Cara á 10ª lei orgánica do sistema escolar?

Nos programas dos partidos decántase o interese real que suscita a educación; visibilízase a súa tendencia a que siga igual ou peor .

O compoñente subxectivo do tempo fai dubidar de que exista un obxectivable. Os sorprendidos de que, cando excederon a cincuentena, ata os días parecíanlles segundos, cando eran nenos, os minutos éranlles horas. En termos políticos, a subxectividade dos máis novos sobreentende que o mundo está a comezar, mentres quen vai de retirada estrañan o que dicían cando empezaron a cheirar a escena pública. Estes desaxustes -de que hai constancia desde que existe a escritura-, non invalidan que a experiencia dos maiores teña interese para ver se, ante a nova data electoral, priman repeticións do inamovible ou novidades transformadoras.

Cuestións de nivel

As vésperas electorais permiten observalo, e o ámbito educativo, fiel espello do que paga a pena nun tempo determinado, permite advertir ben qué priorizan os partidos políticos; en qué medida cabe albiscar se, despois do 23 de xullo, todo seguirá igual ou peor. Desde a perspectiva do que favorece á maioría cidadá –e non tan só a unha selecta minoría-, a terminoloxía que empregan nos seus programas insiste nuns ou outros sintagmas, e o seu emprego sintáctico denota o seu significado antes de que, desde o BOE, impoñan unhas ou outras tendencias pedagóxicas. O votante consciente, antes de establecer se “é o momento” (PP) ou se imos “adiante”, e que “España avance” (PSOE). Antes de decidir a papeleta para escoller, poderá fixarse, por exemplo, no emprego que fan do termo “nivel”, sempre tan manido para dicir se subira ou baixara, se nun ou outro centro é maior ou menor e, por suposto, cal se esixe para facer tal ou cal carreira. Tras a metáfora do instrumento dos bos albaneis, os materiais de que está feito o “nivel” no mundo educativo adoita expresalos outra ladaíña de palabras como “calidade” e “excelencia”, en que a “selección” ou “inclusión”, o “aprobado” ou o “suspenso”, fan máis comprensible o seu alcance significativo. Se observamos que inclúe ou exclúe cada falante ao empregar estas palabras entenderemos mellor a que se refire “o nivel”. Para moitos, tanto que aludan ao sistema educativo en xeral, a un colexio ou escola en particular, e mesmo a un estudante, as connotacións, xeralmente de índole social, non contan. Por máis que a elas estea asociado todo o sistema, dan a entender que “a educación” é un ente abstracto, cuxa existencia é independente de que os mozos e mozas nazan, se críen e evolucionen ata os 16 anos –final do ensino obrigatorio- en circunstancias desiguais.

Neste momento preelectoral, de expectativa ante o día 23, o primeiro que os partidos deixan entrever sobre Educación é que a súa sensibilidade neste campo móstrase compatible, nunca contraditoria, co que queren que sexa a vida social e económica. Suponse, ademais, que todos pretenden mellorar o que hai e, para explicarse, fan as súas propostas. De entrada, con todo, non se ha de esquecer que a terminoloxía que empregan adoita estar máis cargada de tópicos que de conceptos realmente innovadores; cal vocabulario desganado, repítenos sen apenas explicalos finxindo apropiarllos como novos, por máis que algúns como “liberdade educativa”, veñan do século XIX e, cal caixas negras, reiteren problemas de entón ou, máis preto, os que contraveñen o art. 27 da CE78.

Cara á 10ª Lei Orgánica de Educación Escolar?

