As tentacións do presente son preocupantes

A xeopolítica está a cambiar os indicadores do que está ben ou vai mal, e na vida política de proximidade medran as ocasións para o ridículo.

 

Na prensa destes días, apareceu a mención ás “tentacións” de modo significativo. A moitos lectores devolveríaos a aquelas tentacións en que o diaño –segundo di Mateo, 4, 5-11- mostra a Xesús desde un monte moi alto “todos os reinos do mundo e a súa gloria”, e dille: “Todo isto dareicho se te prostras e adórasme”. Véñense á memoria vendo a TRUMP. Cantos foron educados nos fervores do nacionalcatolicismo, as tentacións asócianos ás censuras que marcaban as películas e obras de teatro coas cualificativas morais do 3, 3R e 4, indicando que se lles sobreviña a morte sen confesión despois de velas, o Inferno era o seu futuro.  Do pasado, por culpa de Adán e Eva, a humanidade perdera o paraíso; sibilinas insinuacións entre a serpe e Eva sobre unha mazá prohibida fixeran cómplice a Adán da tentadora desobediencia.

 

Nos relatos mitificadores que educaron a moitas xeracións latexaban unhas cantas imaxes que, ao que se ve, teñen tentación de presente. As tentacións do diaño acompañan á imaxe do emperador de Washington asinando decretos e emitindo mensaxes que varían segundo o humor con que se levante. Á vez, actualizan tópicos e historias que nos chegaron de Nerón, ao que sitúan -pese ao maxisterio de Séneca- tocando a lira  ante unha Roma que incendiou por ver se emula a Homero ante a caída de Troia. Os comunicadores do “despacho oval” non cesan de situar a intrepidez neoimperial ante os humanos que se deixaron tentar pola ambición dun mundo máis habitable, ese en que Europa é un pecado e aí está el, enarborando a cruzada do dólar cual fero negociante do benestar recortable. Cantos presuman de ter algunha intelixencia para vivir sen depender necesariamente do Norte -como chamaban os emigrantes galegos aos que emigraran a esa latitude do hemisferio americano- aí teñen a Trump , tentado pola inmensidade de reinos e terras que non son o Norte, anceiando que o sexan un pouco máis canto antes .

 

O diaño é hábil e meteulle no corpo que o programa plutócrata sairá adiante se non pon en risco o conservadurismo. A documentación histórica abonda en actitudes como esta ,e na historia do século XX hai moitos acontecementos en que a combinación destes ingredientes é reiterativa, tamén en España. Así mesmo, o aparello conceptual para analizalo ten antecedentes. De 1954 é, por exemplo, o brillante artigo de Hannah  Arendt sobre Relixión e política en que, entre outras encrucilladas, andaba por medio “a liberdade” en plena Guerra fría. Na forma de afrontar a suposta “seguridade” de futuro, o custo do rearmamento no PIB -entre o 2 e o 3% para alcanzar o 5 canto antes-, tamén esconde tras o extraordinario negocio mixtificaciones en que o ben, o mal, os bos e os malos, os mediocres e os mornos, andan á gresca para impoñer o seu criterio e que parezan coincidir a moral, a política, a economía e a boa conciencia (sempre en minúscula). Tanto europeos como españois tiveron que aceptar no pasado as modulacións doutros e, agora, parece que os novos emperadores de Occidente queiran que nos inclinemos, unha vez máis, ante as súas redefinicións do ben e do mal (cristián, branco e patriarcal). Non existe, polo menos por agora, a tentación de non facer caso a esta reedición do libro de instrucións. Circula desde hai pouco máis dun mes a receita do superior/inferior; entre o colonizador e o colonizado imponse de novo un roteiro prefixado do ben e do mal, atenta á liberdade de decisión de cantos nunca foron iguais. Non importa a Declaración de Virxinia (o 12. 06. 1776), especialmente o seu artigo 1: “Que todos os homes son por natureza igualmente libres e independentes”. Menos lles vai a de París  en 1789, e a Declaración Universal de Dereitos Humanos (de 10.12.1948) non lles gusta: 30 dereitos recoñecidos son demasiados e, ademais, estas dúas últimas foron proclamadas en Europa.

