A memoria da paisaxe e o ideario da súa xestión non coinciden

Con case 400.000 Has. calcinadas en apenas 15 días de agosto, probablemente pouco aprendésemos do que pasa na España baleirada.

Cando en 1971 O Perich publicou Autoestrada, corrixiu o lema oficial do verán: “Cando o monte se queima, algo seu quéimase” engadíndolle levemente: “señor conde”. Daba a entender que gran parte do que se queimaba non era de todos e en parte era verdade, pero non toda a verdade. Desde 1956, repoboacións impostas en áreas comunais dalgunhas ladeas provocaran incendios de protesta veciñais. Eran limitados, pero como agora se pode ver palmariamente que, o que desde entón estívose queimando é o futuro de todos. Naquel tempo de silencios, xa se viñan queimando outras cousas, consonte as ideas de quen decidía. Segundo o Instituto Español de Emigración (IEE), un millón de españois emigraran cara a Europa desde 1959 a 1973. Outros investigadores, como José Babiano e Ana Fernández, falan de máis de dous millóns, se se inclúen clandestinos e ilegais. A “crise do petróleo” xerou o retorno da maioría asistida e reduciu a entrada dos seus aforros como divisas. En Alemaña, por exemplo, a entrada en vigor da Lei de Incentivación de Retorno de Estranxeiros, do 01.12.1983, regresaron pronto uns 300.000 e diminuíron as migracións ocasionais. Complementario deste fenómeno era o das  migracións internas da poboación española, que empezaran antes. Protagonizadas sobre todo por familias do sector agrícola xeraron un gran  “ÉXODO RURAL”.

A crecente mecanización do campo, a industrialización produtiva e a liberalización económica levaron a moitos destes migrantes a vivir a desigualdade do “CRECEMENTO URBANO” desde as periferias chabolistas en cidades como Madrid ou Barcelona. A taxa de urbanización, que en 1900 era do 33,4%, en 1940 só alcanzaba a un 49,5% e en 2008 alcanzou a ser dun 78,7, sendo a poboación rural cada vez máis residual. Unha España cada vez máis baleira e baleirada asistiu ao abandono do campo, onde aumentou exponencialmente a vexetación descontrolada. Arbustos e árbores inadecuados xeraron a sensación de vizosos espazos verdes, moi decorativos e aptos para vacacións en casas turistificadas, pero pouco aptos para unha sustentabilidade propia dun tempo climático en crise.

Sustentabilidade e paisaxe

Estoutro gran acontecemento, latente desde que empezara a Iª Revolución Industrial tras a máquina de vapor de James Watt en 1769, expresivo do capitalismo extractivo que aconsellaba a Economía política clásica foi crecendo ata ser cada vez máis incontrolable, a pesar das conferencias internacionais sobre o clima que seguiron á de Xenebra en 1979, organizada pola Organización Meteorolóxica Mundial (OMM). Aquel sistema de xestión do medio subsiste, mentres aumenta a crise climática e desaparecen, por morte ou desmemoria interesada, as testemuñas daquela paisaxe. Antes do “éxodo rural”, o cultivo do medio –sobre todo en espazos de economías  de subsistencia- facía que animais, vexetais e humanos se complementasen tan harmoniosmente, que o monte estaba tan limpo na maioría de pobos e aldeas queimadas estes días, que nin follas nin achas de madeira había no chan dos prados, labradíos e arboredos.

Do abandono en que as paisaxes de infancia de moitísimos españois foron quedando non faltaron testemuñas. Julio Llamazares, sempre coa memoria no Vegamián asolagado en 1968 polo encoro do río Porma, poetizou na lentitude dos bois, como “se espesan o silencio e a xesta”, “os celeiros da pobreza eran inmensos”, a lentitude estaba “na raíz do corazón”, e o acougo das súas xentes “acumulou moedas de esperanza para nós”. Tercerizouse a economía, mellorou a rede viaria e, mentres crecía unha escolarización deficitaria, aumentou a desvantaxe do rural. A extracción dos seus mozos e mozas máis capaces cara ás cidades acabou facendo aparecer historias como a que Miguel Delibes contou en O disputado voto do Señor Cayo (probablemente Cortiguera, ao norte de Burgos) en 1978, ou a de Andrés, o último habitante de Ainielle (Alto Aragón), que tamén contou Llamazares dez anos máis tarde en A choiva amarela. Tampouco faltaron minuciosas introspeccións do recordo do xa ido e –entre outras moitas- valla de exemplo a do poético estudo de Avelino Hernández en : Onde a vella Castela acábase: Soria (1981).