Se o lector contrasta eses núcleos verbais coa vida real dos centros, as súas dúbidas respecto ao logrado poden incrementarse: os programas partidistas actuais fan albiscar que o futuro será moi dejá vu. Esta paramnesia transmítena, en primeiro lugar, os resumos de prensa, e as súas excesivas xeralidades. Dos catro partidos con máis expectativa, os programas máis concretos son os de SUMAR e VOX, cada un coas súas particularidades, mentres que os do PSOE e PP, cada cal na súa liña, sosteñen o que viñeron sostendo. Dito doutro xeito, o lector atento deducirá que, se gaña o bloque conservador, os matices operativos da lexislatura marcaraos VOX: o “veto parental”, o cheque escolar” para “o centro que cada familia considere de interese, a “imposición do castelán”, a “FP dual”, a “devolución ao Estado das competencias en Educación” e, como aparente interese pola Historia: “a identidade nacional, a achega de España á civilización e a historia universal”, con atención a “as xestas e fazañas dos nosos heroes nacionais”. En cambio, se gañase o bloque progresista, as concrecións significativas impoñeríaas SUMAR, co 5% do PIB en gasto educativo , a cobertura gratuíta da etapa 0-6, comedores gratuítos, baixada de cocientes nas aulas e mellor dotación de medios humanos e materiais; exporán explicitamente unha “educación laica”, un pacto en Educación e Cultura, e un plan contra a crise climática nas aulas.

En segundo lugar, os programas dos dous partidos con máis opcións nas urnas, son máis difusos; a súa base hermenéutica ha de buscarse no que tanto o PP como o PSOE traduciron en leis orgánicas desde CE78. O PSOE non engade moito á súa timidez nesta lexislatura; a súa indefinición en aspectos centrais como formación do profesorado e laicidade da escola pretende corrixila coa gratuidade das matrículas gratuítas e o transporte escolar, formación en robótica e programación, o reforzo dos programas de apoio e pouco máis. Pola súa banda, entre os trampantoxos de cambio que anuncia Feijóo a súa gran novidade é “modificar a LOMLOE” e revisar “a última lei de Universidades”. Volven á LEI WERT de 2013, e, á súa “libre elección de centro”. a gratuidade da educación de 0 a 3 anos, “o equilibrio lingüístico en comunidades cunha lingua oficial”, “o reforzo da aprendizaxe de linguas estranxeiras”, e outras cuestións relativas a bolsas e axudas, e Estatuto do bolseiro.

En resumo, no programa de cada partido está o seu propio “nivel” subxectivo do “tempo” do sistema educativo. Non é moi complicado deducir que a ambición existente por cambiar o que se oculta tras concisas proposicións programáticas é curta, e que unha das dúas opcións empéñase en propoñer un moi anticuado modelo para este presente. Despois do 24 de xullo, adivíñase que nada substantivo cambiará, aínda que algunhas rutinas varíen. Do votante dependerá -sexa ou non lector dos programas electorais- que se produza un severo retroceso.

TEMAS: Programas electorais.- Políticas educativas.- Nivel educativo.- Pedagoxías inclusivas e exclusivas.- Reprodución ou cambio social.

MMC (19.07.2023) 

Os murmurios do verán poden ser lamentables

Trala Covid-19, poden crecer e ser máis persistentes, ata amargarnos bastantes relacións.

Rebáixase a tensión da Covid-19. Os datos estatísticos parecen deitar a balanza da tensión da pandemia; reláxanse as medidas de protección, e o día 26 éntrase oficialmente nunha nova normalidade, non exenta de precaucións de signo menor se se teñen en conta os picos aestatísticos que, polo menos en tres ocasións, deron pé ao máis denso desánimo. Que se estea chegando aos 15 millóns de persoas vacinadas, ten moito que ver e, ao tempo, que en xeral haxa unha resposta relativamente sensata da maioría cidadá. Por ese lado, o rumor dominante é o da renovación pacífica das ilusións estivais, a praia, o sol, o sendeirismo ou o que sexa, para recrear a sensación de normalidade non abafada e marcar unha volta decidida a como eran as cousas

Abellas e carricantas

Noutros planos, con todo, a paisaxe sonora hexemónica seguirá polarizada por tonadas que, contraditorias como na fábula da carricanta e a abella, poden ser molestas. É a época das carricantas ou cicadidae, de son incesante nesta etapa cálida do ano e, á noitiña, moi intenso; o propio nome destes insectos nunhas ou outras rexións tende a reproducir, como onomatopea, a calidade sonora que se entende que emiten. Por seguir o símil da cigarra -a abella traballadora non pega co que publicitan os paquetes turísticos-, poida que o deste verán propicie o crecemento da xa longa serie de tribos ou especies de carricantas, chiquilichis ou lucecús que roldarán os nosos oídos.

