Ricos e pobres seguen estando aí

Sorprende que esta oposición de significantes escandalice: se é por afago a unha suposta clase media traballadora omnicomprensiva é estúpido.

Andan en primeiro plano as publicitarias rebaixas de impostos que manexan unhas e outras comunidades autónomas no intento de convencer a posibles investidores para que leven diñeiro aos seus territorios. Nesta batalla dos impostos os grupos do Congreso e do Senado compiten por ver quen convence máis aos votantes en canto a medidas fiscais que poidan paliar a difícil situación que, despois dunha pandemia, xera a guerra en Ucraína. Na competición pola audiencia, volven saír “os ricos e os pobres”, ben como escusa, ben como estratexia ou sinxelamente como tópico.

Unha longa historia

Os malentendidos ou finximientos de ofensa polo emprego destas dúas palabras non cambian unha historia de bastante máis de dous mil anos, en que serviron para entender a realidade social. Igual de antigos son os intentos de eludir a oposición de intereses que hai entre os que están nos percentís altos da posesión de bens e rendas respecto a quen se atopa nos máis baixos. Estas hipócritas esgazadurass de vestiduras resucitan de novo, por tanto, unha particular ansiedade de que nada se mova e que continúe tal cal ou, se non, que o peor o paguen só os de abaixo. Viven tranquilos na súa burbulla e só anceian seguir igual, sen que ningún pobre lles amargue o día; non lles afecta a inflación, nin o encarecemento dos bens máis necesarios. A súa autosatisfacción non advirte que o valor do que teñen depende do traballo dos outros, e que, para que iso funcione cun mínimo de harmonía, é imprescindible ceder e recoñecer que os pobres existen -aínda que prefiran chamalos doutros modos- e necesitan non sentirse tan pobres e desamparados.

Nos momentos de crises das culturas sociais dominantes, é cando se viu con máis claridade como, para que a desigualdade non derivase en conflito ou loita de clases, os modos de relacionarse ricos e pobres evolucionaron ata atopar fórmulas que, no canto de pelexas a matar, establecesen marcos pacíficos de convivencia. Na metamorfose da relación entre ambos os polos da sociedade é onde está a parte máis atractiva da historia social, mentres proseguiron, de modo terco e antisocial, posicións negacionistas ao entendemento, con inventos contrarreformistas que non melloran a vida colectiva, pero amplían a rendibilidade para uns poucos. Neste momento preciso, tan definitorio de cambios imprescindibles, sería un grave erro desperdiciar unha longa historia de desencontros conflitivos entre pobres e ricos que, despois da II Guerra Mundial, levou a Europa ao pacto social do Estado de Benestar.

O tracto xenealóxico ata establecer as primeiras leis básicas, pasara por unha longa pelexa nas relacións laborais e salariais; non fora fácil corrixir a inexistencia de leis que limitasen o dereito absoluto dos propietarios dos bens de riqueza a contratar aos seus traballadores con salarios e condicións de miseria.

Ata os anos 80 do século XIX, a inmensa clase traballadora era pobre, porque só dispoñía para subsistir do traballo dos seus brazos, e nin sequera o dereito á vida lles estaba garantido. Vivir era moito máis aleatorio que agora, e só cando o Estado empezou a limitar por lei o sacralizado dereito de propiedade para un ben superior como a vida colectiva, empezaron a encarrilarse as relacións sociais doutro xeito.

Ata 1878-1881, en que Otto Von Bismarck promulgou un conxunto de leis en Prusia destinadas a frear unha posible revolución -similar á de París en 1871-, non se estenderon en Europa leis que tivesen en conta aos pobres ou asalariados. En España, non foi ata 1900, cando se promulgou a primeira deste tipo, ao tratar de atender a algo tan básico como os accidentes do traballo.