 

Nos lares hispanos, esta cuestión -central na CE78- adoita resolverse, por unha banda, nun territorio semántico que non tivese que ver con “a soberanía” ou, tamén, a “liberdade de conciencia”. Por outro, as protestas por cuestións de vivenda, escola, sanidade, migracións, trato aos maiores ou o que se dea ás mulleres, sinalan dúbidas reais sobre igualdade, xustiza e dignidade, que non diminúen por máis que, ante queixas sobre a preservación dos dereitos das persoas, o afán por salvar as institucións supostamente competentes en tales asuntos pretende que non saian  erosionadas. En noticias e debates, esta tendencia ao silencio ou á desculpa non salva o insalvable cando por acción ou omisión, rutina ou descoido -máis ou menos culpable-, saen tocadas. Cando as agresións a eses dereitos non se logran parar, reducir ou minimizar nun tempo razoable de reflexión e debate democrático, está a mostrarse a limitada calidade da liberdade, igualdade e fraternidade cidadás. Non fai falta unha análise detallada dos casos e cousas ruidosos de cada día. Son imposible signo de saúde  democrática os incumprimentos, rutinas e descoidos acontecidos no desastre da Horta Sur valenciana. Tampouco o é o algarismo 7291, que fai estremecer a persoas –non só de Madrid-  en idade avanzada.

 

Agora que aumentan os aires do imperio do NORTE reclamando débitos e prestacións, servizos e reverencias, veremos a firmeza con que aguantan tantas estruturas que viviron renqueantes cando non parasitarias. Neste sentido, é preocupante a desinformación que circula cando o empeño dalgúns grupos é transmitir os criterios de bondade das súas propostas políticas con fórmulas como a que circulou nunha “Illa das corrupcións” zafia e falaz. Ese estilo polo que  Miguel Tellado viuse no brete de ter que pedir “desculpas serias á República Dominicana”, implica altas doses de estupidez programada. Nin é serio o que di, nin a función dun político é tratar aos seus representados coma se a súa listeza consistise en mostrase tan superior que fose impune ao que está a dicir. Entre tanta brincadeira, dilles que os deixase tirados na defensa dos seus dereitos cívicos, cuxos recortes crecerán coas limitacións orzamentarias. Se o tempo é o que nos queda por vivir, estes tipos son  mala compañía para afrontar as tentacións a que é adicto Trump, e que pagaremos todos. Non confundan! O Evanxeo fala dos “fariseos” e “sepulcros branqueados”; o colonialismo coñeceu ben aos cipayos e, entre os asalariados do pasado, sempre se soubo ben quen eran os crebafolgas.

 

TEMAS: Liberdade de expresión.- Información veraz.- Xeoestrategia americana.- Falsidade e verdade.- Hipocrisía e moral.

MMC (10.03.2025)

A normalidade de moitas anormalidades

O lado máis auténtico do que sucede adoita asentarse na distancia entre o que damos por normal e o que é anormal que suceda.

Como todo xuízo de valor, ambas as cualificacións participan da   suposta racionalidade que atribuímos a cuestións que, na cultura ambiental en que estamos inmersos, son tidas por tales. No acto de xulgar deste xeito pode advertirse case sempre un ingrediente mimético e inconsciente, máis vinculado ao sentimento que á reflexión analítica. Moitas veces non se adecúa ao que   de verdade sucede e de aí as controversias que suscitan boa parte destes xuízos.

Trumpismo

Con iso ten que ver tamén a complicada maneira de saber se canto circula baixo suposta “liberdade de expresión” ten máis que  ver coa ignorancia que co coñecemento, se o determinan intereses particulares ou o ben común, ao que se extorsiona coa mentira. Desde logo medra o número de acontecementos  que se disputan o seu ser  “normal” ou “anormal” e, entre os recentes, destaca o resultado das eleccións americanas. Pódese partir de que os votantes son libres de exercer o seu dereito de voto como mellor entendan ou como vexan os seus problemas cotiáns. Pódese  engadir, así mesmo, que para algo foi EEUU, tras a Declaración de Virginia en xuño de 1776, o berce da  máis antiga de todas as constitucións modernas en 1787 e o antecedente inmediato da Declaración dos Dereitos do Home e do Cidadán na Francia revolucionaria de 1789. Ata aquí todo é “normal”, e en 2024 o “normal” tamén debería ser que os supostos dereitos naturais dos seres humanos alí declarados lograsen maior desenvolvemento e que, en circunstancias tan inquedantes como as que sacoden aos terráqueos, as eleccións do pasado martes -despois do primeiro domingo de novembro- potenciasen  que o 45° presidente de EEUU  fose un individuo menos cuestionado nos tribunais, na ética da súa vida privada e pública e igualmente na mente de quen, despois de todo iso e do asalto ao Capitolio en xaneiro de 2021, sentíronse moi a gusto reelixindo ao candidato republicano. O resultado ten moito de “anormalidade” independentemente dos méritos ou deméritos da adversaria e, en consecuencia , na percepción colectiva queda que a contundencia con que se expresaban os redactores da Declaración primigenia de EEUU sobre  a “felicidade”, o “gozo da liberdade” ou o “gozo da vida” (Declaración Virginia: artg. 1) constrinxiuse  en modo extremo e só a “seguridade” persoal e dos próximos importa. Co país dividido practicamente ao medio, e coa populista lectura do común que proclama o xa electo presidente, non parece que esta lexislatura que iniciará o 20 de xaneiro próximo vaia transcorrer “normal”;  a “defensa da democracia” de todos (artg. 2) non está moi garantida.

