entre escoramentos e lentitudes anda o xogo.

TEMAS: Ensino público. Pactos postelectorais. Realismo político. Aconfesionalidade estatal. Cultura política.

Manuel Menor Currás

Madrid, 23.06.2019

Aínda existen os indecisos

Os debates moven, pero hai servidumes -de aparencia natural, e sempre de raíz educativa- que restan forza á representación política.

Non hai garantía, e menos logo dunhas vacacións, de que os tan abalados debates preelectorais rebaixen ese 41,6% de “indecisos” que din asenquisas. É un xénero de variadísima especie -moitas veces estrutural-, ao que a vagancia e o desencanto non deixan de proporcionar motivos que as fichaxes políticas de última fornada non fan senón aumentar. Para a racionalidade democrática, é recomendable, xa que logo, illar o ruído mediático para decidir se votar ou non e, resolta esa disxuntiva, qué formación poida ser merecedora da nosa papeleta aínda que nos custe.

Indecisos
Saír do espazo de indecisos -ambiguo pero cómodo para responder a inquisidores demoscópicos- require descartar a indiferenza. Conscientes dela, os nosos partidos dedícanse a misionarnos con rigores pedagóxicos que recordan os Exercicios espirituais ignacianos. Ao medo que -en múltiples alusións-  nos imbúen co voto útil e outros engados, aí está a felicidade que nos darán se lles votamos. Algúns, con garantías de bienaventuranza, se  nos cinguimos aos esencialismos dunha España a reconquistar, herdaron aos que controlaron a teoloxía política. Outros e outras, desconfian ou non se ateñen ao cartesiano penso logo existo: desconectados de canto non pasa polas súas meninges selectas, non saben se, dicindo si ou non (co voto, se entende), o se é si ou o non é non todo o intre, cando os seus gobernen. E, namentres, os máis abonanse ao fino cálculo en que a linguaxe política queda sometida á lóxica da economía imperante e, xa que logo, ao subterfuxio e medias verdades nas palabras máis prezadas. Analícese o dobre debate preelectoral dos catro candidatos -ou eran cinco?- que trataron de dirimir o panorama incerto do día 28A, e verase que -prescindindo das preceptivas loas que cada cal suscite entre os seus- deixaron sumida á audiencia nun mar dos Sargazos, pragado de disputas inanes e superficialidade en asuntos que nos importan moito.

Dereitos Humanos

Fonte de inspiración distinta pode constituíla, para unha parte da poboación indecisa, a mensaxe que, o pasado venres Santo, flotou na Praza Maior de Valladolid. No medio dun ritual de tradicións maiormente nacionalcatólicas, que -coa presenza de autoridades políticas en exercicio- se daban a man cun suposto aconfesionalismo constitucional, o sermón das Sete palabras do cardeal Osoro, exhortando a unha “revolución”que “non fóra de pandeireta”, suscitaba a quen quixese oílo, independentemente de que fose crente, “rebelarse contra a cultura do provisional”, para “comprometerse moi especialmente polos máis débiles e indefensos”. Os termos “perdón”, “reconciliación” e “misericordia” sobrevoaron -xenéricos- a renacentista praza para “apelar á solidariedade que nos axuda a ver ao outro, xa sexa persoa, pobo ou nación, non como un instrumento calquera para explotar, abandonándoo cando xa non serve, senón como un semellante”. Sen dúbida, repetía a idea de León XIII na Rerum novarum, en 1891, en canto á tranquilizadora aceptación ordenada dalgún alivio reformista para a inaprazable“cuestión social”, mediante a instrumentación da Caridade católica. Nesa onda, Osoro adoptou o eslogan político de Obama en 2008 para proclamar que “facer un mundo distinto non é un soño irrealizable. É posible”, tras o cal mencionou as “profundas feridas que ten o mundo e que non sabe como curalas”: as “enfermidades sociais, a pobreza, a exclusión, o descarte, as novas escravitudes”; e tamén, como de paso -en alusión a cuestións innominadas-, “o relativismo que fere á persoa, tamén a indiferenza”. Supostamente -como León XIII- el si dixo como arranxar eses problemas e falou de “traballo digno”, de “un mundo de homes e mulleres sen cadeas, libres, sen xugos, que compartan o pan cos demais, que alberguen aos que están sen casa, que curan, que nunca abandonan aos seus semellantes”. Ata falou de “defensa dos dereitos humanos” e dunha economía “que se preocupe das persoas”

Esta glosa da Paixón de Jesús admite moitas lecturas, e máis ao ser pronunciada a nove días dunhas eleccións xerais e facendo salvidade do proclamado por outros diocesanos. Fuxindo de contextos explícitos, os xerarcas da Igrexa adoitan revestir as súas mensaxes confesionais de actitudes políticas -e viceversa- tratando sempre de manter unha elástica ambigüidade, sobre todo se tratan de gañar consideración. Nin sequera en momentos de dura pugna con opositores políticos ou de claro apoio a asuntos moi conflitivos -como dá a entender a Carta favorable aos golpistas de 1937-, abandoan o ton etéreo e enigmáticamente neutral, en que o divino xoga a sobrevoar o humano, cunha plasticidade tan consubstanciada coa terrenalidade que a teórica indefinición política das súas campañas case nunca se decantou fóra do modo conservador e integrista. Aí están, para documentalo, os escritos que moitos bispos publicaron nos seus Boletíns Diocesanos cando a morte de Franco, ou os librosde texto que han ter vixencia para as clases de Relixión nos centros escolares.

