SUMAR e RESTAR: operacións non tan afastadas

Esta Aritmética aprendémola pronto. Élles difícil a cantos se deixan levar pola vella tradición individualista

Volven as táboas aritméticas que, para memorizar, cantabamos desapiadadamente na infancia escolar. A de multiplicar era especialmente idónea para advertir onde había unha escola. A disputa electoral trouxo de novo o dous por dous catro, e dous son seis, que por dous son doce, e tres quince…, case dezaseis. Parabéns! a cantos acordaron ir xuntos a estas eleccións. No pouco que falta, haberá quen se empeñe en dividir e restar: quedarán a gusto co seu cachiño e verdade e o prestixio de ser cabeza de rato. E ánimo para seguir sumando!

Disputarase estes días sobre erros nominalistas, pero os bizantinismos semánticos ampliarán as opcións aos outros competidores en gañarse a emoción de que os votantes conserven ou non como seu o que, en realidade, debera ser ben común.

Propiedades da suma

É regra principal da suma, que os sumandos teñan iguais características constitutivas. Esta propiedade conmutativa fai indiferente a orde dos sumandos: dá igual sumar 10+5 que ao revés, 5+10; o resultado é o mesmo. Se isto é así, a asociación de diversas cantidades a sumar tamén dá un resultado indiferente á orde que se siga na operación, calidade esta que permite mesmo a súa distribución aleatoria: se sumamos dous números e multiplicamos a suma por un terceiro, o seu resultado non variará se multiplicamos cada sumando por ese número, que indica as veces que fixemos a suma. Hai, ademais, unha cuarta propiedade que ten a adición: se á suma de números naturais engádeselle cero, o resultado non varía, é dicir que, se a 15 engadímoslle cero, non lle estamos engadindo nada e, ao final, segue sendo 15.

A teoría da suma era esta, pero a práctica social difire; os números reais das cantidades que interveñen en sumas e restas políticas nunca teñen a homoxeneidade debida. Sosteñen variacións sensibles e duns días a outros poden pasar por tantas transicións que desfiguren a identidade que se lles presumía. Esa variabilidade é tal que os votantes con experiencia dubitativa en varias lexislaturas ven crecer a dificultade para identificar a quen cría que poderían representalos. Estarán atentos para non desmaiar na súa esperanza, a pesar de que, ata o 23 de xullo, poida haber máis dun desfalecemento na función de sumar ou, en todo caso, diverxencias na intensidade do esforzo conxunto por manter a suposta unidade que, de momento, expresa este SUMAR.

O votante inquieto polos comportamentos destes sumandos pode acudir ao libro de Pessoa sobre o desasosego, en que verá como as crenzas que tivo fixéronlle ter seguridade e que outros máis novos foron

variando, dando por resultado un credo igual aínda que distinto; ao final, as súas preferencias de atención, máis flexibles en liberdade e igualdade, seguen sendo desdobramento de soño, de improbable maior dignidade. É moi desasosegante o paso do tempo medido en secuencias de cuadrienios lexislativos; as preguntas de fondo seguen sendo as mesmas, e teñen gran dificultade para ver que apenas cambiou nada aínda que pareza que cambiou todo. Se lles é crecentemente difícil entenderse a si mesmos, coas variabilidades que crecen entre o que un personaxe de Vagalume (a última novela de Llamazares) distingue como público, privado e secreto –a modo de capas constitutivas da personalidade-, máis complicado élles entender as dos demais e, deles, as de quen require o seu voto. Poucos lles parecen consistentes e sólidos. Son máis os volubles como o vento, os que os miran a con actitude prepotente e, sempre, os dunha diluída gama displicente. En conxunto, a panoplia é semellante á que descobren cando compran calquera obxecto de consumo. A elección libre do voto resúltalles moi próxima a cantas afectan os seus intereses consumidores; poucas veces adoita entrar na súa consideración, de todos os xeitos, unha fracción alta de non votantes aos que non parece perdérselles nada nestes actos, unha parte dos cales é atendida por Correos, cal baremador sensible ás diferenzas entre votar e ir de vacacións.

Sumarse a cambiar

Os inclinados a sumar os seus votos ao lado de SUMAR e arredores, deberan demandar máis compromiso futuro en que desaparezan da escena as discrepancias dos seus representantes. Doutro xeito, se tivesen sorte na proporción de votos que cultiven, será difícil que poidan xestionar asuntos expresivos de que este país entrou decididamente na modernidade necesaria para vivir o século XXI. Non hai aínda demasiado século XIX distraendo?