Mazonismo

Normalidade e anormalidade tamén andan ao retortero nunha contorna máis próxima. Está en cuestión a xestión da catástrofe ambiental ocorrida o 29 de outubro en Valencia , e o cronograma da reacción do  presidente valenciano trampeando co “eu non fun”, mostra síntomas de “anormalidade”. Entre acusacións aos seus adversarios, retoques ás contradicións, desafortunados xantares de traballo e ignorancia dos protocolos que conlevaba un aviso eficiente á poboación, foi o protagonista principal dun  “anormal” modo de xestionar a situación. E de engadido, pretende infantilizar aos cidadáns con explicacións  que “normalicen” unha incompetencia ao modo que empregan quen non dan a talla e crean problemas ao seu ao redor. O estropicio causado transcorre repetindo imperturbable o acontecido en moitos outros momentos en que o “principio de Peter” foi  plausible hipótese explicativa de como entre as xerarquías políticas –e doutras organizacións- a máxima responsabilidade vai parar a miúdo ao máis incompetente, hábil sen dúbida en despregar o nivel de cazurrería eficiente para alcanzar a cúspide. A primeira vez que se formulou esta teoría foi cara a 1969, pasaron 55 anos e resiste ben a súa capacidade de interpretar a normalidade do funcionamento “anormal” do presidente valenciano ante un acontecemento tan tráxico. Ademais de chegar tarde , as súas explicacións deixan mal aos outros representantes do Estado e conseguiu “normalizar” a indignada reacción cidadá contra a desidia na xestión desta DANA. Só faltaría que, como noutras actuacións irresponsables na propia Comunidade valenciá, quedase como “normal” a continuidade deste personaxe no seu posto e, ao seu lado, a de quen  propicia a súa torpeza.

A “normalización” de “ anormalidades”, abundante no pasado, non cesa neste presente en que son “normais” as trolas para finxir, para pervertir e manipular canto acontece. Seguen sendo “normais”, por exemplo, os contraditorios  criterios éticos con que se xulga o que acontece en Ucraína  e, con máis vigor, o que vén acontecendo en Palestina  desde 1947. E aínda que sexa “anormal”, “normais” son as reaccións que xeran os seareiros de Netanyahu en quen discrepa deles en calquera parte do mundo, como sucedeu o pasado venres en Ámsterdam , co resultado de 60 detidos. O máis grave é que os novos modos de controlar información e poder non reparan en repetir como verdade vellos sofismas, de modo que palabras que parecían dicir algo, xa é “normal” que non digan nada e non sirvan apenas para entenderse. Entre o que se di que foi algo, e o que realmente foi ou está a ser, crecen os desencontros e rende a desconfianza.

A concordia e o diálogo non deberían ser “anormais” en democracia e, con todo, crecen os negacionistas de todo. Acaban de adiantarse as eleccións en Alemaña e será ocasión de observar ata que punto o sistema democrático está san nese país –e indirectamente en Europa- para aguantar a “normalidade” de tanta “anormalidade” discursiva como rolda polos medios e Redes entre variacións económicas contrarias á expectativa do crecemento infinito. O problema empeza a estar vivo na paciencia dos humanos, dubitativos de se  merece a pena continuar crendo e non desesperar. En situacións como a actual, o máis esperanzador son os miles de mozos voluntarios que, canda as institucións públicas, están a botar unha man aos damnificados por unha Natureza que non pregunta se estamos preparados. Ese patrón é fiable para non repetir o mito de Sísifo como castigo.

TEMAS:  Responsabilidade política.- Democracia participativa.- Dereitos Humanos.- Liberdade de expresión.- Ignorancia e mentira.

 MMC (10.11.2024)

P´adiante: In crescendo

A partitura da comunicación política emite sinais perigosos para as institucións que rexen a vida democrática.