Vai ser moi ruidoso, por exemplo, o que dean de si os indultos aos políticos cataláns. Amentar este asunto na maioría de encontros a que podamos asistir, será motivo de disensos; a ampla banda sonora que xa xera en conversacións e intercambios de Redes sociais, abarca desde a bondade do perdón, o diálogo e a convivencia, ata as máis sesudas referencias constitucionais. Estas, á súa vez, se expanden noutra gama non menos complexa que xa transmite sonoridades de moitos decibelios; dun lado, as que apelan á esencia do ser nacional -co seu campo semántico inclinado á intransigencia- e, doutra parte, as que toman a CE78 como escudo para superar o transo ás xenerosas potestades que atribúe ao Goberno. Nesta danza de culturas tan opostas engadiranse, para acrecentar o ruído, historias do pasado/presente; todos foron pródigos en indultos e, ata, en imprecisas amnistías, mentres a memoria histórica seguiu sendo unha fonte de desacordos. A amnesia histórica como argumento ten moitas bazas neste desconcerto e, en especial, unhas cantas medidas do alcalde Almeida en Madrid inspiradas por Vox. E con tal premiosidade de ilícitos e reversións de penas, a suposta placidez do verán pode agrearse; por algo as vellas normas de urbanidade dicían que era de mala educación falar de política en reunións de carácter festivo e, sobre todo, en comidas con invitados.

O nivel da AVAU

No ámbito educativo, algúns outros sons poboarán a paisaxe estival de desasosego. Nos encontros entre profesores ou mestres, e ata en moitas conversacións de aparencia anodina, o circuíto escolar deste curso tan anómalo, e en particular as probas da AVAU (Avaliación do Bacharelato para o Acceso á Universidade) cos seus baremos, farán recordar a algúns o PREU, e a bastantes máis o COU posterior a 1970. Entre os que máis ruído xerarán en tales situacións están os que non cesarán de repetir que a súa si que era unha selectividade fetén, cunha esixencia que non volveu a existir. Tanta melancolía provocará gran paixón noutra versión, que incidirá na dureza que haxa ter a selectividad da súa quinta e, sobre todo, a sufrida polos fillos ou fillas que acaben de pasar por este ritual de paso á maioría de idade.

Que sexa verdade en tales casos é aleatorio, como o era a feira para cada cal, cando existía no medio rural, e a uns lles había ir ben e a outros mal. Pero esta especie estival seguramente traerá a colación, nesta ocasión, que haxa un 96,41% de aprobados na AVAU, o que producirá o efecto daquelas votacións á búlgara, frecuentes nas Cortes franquistas e en parlamentos de igual corte. Tampouco faltarán os que, para afianzar a súa versión desta historia na mellor adaptación ao seu propios recordos, chamarán a atención sobre a decisión dalgunhas Comunidades (Valencia, Castela-A Mancha, A Rioxa, Estremadura, Baleares e Canarias) respecto dos que accederon este ano a esta proba arrastrando algún suspenso do Bacharelato; norma que soportaron no Real Decreto-lei 31/2020, de 29 de setembro, con medidas que permitían modificar as condicións de titulación do Bacharelao, requisito previo para a AVAU.

As dúas evidencias son as que máis rumores inquedantes traerán a moitas conversacións; con historias individuais detrás, e algún litixio persoal pendente, farán difícil un punto de encontro. Os que queiran atopar algún poden recordar que, cando en 1953 Joaquín Ruiz-Giménez reformou a lei que fixera Sainz Rodríguez en 1938, para convencer ás Cortes franquistas da necesidade de abrir aquel pechado plan de estudos, díxolles:”Abonda facer un lixeiro exame de conciencia para darse conta de se os alumnos de Ensino Medio saen sabendo grego…, ata que punto saben redactar, ata que punto son quen ante as leccións dun profesor de Universidade nos primeiros anos de facer unha sinopse, unha síntese, ou dar a axeitada redacción a calquera tema”.