SUMAR, e non restar é transformar e non só repetir banalidades. Que, por exemplo, a sociedade e os seus políticos recorran constantemente á voluntariedade idealista dos profesores para emendar problemas que non son senón efectos perniciosos da pobreza, é reiterado pretexto para non facer nada, unha desas parsimonias recorrentes en que todos se resignan a que todo siga igual. Sucedeu no século XIX, en que o eufemísticamente chamaban “a cuestión social” -para non mencionar males concretos que derivaban de salarios de fame e nula protección lexislativa aos traballadores- non empezou a ter algunha solución ata que leis e institucións sociais trataron de poñer algunha xustiza en reparar aquela miseria. Son arrepiantes os datos que, estes días, puxeron aos ollos de todos feitos que se repiten en barrios periféricos como o de San Roc, en Badalona, onde o absentismo escolar alcanza ao 50% dos mozos e mozas, e as correlacións que ten coa desesperanza e a pobreza non paran de repetirse.

SUMAR é prestar maior atención á formación do profesorado e á escolarización. Aínda que só se centrase nos cinco primeiros anos da infancia, emendaría non poucas das deficiencias que, ao redor dun 30% das nenas e nenos españois, arrastran desde antes de nacer e que proseguen na distracción, a comunicación e as aprendizaxes básicas da lectura comprensiva. A SUMA DE VONTADES nesa dirección facilitaría non só o seu desenvolvemento individual, senón o que que precisa a convivencia colectiva. SUMAR e non restar é facer que tamén os do outro lado da cancha do xogo sociopolítico entendan que, aínda que só sexa por egoísmo, tráelles a conta facelo: todo pode ir a peor cando leva tanto tempo desatendido.

TEMAS: Vontade política.- Problemas sociais.- Coalicións electorais.- Proxectos sociopolíticos.- Actitudes votantes.

MMC (12.06.2023). 

A máis democracia, máis dependen as palabras do seu contido real

Estará incompleta sempre, pero máis na medida en que haxa contradicións entre a música e a letra do Pacto que lle deu existencia.

As eleccións catalás do 14F volveron a mostrar a fraxilidade das palabras fronte á realidade cambiante. Indiferentes a que só vote un 55% do censo electoral, todos din gañar e, mentres a ultradereita entra no Parlament con 11 escanos, o resto dos concorrentes seguen en disputa por quen teña máis razón. Maquiavelo dicía, en 1513, que “Moitos imaxinaron como existentes de verdade a repúblicas e principados que nunca foron vistos nin coñecidos; porque hai tanta diferenza entre como se vive e como se debería vivir, que aquel que deixa o que se fai polo que debería facerse marcha á súa ruína no canto de beneficiarse, pois un home que en todas partes queira facer profesión de bo é inevitable que se perda entre tantos que non o son” (cap. 15)

Os bizantinismos esencialistas só adoitan ter mala prensa entre cantos para vivir apenas poden saírse do hiperrealismo das limitacións cotiás; aqueles que ante todo teñen que ocuparse de atopar o imprescindible para subsistir, non adoitan ter tempo para darlle voltas a canto non sexa perentorio. Chama a atención, con todo, que pese a que os necesitados de asistencia crecen exponencialmente desde fai un ano, o que máis atractivo suscita nas audiencias proclives ao voto ten o aire de abstracción evanescente. Os debates recentes en que nos ocuparon teñen en gran medida ese calibre, unido ao costume de coller o ravo polas follas. Dá igual que se fale de se este PP ten que ver co que era hai nada, que se traia a colación que a princesa Leonor vaia ao estranxeiro para facer o seu Bacharelato hiperprivado, que no País Vasco un xuíz veña a negar practicamente a existencia da Covid-19 -porque a liberdade de movemento é primeiro-, que en EEUU recoñezan que Trump tivo culpa no asalto ao Congreso pero non quere xulgaalo…, ou se os españois fixemos xa o percorrido democrático que deberiamos.