Variacións ao redor da pobreza

Nunha coxuntura tan fráxil como a actual, non pode seguir invocándose –como ás veces se oe en debates demasiado alegres- que algunhas medidas fiscais “atentan” contra o dereito de propiedade. O propio León XIII, na primeira encíclica “social” da Iglesia, en que tocaba en 1891 o problema central da pobreza -a derivada do trato que recibía a clase proletaria-, cun ton apoloxético peculiar e as súas propostas sobre o valor da “caridade” para o arranxo de “a cuestión social”, recoñecía a necesidade de reformular as formas relacionales existentes. Os pobres e os ricos aparecen varias veces nos Evanxeos, igual que aparecían antes nos libros bíblicos xudaicos, e non sempre de modo claro; se os ricos non entraban ben polo ollo da agulla -que dicía unha das parábolas-, non casaba ben a bienaventuranza dos pobres e que os pobres “de espírito” fosen a solución do conflito latente. . Tampouco o uso da caridade eclesiástica foi a solución; rezar o painoso xuntos non evitou os múltiples enfrontamentos bélicos duns e outros por razóns tan variadas como disfraces teñen os egoísmos para aparentar bos sentimentos a conta do sobrante. Na propia Idade Media, a de máis arraigada teoloxía política de cristiandade, hai múltiples exemplos. A iconografía baixomedieval, por exemplo, deixou testemuño, segundo Michel Mollat, de como o pobre, suplicante ás portas do rico, era imaxinado indigno para ser aceptado; vidreiras e tímpanos das catedrais mostraban unha orde social en que tiñan un papel moi secundario. Testemuños do cambiante papel desta virtude non faltan tampouco en Luís Vives en De subventione pauperum (1526), ou no Diálogo dos esmoleiros de Erasmo (1524), que en pleno proceso de aburguesamento das cidades, viron aos pobres como un risco para o comercio e reclamaron o control da caridade. Estamos a vivir unha situación que reúne todos os ingredientes para ser visto como un dos de gran transformación na Historia da humanidade. O queixume de moitos pola deterioración que poidan supoñerlle á súa propiedade privada cambios como os fiscais que estes días aparecen na conversación política, é antisocial. Por máis que aparente protexer ao común da xente, non encobre que as demostracións de insolidariedade renovan as súas modalidades; os abusos actuais da. linguaxe só evidencian un forte reaccionarismo e enxeñería publicitaria. Estas cortinas de fume xa as advertiron observadores como Blasco Ibáñez quen, O intruso, novelando en 1904 a industrializacióm bilbaína, ironizaba co que Jesús dixera sobre os ricos e o ollo da agulla: “os homes sen excepción reclamaban o perigo de ser ricos”, “desexaban exercer a caridade, tomándoo todo para si e non dando máis que aquilo que xulgaban innecesario”.

TEMAS: Riqueza e pobreza.- Propiedade privada.- Estado social.- Estado de Benestar.- Políticas fiscais.

MMC (05.10.2022).

O futuro está no presente

A complicada situación que temos non propicia torcer a frecha do tempo sen modificar supostas seguridades do pasado.

No discurso do Nobel de 1956, Albert Camus invocou a necesidade de ”impedir que o mundo se desfaga”. O mundo estaba en plena “Guerra fría” e, en España, nos inicios dun leve despegue do racionamento e a autarquía que seguiron a unha dura guerra in-civil. O que o alxeriano de ascendencia española reclamaba era consistencia ética e moral ante o que estaba acontecendo; non era lexítimo que dese igual calquera actitude se a honestidade, a xustiza e os dereitos humanos andaban por medio. Non era cuestión de ser bondadosos a capricho.

O futuro

Pasaron sesenta e seis anos, e as actitudes con que nos topamos a diario nos noticiarios non desmerecen da sensación de desmoronamento en que parecía andar o mundo e o ecosistema. Unha guerra de cuxas noticias temos imaxes case en tempo real, unha realidade económica en situación difícil e ata unhas noticias meteorolóxicas tan cambiantes como inusuais contaxian unha sensación de crecente cansazo. A palabra máis repetida no Congreso de Deputados, na interpelación ao Goberno deste día seis de abril, é sobre “o futuro”. Cando ninguén ten as claves en que se movían as pitonisas de Delfos, é desacougante, parece pouco claro e xera desconfianza.

Os máis berróns aférranse é ver se -xusto neste momento en que empezan as datas de declaración da renda- se baixan os impostos. Volvemos, xa que logo, a donde sempre; se o da propiedade privada é un dereito absoluto ou se, para afrontar os problemas, ten algunha obrigación. A limitación que impoñen uns ou outros tributos ao fisco común é o que de verdade lles inquieta. Volvemos, xa que logo, a unha cuestión que xa na Baixa Idade Media atopara solución teórica, pero que aínda nos anos 90 do século XIX non alcanzara unha solución práctica para eliminar unha das causas principais da pobreza: a sacralización que adquirira a propiedade por riba doutros dereitos. A partir do momento en que as leis e institucións sociais empezaron a entrar na escena a comezos do século XX, quedou en mans das políticas económicas dos gobernos o satisfacer máis ou menos as necesidades perentorias de todos. Tamén quedou en mans da oposición aos que propugnan ampliar a economía social o que, nas súas alternancias de goberno -e desde os medios de difusión das súas mensaxes-, diminúa o papel distributivo do Estado e, sobre todo, a quen vaia a parar sen privilexios a distribución.