Isto vai a máis. É difícil de parar cando, máis aló das lóxicas distancias entre formulacións políticas, leva consigo tensións persoais e dificulta o imprescindible diálogo. Sen querer ou querendo, impón o desgaste das palabras importantes e chega un momento en que non se sabe o que se está dicindo nin facendo; impera –contra toda razón democrática- o salvar quen poida e o máis forte cree ter poder sobre o máis débil. Non outra cousa son os autoritarismos de diversos niveis de intensidade, nos  asuntos macro e micro sociais en que andamos.

Esta semana foi densa en episodios deste cariz e non parece que vaia a amainar neste Mar dos Sargazos. Nada está en calma e medra o número de enredos que como, as algas do xénero Sargassum e os desencontros que chegaron ao presente, enlean todo con tal maraña que impiden movementos acertados. Neste momento, no canto de andar, estamos parados oíndo a fachendosos campións da estupidez cuxo mérito é achegar palabras e xestos provocadores que inciten á violencia. Os desplantes e agresións xestuais da súa linguaxe corporal disputan co hiperbólico como desbaratar calquera forma de entendemento. O seu exceso empeza a ser incontrolable e pouco importa quen ten razón, como empezou o desconcerto e a que se deba tanto despropósito: o despropósito desgoberna tanto relato incoherente e impón arbitrariedades que toda a cidadanía xa está a pagar.

Non foi este o obxectivo da Constitución, tan invocada como desaproveitada. Non parece que sexa de recibo que, por razóns máis persoais que sociopolíticas propiamente tales, moitos que sentan no Congreso de Deputados, no Senado e noutras institucións representativas, cobren un soldo dos impostos de todos; algúns e algunhas acoden a estes espazos da palabra política armados de guións de insultos que algún sabio conselleiro lles escribiu para que insulten, descaradamente e sen razón, para tapar as súas hipocrisías. Esta estratexia xustificativa do apropiado de calquera medio para alcanzar o poder e que “o que poida facer que faga”, pode ser rendible entre adictos unicamente ás súas propias crenzas, pero degrada canto toca, por moita liberdade que invoque e nula educación política demostre. Como tamén o embarra toda esa politiquería pseudodemocrática dispoñible para que , en pleno despregamento de floripondios esperpénticos –xa ensaiados a mediados dos anos noventa- , os supostos árbitros das disputas preparen causas xudiciais vantaxosas pro domo sua. Non era isto o que se pactou en 1978.

Supremacismo ideolóxico

Desde que empezou o curso político e académico, esta tensión expresiva nas  cámaras de representación autonómica e nacional non cesou, e as cuestións que saíron a escena, ben sexa pola xestión de Cataluña, a inmigración, a vivenda, os orzamentos, a corrupción na xestión dos recursos, ou o posible mangoneo extractivo dos máis espabilados do lugar, non cesou de ser motivo  de escasas solucións. Estas pelexas cotiás ante a cidadanía, deixan en dúbida, de entrada, a liberdade de ser de dereitas, de esquerdas ou do centro; impiden a liberdade de conciencia e preveñen, a modo de censura e prohibición radical, contra canto disinta dun pensamento dogmático en case todo. Parece que volvese –ou non se foi- a inquisición conservadora doutrora, agora a berros, cun exército de fieis seguidores de opinións publicadas e retransmitidas baixo os preceptivos canons do insulto a unha intelixencia plural.

Quen invoca un constitucionalismo excluínte para humillar aos seus adversarios e quedarse con todo o pastel dunha patria súa e de ninguén máis, debería lembrar que ese ofendido orgullo bocalán foi  básico para que o nazismo tivese o mellor caldo de cultivo para impoñer o supremacismo ario; o lema “Deus connosco ” proporcionoulle convencidos votantes, certeiros en proporcionarlle toda a verdade e todo o poder. Non é idéntico o que sucede -a Historia non se repite aínda que se pareza sempre en canto a tropezos- , pero soa parecido o que seguimos vendo en directo en Palestina, Líbano e Israel, onde un sacralizado dogmatismo imperialista non para de levarse por diante persoas e bens sen fin. Parecido é tamén canto sucede en Ucraína, espazo que a Historia da pasado disputa coa racionalidade democrática hoxe posible. E o mesmo acontece en media Europa, onde a doutrina Meloni acerca da emigración está a impoñer criterio a gran parte da propia UE, a socialdemocracia inglesa e ao pretendente Feijóo. De engadido, estas dúas semanas que faltan ata as eleccións americanas van seguir deslizando cara á insignificancia a semántica das palabras que tanto motivaron sempre aos defensores da liberdade e igualdade dos humanos. A Declaración Universal dos Dereitos Humanos non axuda a entender os leva e trae publicitarios dos contendentes, nin parece que vaia orientar as decisións de quen desempate as previsións demoscópicas. 