Quen non queira caer na tentación de que este ruxeruxe o torre -verbo acorde coa acción sonora das cigarras-, tamén lle será de interese un libro de dous sociólogos, Baudelot e Establet, quen en 1990 ante a rumoroloxía interesada en que todo ía a peor, publicaron un exitoso estudo titulado: El nivel educativo sube (Madrid: Morata). A moitos non os liberou das súas conviccións prexuizadas, aínda que os datos documentais eran pertinentes; tampouco adoitan mencionar unha poxa xeracional tan antiga que, xa nas taboíñas cuneiformes de Mesopotamia, carga as tintas sobre as meteduras de pata dos que veñen detrás, unha tendencia tamén moi visible nun libro didáctico da Biblia, como o Eclesiástico, cando alecciona aos pais sobre como tratar aos fillos.

TEMAS: Indultos e amnistías.- Historia e Memoria.- AVAU.- Nivel educativo.- Covid-19 e paisaxe sonora.

Manuel Menor Currás

Madrid 21/06/2021

O peor “desatino” é o nulo entendemento

Quedarse cos “desatinos” pode ser humorístico, pero pouco arranxa o que empobrece a vida escolar e a máis estritamente política.

Non hai moito, “portavozas”  foi motivo de falta ortográfica. Agora, é motivo de liorta política por ver quen seduce a máis votantes. O “feminismo”, aínda en competencia con “feminino”, termo máis bonito e guapo, domesticado á patriarcal usanza -como xa denunciara a comezos do XX Mª. J. Lejárraga, a exmuller de G. Martínez Sierra-, segue sendo incómodo en moitos ambientes, como o uso do xénero gramatical de modo alusivo á violencia diferencial. Andouse moito desde que o xénero epiceno valía para englobar toda a especie, aínda que tivese prevalencia masculina, e aínda que na RAE xurdan voces que alerten periodicamente da perversión da preceptiva clásica.

Do nivel do alumnado

No mundo escolar, tampouco é infrecuente, especialmente desde os anos setenta, sobre todo ao compás das sucesivas reformas que democratizaron o acceso á educación -e particularmente logo da LXE de 1970, e da LOXSE 20 anos máis tarde-, a advertencia dos que, desde a docencia escolar, recompilaron “disparates” alusivos ao desacerto dos seus alumnos e alumnas en exames e avaliacións. Recientemente,”celosía” deu xogo nalgúns medios para publicitar unha destas coleccións. Chama a atención, con todo -como tamén advirte Fernández Enguita no seu Caderno de campo- que a vertente humorística destas meteduras de pata sirva a cotío como xustificación interpretativa cuasi xeracional duns males que, deste xeito, quedarían indemnes.

O uso nostálxico destas antoloxías foi prolífico, case tanto como a desconfianza cara aos máis novos que xa é apreciable nas taboíñas cuneiformes de Sumer. Esa pulsión, reactivada periodicamente ante toda reforma educativa -ás veces reiterando mesmo a circulación de listaxes de épocas anteriores- para denigrala con exemplos ben humorados dentro duns códigos supostamente compartidos por recompilador e lectores, é similar á denunciada por Baudelot e Establet en 1994 a propósito dunha suposta “baixada do nivel educativo”. Tópico xeremíaco de moitísimos relatos de profesores e mestres, é moi aproveitado por políticos despreocupados do que pase realmente no sistema educativo. Nesa tendencia, os comentarios que acompañaron esta última antoloxía por mor dos “desatinos” actuais dirixiuse ao uso “abusivo das redes sociais, distractoras dos hábitos escolares conspicuos. No entanto, sen análises máis serias, as razóns da posible obsolescencia destes seguirán intactas longo tempo, pese a que non parece senón que vaia a incrementarse a presenza dos medios dixitais nas nosas vidas. Tampouco se debería obviar que boa parte dos “despropósitos” existentes dentro e fóra das aulas -e veñen ao caso os que ocasionaron a serie de gravados máis críticos de Goya- teñen a súa orixe nos malos procesos de aprendizaxe e convivencia. En toda época e lugar, non adoita ser raro que meter o zoco case ben co exercicio prepotente da forza física.

E o do profesorado?