Entre ser un Estado mínimo, con menos impostos, e ser un Estado con suficiente apertura ao benestar de toda a cidadanía, xógase practicamente toda a política actual. Nesas estamos, e de xeito non fácil neste momento. E como sempre, non é só unha cuestión económica, senón tamén unha cuestión de ética colectiva e, xa que logo, un xeito ou outro de entender o pacto social e político que subxace no sistema democrático. O predominio dunha ou outra tendencia aparece máis decidido cando a cidadanía se pronuncia nas urnas; antes, no tempo anterior, a mensaxe que as formacións políticas procuran que teña audiencia é o que, implícito na teoría de xogos, combina niveis de satisfacción propio con formas concretas de dirimir a cuestión en nome dunha suposta liberdade e benestar común pero que toma como criterio fundamental o interese individual.

Nese xogo andamos, cando falamos de futuro. A gran cuestión en Educación non é o currículum, que tamén, pero en segundo plano, senón a gran división que esconde a dobre rede privada e pública. Tras ela nese xogo andamos, cando falamos de futuro. O mundo educativo, a gran división que esconde a dobre rede privada e pública, reflexa amplamente esta dobre concepción da propiedade, do Estado e das actitudes persoais e grupais ante o ben común. Cantos sigan con algún detalle as evolucións das políticas de sanidade, educación e servizos sociais da súa comunidade autónoma, poderán ver que actitudes éticas están propugnando e a que tipo de cidadanía preferente teñen en conta cando deciden.

Leis mestras

Por diversas razóns, a Comunidade de Madrid é emblema ou suposto modelo do que o ámbito conservador propugna para que o mundo “non se desfaga”. Non lle parece importar, por exemplo, investir pouco na Pública -pese a dispoñer de máis recursos que outras comunidades- e erosionala cada ano que pasa con sucesivos recortes e crecente abandono. As queixas dos colectivos implicados, Anpas, asociacións veciñais, sindicatos e diversas plataformas reivindicativas, non cesan de denunciar falta de centros e infraestruturas e mantemento das mesmas, obras que se eternizan, existencia de “aulas modulares” ou barracóns para suplir as inexistentes e, ademais de falta de prazas nos barrios, deficiencia de recursos para atender alumnos con diversos graos de necesidades educativas.

A baixada de ratios é unha demanda longa, e a inexistencia de prazas en Educación infantil de 0 a 6 anos, acelerada este ano con decisións que afectan a un conxunto de escolas públicas que foran pioneiras no respecto ao desenvolvemento integral dos máis pequenos, é outra liña de actuación que merma o papel da rede pública. E o é, ademais, que a Formación Profesional , os equipos de orientación, as escolas de idiomas, tampouco teñan as dotacións necesarias para atender con calidade as demandas que teñen da parte da cidadanía que non ten recursos para pagar unha praza na rede privada. Se adicionalmente se limitan prazas en determinados centros que poderían atender esas necesidades, mentres en paralelo se abren noutros de iniciativa privada próximos, a orientación decidida dunha Consellería de Educación como a de Madrid cara á privatización explícita ou encuberta dun dereito fundamental está clara.

Non fai falta que o especifique nunha lei como a chamada “lei mestra de elección educativa”, que non logrará unha calidade maior, senón que excluirá de educación a quen máis a necesitan, mentres os seus grandes beneficiados son os grupos e asociacións privadas. Entender a “liberdade educativa” deste xeito non é senón volver á etapa anterior aos anos noventa do século XIX, en que o poder estudar -non simplemente ir á escola- estaba reservado a quen podían ir a un “colexio de pago”; e a gran maioría dos concertados o son, aínda que se revistan de “función social”. É dicir, que quen ten mal “o futuro” son as clases populares, ás que se exclúe de xeito legal de que os seus fillos estean en igualdade de condicións que os demais para que as súas vidas estean humanizadas e tamén merezan a pena.

TEMAS.- Impostos.-Propiedade privada.- Pública e privada.- Privatizacións encubertas.- Lei mestra de elección educativa.

MMC (06.04.2022)