Entre os anos corenta e setenta, “estudar” non estivo nunca ao alcance de todos os nados nas áreas rurais. Moitos nin escola tiveron. Mentres os mozos deslocalizados, “progresaron” fóra, a paisaxe orixinaria de todos/as apresurábase cara á insostenibilidade. O cambio climático facíase notar máis en espazos como o das zonas incendiadas neste mes de agosto, as áreas limítrofes de Ourense, León e Zamora, e unha gran parte de Estremadura, polo seu clima, máis mediterráneo que atlántico, cuxa combinación de humidade e seca recrecen moito unha vexetación que se acumula seca durante máis tempo que noutras áreas. Outras hai na península en que segue crecendo esta propensión, como mostra o ocorrido tamén en Portugal. De todos os xeitos, a grande dificultade para cambiar o futuro destas paisaxes incendiadas, e que sexan un recurso obxectivo – e non un mero pretexto para palabras baleiras de contido democratizador-, é o cambio de mentalidade política. A propiedade privada de miles  de parcelas minifundistas que non se atenden, porque os seus donos han migrado, non pode seguir sendo un impedimento; e tampouco a xestión mancomunada destas terras con persoal ben preparado, e o aproveitamento útil de tanta biomasa desperdiciada, cunha labra ou pastoreo continuado durante todo o ano. A boa dotación de recursos preventivos, con profesionais orientados por enxeñeiros forestais, non debería ser imposible para ningún concello, fose do signo político que fose. Só a incuria e a ignorancia negacionista –e ás veces a imbecilidade- explican a inoperancia real de cantos invocan “o ideario ecoloxista” como causante deste desastre ou pretexto para pugnas sobre competencias mal administradas e distribuídas. De volta á conversación posveraniega, este nominalismo baleiro só contribúe a aumentar as dificultades de convivencia xa existentes.

TEMAS: Xeografía española.- Xestión política do territorio.- Éxodo rural e crecemento urbano.- Sistema de propiedade do minifundio.- Negacionismo climático.

MMC (23.08.2025)

Variacións utilitarias da avidez

A ansiedade dalgúns por controlar o poder e dominar a outras persoas xera situacións problemáticas, moi desestabilizadoras

Por moita liberdade que invoquen os seus partidarios, a competitividade esaxerada violenta a liberdade dos demais, produce desafección social e, ás veces, mortes absolutamente inútiles. Pretenden esquecer que Adam Smith, defensor da competitividade do libre mercado, antes de escribir sobre A natureza e causas da riqueza das nacións (1776), escribira unha Teoría dos sentimentos morais (1759), onde o egoísmo ou amor a si mesmo ha ser controlado se non se quere que o sinvivir do hobbesiano homo homini lupus goberne as relacións sociais. Segundo o autor de Edimburgo, mellor é desenvolver a “simpatía” ou capacidade de situarse no lugar dos demais, con competencia para recoñecer e apreciar os seus actos e proxectos, e non só os propios. Esta capacidade é a mellor maneira de xerar satisfacción mutua e, á súa vez, a base en que asentar as transaccións comerciais e o crecemento da riqueza. Se Smith fose tan esaxerado como propoñen os seus lectores máis ultras, e só lle obsesionase a acumulación de capital, nunca se preocupou do desenvolvemento da intelixencia dos humanos e, en particular, de que o Estado impulsase a educación pública das clases traballadoras, asunto que, actualmente, moitos supostos neoliberais con responsabilidades políticas esquecen.

 André Bretón chamou a Salvador Dalí “Avida Dollars” (sedento de diñeiro) a causa dalgúns dos seus proxectos máis decorativos que pictóricos. É propio da avidez crematística a esaxeración e, metidos nese vórtice de insatisfacción permanente, a cegueira para admitir aos demais no xogo da vida; aos que ve máis débiles, incapaces de frear tales ansias de dominio, machúcaos inmisericordemente. A gama de accións, anhelos, represalias e trampas en que cada humano é capaz de meterse sen o autocontrol que recoñece aos outros igualdade de dereitos -empezando polo básico da vida-, é infinita e, se de algo está segura a Historia dos humanos sobre a Terra, é dunha cruenta infinidade de horrores dos que o pasado século XX estivo reiteradamente infestado.

 

Horrores da avidez

Este presente tampouco desmerece e fai falso que, por vivir no século XXI, a convivencia humana mellorase sensiblemente nestes 24 anos. É falso que, para realizarse como persoas, os homes haxan de ser machistas, e igual de falso e deprimente é que as mulleres haxan de ser as súas servas, obedientes e caladas. Circulan moitas trolas polas redes sociais e no descaro exhibicionista que propaga unha publicidade desnortada. Igual de mentireiro e hipócrita é que o sistema educativo deber ser alleo a estas cuestións vitais ou que, máis aló de que saiban algo de lectura e cálculo, non deba ocuparse de que os críos e crías da escolaridade universal teñan boa información sobre os seus corpos, o manexo do afecto e das interrelacións sas cos seus próximos e próximas. A estas alturas do século XXI, non é de recibo que a maioría sigan manexando ás furtadelas, e ás costas dos seus pais e nais, murmuracións e sensacións que non teñen nada que ver co respecto a si mesmos e aos demais.