Todo nos enzarza e enreda; case dá igual calquera cousa con tal de presentala ben, repetila moito e facer que os oíntes se queden cunha música virada cara ao secundario e colateral. Nun continuado prime estafe amarelo, a base de insistencia no mesmo pronto pasamos a ver como natural o que nos din e damos por válido o que sexa; non temos tempo para pensar, nin medios para informarnos adecuadamente e, ao final, deixámonos ir co que nos digan. Ao ritmo que imos, atafegados pola cantidade de opinións que nos chegan polas infinitas terminais sociais a que estamos conectados -e aburridos adicionalmente da inmobilidade que impón esta pandemia-, énos indiferente que todo siga igual aínda que pareza que cambiaron moito as cousas. Viuno o Gatopardo cando aquela Italia do Antigo Réxime estaba sendo removida polo recentemente estreado nacionalismo burgués dos anos sesenta do XIX.

Witgenstein xa entrou nisto en 1921 cando, ao final da IGM (Primeira Guerra Mundial), publicou o Tractatus; os seus límites da ética, os seus criterios do baleiro de significado e da lóxica empezaban porque non se pode afirmar algo sen aprehenderlo ben, porque a linguaxe “disfraza o pensamento” e fai “insensatas” moitas proposicións; sobre o que non se pode falar sería mellor “gardar silencio” -dicía-, pero as prédicas que circulan na nosa contorna, indiferentes ao que importa para ben das nosas vidas, non pasan de tautoloxías e contrasentidos: os problemas profundos non son o seu problema.

Observar que destacan cando din que nos informan a diario e que palabras non aparecen nunca leva a ver que os silencios falan, e non é que indiquen ignorancia, senón que tratan de acentuar a nosa. A Educación adoita ser un bo campo de observación, pero tamén a Sanidade, a Economía, as relacións de poder..., as Autonomías, o tratamento que estamos dando a un problema tan grave como a Covid-19. A distancia entre o que nos contan e o que realmente sucede indica o grado de ignorancia que desexan conservemos e, de paso, a quietude e aceptación que queren mostremos, listos para a seguinte convocatoria electoral.

Manter alerta a atención aos bizantinismos solemnes con que nos distraen é un bo indicador para aclararnos co que non sucede e debería suceder. Maquiavelo, gran mestre nestas lides moito antes de que Goebbels aparecese para manipular a conciencia, xa nos deixou advertidos: “Así pasa nas cousas do Estado: os males que nacen con el, cando os descobre a tempo, o que só é dado ao home sagaz, os cura pronto; pero xa non teñen remedio cando, por non telos advertido, déixallos medrar ata o punto de que todo o mundo os ve”. (cap. 3).

TEMAS: Covid-19.- Linguaxe electoral.- Información relevante.- Manipulación informativa.- Problemas sociais.

Manuel Menor Currás

Madrid 15.02.2021

Sociología y Literatura son excelentes observatorios da la sociedad

Fernando Álvarez-Uría, sociólogo y catedrático de la Complutense enriquece nuestra capacidad lectora, a través de algunas novelas.

¿El libro que acabas de publicar qué aporta? -No soy un especialista en sociología de la literatura, territorio que ha sido explorado de forma original, en Francia, por Pierre Bourdieu, especialmente en Las reglas del arte y, en nuestro país, por Luis Mancha, autor de Generación Kronen. Una aproximación antropológica al mundo literario en España. Ambos tratan con especial agudeza el campo literario como un terreno acotado en el que se desarrollan luchas por ocupar posiciones de prestigio, luchas por el éxito y la visibilidad, lo que implica rituales de consagración, casas editoriales en pugna, premios, críticas, entrevistas y comentarios en suplementos literarios, etc. El campo literario es un terreno social y jerarquizado en incesante cambio, poblado de coronas de laurel, pero también de arenas movedizas en las que se mueven como pez en el agua los caimanes pues es un espacio específico del mundo cultural en el que se juega prestigio, dinero, poder...

            Soy un admirador de estos trabajos de Pierre Bourdieu y de Luis Mancha sobre el campo literario, pero me pareció que esa perspectiva podía ser enriquecida analizando los contenidos de determinadas obras para poner de relieve las regularidades discursivas que existen entre ellas y sus disonancias; esto ayuda a objetivar determinados problemas sociales desde perspectivas que los sociólogos tendemos a ignorar. Creo que mi libro (Sociología y literatura, dos observatorios de la vida social. Lecturas de un sociólogo, Ed. Morata, Madrid 2020) se centra en los contenidos y abre la vía a una sensibilidad que complementa la perspectiva de otros estudiosos del campo literario.