Non consta retractación ningunha e si a indecisión de moitos crentes. Seguramente porque sermóns como o de Osoro o pasado día 19, requírenlles ser lidos entre liñas e previdos contra o paternalismo omnisciente destas mensaxes. Doutra parte, se o Evanxeo insistiu en que “POLOS seus FROITOS os COÑECEREDES” (Lc. 6, 43 e Mt. 7,16), a análise textual dese ton de preocupación, de aparencia novIdosa, móstralles que, ao non entrar en causas concretas da miseria -como xa preveu Helder Cámara (1909-1999) na súa pugna coa ditadura brasileña-, non exceden o evanescente. Non lles fai falta acordarse da longa historia de privilexios eclesiásticos para que se pregunten, sen mais, por que a aludida Declaración Universal de Dereitos Humanos, adoptada pola Asemblea Xeral das Nacións Unidas o 10 de decembro de 1948, aínda non sexa referendada polo Vaticano, como estudou Juan José Castillo.

Sen servidumes

Bienvenidos sexan os bispos, en todo caso, a defender en público esa Declaración. Sempre que non se arroguen a exclusividade nin o ser indispensables para arranxar os problemas que subxacen a ela, na longa tarefa humanitaria -case sempre conflictiva-, fan falta moitas mans para proxectar calidade e calidez humana. De todos os xeitos, logo de case dous mil anos xustificándose coa Caridade, non estaría mal a “conversión” da Igrexa ás “obras” que esixe Mt. 7, 16. En definitiva, como dicía Robert Castel, a atención á pobreza, para erradicar os seus porqués, é o mellor indicador de calidade política. En vésperas de eleccións, se renunciasen aos Acordos asinados polo Vaticano entre 1976 e 1979, darían un gran exemplo. Desfarían unha das servidumes maiores a que está sometido o Estado español, esa carga para os orzamentos públicos en cuestións de crenza privada e que apenas alcanza aos pobres, como expresan os ingresos e gastos de Cáritas, a máis social das institucións da Igrexa en España. E xa metidos a “comprometerse cos débiles e indefensos”, por que non se propoñen sacar a catequese privilexiada da Relixión do currículum escolar? Por que non cesar, ademais, nesa defensa pechada de colexios concertados e universidades privadas? Cando só alargan a influencia sociopolítica da Igrexa como poder e non como servizo, non segregan ao ensino público da maioría? Se como xerarquía católica non defenden a esta como ben común principal, de que terra incognita falan, cando de “reconciliación” e “misericordia” predican aos pobres?
Do ámbito estrito dos máis profundamente indecisos, serán moitos os que nin se susciten se o son: nunca votaron nin é probable que o fagan algún día. Pero cantos dun ou outro modo estean en transo de saír do círculo da indecisión, talvez poidan animarse dun breve libro que, como sinalaban hai pouco Jordi Riba e outros autores, é de gran interese en momentos de crises. Étienne da Boétie escribiu A servidume voluntaria en 1548 contra o absolutismo e valeulle a amizade de Montaigne ao traer a primeiro plano un problema central da filosofía política, a emancipación humana. A servidume voluntaria -coas súas motivacións de intereses, costume, hábitos e educación recibida- é clave para entender retrocesos ou estancamentos que poida ter a democracia e, en situacións tan agónicas como a actual, está entre os motivos dos que optan pola submisión aos poderes dominadores de sempre coma se de algo natural e inmutable se tratase. 

A todos, no entanto, incluídos os que teñan moi clara a súa decisión, será inquietante constatar persistencias deste cariz en 2019 pese a que -como aseguraba este autor renacentista- “para ter liberdade non fai falta máis que desexala” e “non hai necesidade máis que dun simple querer”. Aínda así, é a folletos como este a os que, como indica a escritora uruguaya Ida Vitale -Premio Cervantes 2018- , merece a pena volver “como a un amigo ao que non vemos a diario”.

TEMAS: Indecisión de voto. Eleccións xerais. Dereitos humanos. Servidume voluntaria. Aconfesionalismo. Cuestión social.

Manuel Menor Currás

Madrid, 24.04.2019