 

A existencia de tales tabús nin fala ben da suposta modernidade da nosa sociedade, nin de que estea en transo de chegar a unha convivencia democraticamente saudable. Cunha educación sentimental e sexual baseada nunha pornografía violenta e claramente humillante para as mulleres, como a que consome case o 70% dos adolescentes, falta moito para que diminúa a cifra tráxica de 42 mulleres asasinadas por machismos  irredentos. Hoxe, 25 de novembro, Día internacional da loita contra a violencia contra as mulleres –sempre acompañada dun rosario de menores mortos de forma vicaria- é hora de reivindicar que os centros educativos teñan medios, recursos e, sobre todo unha seria “liberdade de cátedra” para “educar” nestas cuestións. Non é de recibo que os reaccionarios de hoxe –repetindo aos de tempos non tan vellos- poñan veto a esta outra liberdade dunha escola digna de tal nome. Despois, cando se producen desastres sociais, o máximo que se lles ocorre é que se trata de asuntos familiares, pecados de confesionario, e nada máis. O negacionismo á laicidade da educación de todos seguirá producindo  desgrazas de igual categoría que a que xeran os negacionistas do cambio climático, ámbito no que devastacións como a ocorrida o 29 de outubro na Horta valenciana auguran próspero futuro. Se non se cambia de mentalidade (ou de sentidiño), nin o currículum que un mozo ou moza deba estudar hoxe se correspondera co que necesita, nin lle valerá para case nada no seu futuro.

 

Expansionismos hipócritas

Sexa como sexa, a avidez non ten límites; tende a expansionarse e crecer constantemente. Aí seguen os mentores das dúas guerras principais deste momento, en Ucraína e Palestina, apurando a violencia do inxusto ata ver se non queda ninguén para contalo ou, polo menos, moderalo un pouco desde A Haia e a ONU. Aí segue o inminente presidente americano Donald Trump, cunha imaxe semellante á clásica do Tío Sam, que proxecta nos nomes do seu próximo goberno imitando o histrionismo de Nerón –e o seu artístico incendio de Roma-, sen consideración ningunha ao posible espanto que cause o seu narcisismo autoritario. 

Dicía Borja-Villel recentemente que o conservadurismo de antes contentábase con que non se movese o que tiñan e os deixasen como estaban, mentres que agora os ultrareaccionarios venden os seus programas en nome da liberdade. Cabe engadir que pretenden que os seus oíntes se divirtan alegremente con iso e tomen unha caña na súa honra a condición de que lles cedan a súa liberdade e dereitos. Igual que precarizan a Sanidade, a Educación e os Servizos da Terceira Idade, desgracian canto pode protexer á sociedade -sobre todo aos débiles- e queren facer ver que é o máis “natural”. A súa erosión sistémica de canto sexa un exercicio de “cultura” democrática van asentando aos poucos nunha confusión taimada entre o privado e o público, sen explicar a gran diferenza que hai entre que as vidas dos cidadáns estean rexidas pola súa rendibilidade ou polo seu valor como persoas con dereitos. Por iso silencian os “protocolos da vergoña” que levaron a 7291 persoas a morrer desasistidas, coa COVID-19, nos xeriátricos madrileños. Son capaces, en cambio, de “poñerse ao dispor” como sexa, ávidos, como Feijóo, de chegar á Moncloa ou a Shangri-Lá, porque o importante é volver a Peares  dicindo que ao fin chegou.

TEMAS: Trolas políticas.- Negacionismo educativo.- Negacionismo climático.- Violencia contra as mulleres.- Liberdade e neoliberalismo.

MMC (25.11.2024)

Cara a unha escalada inacabable

 O número de asuntos que se ven afectados polo resultado electoral de EEUU non fixo senón empezar a advertirse.

Ao revés do acontecido coa pandemia da COVID-19, en que houbo unha sensación de abatemento xeral antes de que chegasen as boas noticias da desaparición do seu perigo, no momento actual a depresión empeza a render na  poboación atenta á evolución da sensibilidade colectiva. Ata onde vaia alcanzar, está por ver, pero non son de bo agoiro as noticias que están a ver a luz antes de que o 20 de xaneiro cambie a presidencia de EEUU.