¿Qué ámbitos de la vida social analizas en tu libro? -He abordado problemas del presente sobre los que existe una demanda social de clarificación. Los títulos, en siete capítulos, son los siguientes:

1.       Sicilia como metáfora política. El nacimiento de una nación.

2.       Rusia en las tinieblas. Los nihilistas rusos y la búsqueda de una nueva moral social.

3.       Asesinatos en la intimidad. La literatura de misterio, espejo de la sociedad victoriana.

4.       Los aventureros del espíritu. La literatura del yo, refugio en un mundo despiadado.

5.       Trabajadores nómadas. Estrategias de resistencia contra la explotación laboral en la América profunda.

6.       Republicanas. Mujeres españolas en la guerra, la revolución y la paz.

7.       El sociólogo y el poeta. Erving Goffman y Ezra Pound en el manicomio de Saint Elizabeth.

No abordo problemas sociales aislados, sino que trato de responder, con análisis sectoriales, a un problema de fondo que afecta a la naturaleza de nuestra sociedad: ¿Cómo avanzar hoy hacia sociedades más democráticas, vertebradas por la solidaridad y la justicia?

Los libros que sirven de demostración a tu libro son, en proporción importante, libros consagrados, “buena” literatura. ¿Qué es lo que hace “buenas” a las obras elegidas? -La mayor parte de las novelas sobre las que trabajo, aunque no todas, están integradas en lo que Harold Bloom definió como el canon literario; gozan, tanto para buena parte de lectores como de escritores y especialistas en literatura, de reconocimiento social y cultural. Y aunque el canon dista de ser aséptico, inamovible y definitivo, pues constantemente hay obras y autores que son re-descubiertos o se ven estigmatizados, las novelas que he trabajado están ya integradas por méritos propios en el patrimonio literario de nuestras culturas. He trabajado sobre archivos literarios en función de la clarificación de problemas; buena parte de las obras forman parte de la llamada cultura culta, pero no he renunciado al estudio de obras más ligadas a las culturas populares.

 

¿Qué pasa con la “mala” literatura? Al margen de si merece la pena que se invierta tiempo en ella, ¿qué puede aportar a la mirada sociológica? -Creo que en el terreno de la literatura, cada vez más internacionalizado, se podría escribir un libro de sociología del campo literario paralelo al de la sociología de las ciencias de Thomas S. Kuhn, que se podría titular en honor a él “La estructura de las revoluciones literarias”. Existen novelas consagradas y un cierto consenso sobre la “buena” literatura conquistado por el pensamiento laico frente a las definiciones de lo bueno y lo malo, así como frente a las censuras promovidas por los poderes eclesiásticos. No olvidemos que, durante el siglo XIX y XX, los jesuitas y otras órdenes religiosas trataron de definir en España el canon literario en función de la moral católica; ahí está, por ejemplo, el libro Lecturas buenas y malas a la luz del dogma y de la moral, del jesuita Antonio Garmendia de Otaola, o el de Pablo Ladrón de Guevara sobre Novelistas buenos y malos, que conoció numerosas reediciones e  incluía una lista de más de dos mil autores; si buscabas en la “G” a Galdós, decía: ˝Véase en Pérez cuan malo es este autor ». Se puede uno imaginar lo que opinan de La Regenta de Clarín, o de AMDG de Ramón Pérez de Ayala.

            Durante demasiado tiempo la novela policial o la novela negra han sido relegadas a los márgenes como “malas” novelas. En la actualidad, autores como Dashiell Hammett o William Riley Burnett han entrado ya a formar parte de los autores clásicos. En todo caso, yo no seleccioné mis materiales definiendo a priori su presunta calidad literaria, sino que he tratado de analizar novelas que abordan un mismo problema desde distintas perspectivas y que proporcionan puntos de vista susceptibles de contribuir a construir lo que Michel Foucault denominaba una problematización. He tratado, también, de que en el análisis se escuche el eco de la fuerza de la literatura, pero en último término son los lectores quienes decidirán críticamente sobre el interés y la utilidad  de mis propuestas.

TEMAS: Sociología crítica.- Literatura.- Calidad literaria.- Problemas sociales.- Democratización social.

Manuel Menor Currás

Madrid, 14.01.2021