Nos circuítos académicos é vella unha sentenza que, en latín moi macarrónico, dicía: intellectus apretatus discurrit qui rabiat. É dicir, que en circunstancias en que se ha  contestar a preguntas raras e controis pensados por docentes “para cazar”, é habitual cometer erros que, ata, teñen ás veces a súa inventiva surrealista. Se nas escolas, colexios e institutos -e nas universidades cos seus graos e posgraos-, se analizasen amodo este tipo de enxendros, poderíanse pescudar razóns de ineficiencia que merecería a pena corrixir. Nese sentido, bótanse en falta antoloxías en que se recollan os desatinos de que fan gala ante o seu alumnado algúns mandarines docentes. Aínda é un campo pouco explorado, dispoñible para quen teña paciencia para recoller, de diversas memorias, autobiografías e novelas, testemuños que documenten tempos de estudantes. O asombroso mostrario de torpezas talvez  completase o que xerou a recente noticia de que o 50% do profesorado universitario non investiga nada.

Tendo tempo e, sobre todo, vagar para as críticas e vetos que lle virían enriba  ao autor ou autora, en áreas en que, nos últimos anos acusen máis a notoria democratización dos dereitos políticos e sociais, sairía unha boa antoloxía de “disparates”. Hai precedentes no campo das sentenzas xudiciais e, ata, na recompilación de decretos do BOE, como o de Eva Belmonte en Españopoly (Ariel, 2015). Tamén son boa referencia investigacións históricas como a de Anna Caballé, Breve historia da misoxinia (Lumen, 2005), en que repasa como escribiron, desde a Idade Media, a maioría dos nosos escritores ilustres sobre a muller. É absolutamente recomendable esa lectura para celebracións como a do pasado 8M, igual que a da historia da Condesa de Pardo Bazán respecto dos que se conxuraron en 1889, 1890 e 1912 para que non entrase na RAE, un asunto ben representativo do estado da cuestión académica. E tamén, por poñer outro exemplo máis próximo ao ámbito escolar, a análise a que somete Emilio Castillejo os libros de texto de historia da etapa franquista.

Que pasa co da clase política?

Con tales antecedentes, non deberían causar extrañeza as pifias e “disparates” da vida política, máis medrados en vésperas electorais. Os conceptos e xiros con que se relata que sexa urxente son moi indicativos e, desquitado o postureo, as políticas sociais son as que concentran máis. É de particular interese a peculiaridade dos decretos que está apurando o Goberno de Sánchez agora, nestas semanas. Tamén o son os seus opositores ao insistir en se é un procedemento oportunista e publicitario mentres ocultan a súa actuación dos últimos anos. A repañota non só tapa o que os máis conservadores fixeron de máis restritivo para os cidadáns. Escurece, de paso, o alcance liberal de moitas reformas socialdemócratas, amén do pouco valor real de propostas novidosas de grupos minoritarios no Parlamento. 

Polo que se oe e ve, o que uns políticos din ou escriben, coma se pertencese a outro mundo ou outra esfera de coñecemento, parece continuado “desatino” aos seus oponentes. O recurso permanente ao Constitucional, para que dirima, non é senón unha forma de aclarar que sexa un “disparate” na política actual. Algunhas destas manganchas non mostran senón actitudes solapadas, sempre idénticas ante problemas que non cesan. Como chamar, ademais, a esa serie teatral que se representa no Supremo en torno ao procés? E centrándonos en políticas educativas vixentes e en alza, non é “disparate” que sexa obrigación para o Estado e as súas Autonomías desenvolver unha restrinxida “liberdade de elección de centro” cando o noso sistema educativo non se cingue ao que a ONU adscribe ao dereito á educación: que sexa inclusiva e con igualdade de oportunidades? En fin, por que, en pleno século XXI -independentemente doutras circunstancias-, segue tendo a Relixión a presenza que ten no currículo escolar? Atentos: nestes días poden crecer exponencialmente os “desatinos” moito máis alá -e con peores repercusións- dos circuítos escolares.

TEMAS: “Desatinos” escolares. Nivel educativo. Distancias xeracionais. Manganchas políticas. Feminismo. Currículo escolar. Políticas sociais.

Manuel Menor Currás

Madrid, 13.03.2019