Efecto certo son as escaladas bélicas nos dous focos principais de conflito armado, a terra de Palestina e as chairas de Ucraína, ambos os dependentes en boa medida dos intereses americanos. Na “Terra prometida” do Antigo Testamento, aproveitan para completar o dominio dun territorio único baixo control de Israel. A conxuntura élles propicia para dar marcha atrás á Historia e, coma se non pasase nada desde Moisés, reconstruír o tempo anterior á guerra perdida contra o imperio romano no ano 70 d.C., cando Xerusalén caeu en mans de Tito. O número de mortos e desaparecidos medra día a día, as escolas e hospitais son reducidos á inexistencia, e os espazos de seguridade para os palestinos son cada vez máis estreitos. A destrución alcanza a territorios contiguos de Líbano e Siria, non se exclúe que as represalias poidan alcanzar mesmo a Irán e, como inicio de final dunha guerra en que o pretexto de Hamás xa non vale de escusa, actores principais no conflito xa proclaman a necesidade de anexionarse todo o territorio aínda palestino. Os mapas volven quedar vellos en poucos días e o que permanece é o clamor do poeta Mahmud Darwix, exiliado desde 1947 da terra onde naceu, se a Terra “é a terra de todos os homes”  (En presenza da ausencia, 2011).

Na área ucraína moitos poden cantar o mesmo. Pasaron case mil días desde que estalou o último conflito con Rusia, froito de enfrontamentos fronteirizos desde antes de que deixase de existir en 1991 a antiga URSS, e da persistencia de intereses  atopados pola posición estratéxica dese territorio entre Rusia, Europa e o Mediterráneo. A inestabilidade da zona sempre estivo latente e, despois da anexión de Crimea en 2014, o último enfrontamento leva xa case 1.000 días sen atopar vías de arranxo e producindo crecente destrución. Os intereses dos aliados de Ucraína en vésperas do cambio de goberno en Washington instan a renovar o compromiso armamentístico do seu protexido, temen que Trump abandone a axuda que Biden lle prestou e, xusto neste momento, autorizaron que empregue mísiles balísticos de máis longo alcance, sen empacho a suscitar unha escalada bélica significativa ás portas de Europa.

Doutra banda, o Cumio Global do Clima (COP29) que acaba de ter lugar en Bakú, Acerbaixán, mostra as graves contradicións que subxacen desde que en febreiro de 1979 tivese lugar a primeira reunión científica internacional para discutir a relevancia das actividades humanas  no cambio climático. En todos estes anos, os humanos non fomos quen de poñernos de acordo en cuestión tan primordial; os principais produtores de gases nocivos para a atmosfera non están nesta reunión –co que se senten liberados dos criterios de acción que segundo a Ciencia se deberían implementar con urxencia- e, aínda por riba, os que se responsabilizarán deste tipo de decisións económicas e estratéxicas no próximo goberno americano son negacionistas. Pasan do que digan os científicos e acóllense a unha traxectoria establecida desde que apareceu na Terra o Homo faber: todo está ben se satisfai a inmediatez de necesidades en que transcorre a existencia dos máis fortes. Tamén pasan olimpicamente do que o papa Francisco dixese na súa carta-encíclica Laudato si en 2015 sobre o desenvolvismo e as súas repercusións no “clamor da Terra e o clamor dos pobres”; non se senten concernidos por un  “uso responsable de recursos dos que non somos propietarios e dominadores”, porque “o desenvolvemento humano integral e a inclusión social” non están garantidos polo mercado”. Ao revés do que expuña esta carta do Papa actual, non lles importa que todo estea relacionado e que "calquera menoscabo da solidariedade e do civismo produce danos ambientais".

En setembro de 2023, Antonio Guterres, sintetizando o problema ambiental na ONU insistiu: “a humanidade abriu as portas do inferno”. Algo máis dun ano despois, a recente DANA sobre Utiel e a Horta Sur valenciana mostrou a proximidade catastrófica da caducidade da Terra, unha imaxe de realismo tráxico que debería guiar a cantos entendan que vivimos un tempo provisional, en que se precisa desaprender o interiorizado sobre o crecemento infinito, conxuntar vontades e concretar que é educar hoxe a todos e como facelo de modo xusto. O que non ten interese –nin aproveita a ninguén- é a escalada de acusacións, reproches e escusas que de modo tan ruidoso como ineficiente aumentan a discordia entre responsables da xestión dos efectos prolongados que carrexa esta catástrofe. O estrago causado ben merecería dos dirixentes políticos outra exemplaridade colaboradora ante os cidadáns que os votaron, e non que, tras o terrible acontecemento, repitan o “eu sobrevivo” con que Defoe conclúe o seu Diario do ano da peste (1722).

TEMAS: Negacionismo climático.- Cambio gobernamental USA.- Estratexias globais.- Intereses privados e intereses públicos.- Xustiza social/xustiza ambiental.

 MMC (18.11.2024)