En 1940, John Dewey xa advertira en Liberdade e cultura, que o risco para a democracia non estaba tanto nos totalitarismos doutros, canto nas actitudes favorables aos factores que neses países lles outorgaron a vitoria estruturando “a disciplina, a uniformidade e a confianza” en líderes dese cariz. Pasaron 84 anos, pero é un bo aviso para navegantes entretidos na escuma do que se ve e se oe. Ulises, en situación similar, atouse ao mastro da súa nave para non deixarse seducir polo canto das sereas.

 

TEMAS: Democracia.- Liberdade de expresión.- Pluralidade política.- Autoritarismo.- Lealdade institucional.

 

MMC (Madrid: 21.10.2024). 

Sobre a falsidade política

 

A fidelidade á verdade non consta entre os principios da vida política.

Maquiavelo aconsellaba prudente aos aspirante ao poder que non podían nin debían “manter fidelidade nas promesas cando redunda en prexuízo propio, e cando as razóns que a fixeron prometer xa non existen”. Segundo o capítulo XVIII de O príncipe, é cuestión de principios. Nin existe a bondade humana, nin correspondencia no seu exercicio; polo tanto, o príncipe non está obrigado a observar unha fidelidade que pode serlle prexudicial.

A zorrería como paradigma

Existen, en cambio, múltiples exemplos de xestión con zorrería , en que se “soubo encubrir ben este natural, e ter gran habilidade para finxir e disimular”. Os humanos -engadía- son simples e “sométense ata tal punto ás necesidades do presente, que quen engana atopará sempre quen se deixe enganar”. Exemplar fora, segundo Maquiavelo, o Papa Alejandro VI, grande especialista en aseverar unha cousa e xurala con tal eficacia que os seus enganos sacaban adiante os seus desexos. Proclamaba, polo tanto, que non é necesario que un príncipe posúa a mansedume, fidelidade, humanidade, lealdade e relixiosidade que fagan del un home bo; verase obrigado a obrar en contra e é mester “que teña o ánimo disposto a variar as súas actitudes segundo o esixan as variacións da fortuna. Non ha de apartarse do ben mentres poida, pero ha de saber entrar no mal cando sexa necesario. Canto diga e faga ha estar cheo das calidades citadas: todo ha ser bondade, boa fe, integridade, humanidade e relixión, e “non hai cousa máis necesaria para aparentar que esta última calidade”. Pero o que ante todo ha de procurar como príncipe é “conservar e manter o Estado”; “os medios que empregue serán sempre considerados honrosos e encomiados por todos”, porque “o vulgo déixase sempre coller polas aparencias e polo acerto na cousa”. Segundo Maquiavelo, “no mundo non hai senón vulgo; os poucos espíritos penetrantes non teñen lugar nel cando a maioría ten onde apoiarse”. Un príncipe non ha de predicar senón paz e lealdade, aínda que deba ser inimigo da unha e a outra: “se as observase, moitas veces quitáranlle a reputación ou o Estado”

 A longa cita, reproduce actitudes de políticos do pasado, como Alejandro ou Julio César, moi advertibles tamén en narracións bíblicas en que o engano é protagonista.  Concorda así mesmo con múltiples momentos da Historia recente, abundante en trolas, estrataxemas, e maneiras de eludir a verdade. Aos relatos equívocos que provocaron as dúas Guerras Mundiais, seguiu na Guerra Fría o bombardeo de bondade que rexía decisións infestadas de falsidades tales que, nos anos sesenta, fíxose difícil saber quen eran os bos, quen os malos e, mesmo, quen eran “os nosos”. E antes de que caese o Muro de Berlín, de bondade revestiuse a revisión do Estado de Benestar, de modo que a liberdade do mercado volvese polos seus foros decimonónicos. Cando Fukuyama sentenciou en 1992 o final dunha historia de opostos, o neoliberalismo xa creara novas frontes de conflitos e guerra entre inimigos irreconciliables. A reunión das Azores entre Bush, Aznar e Blair, en marzo de 2003 , deixou ben claro que o de menos era a verdade e ata se inventaron as “armas de destrución masiva” como pretexto para unha pelexa de intereses que non cesou. O Brexit de Inglaterra ou o tránsito inacabado de Trump  pola alta política de EEUU non deixan de ser episodios relevantes nunha historia de falsidades reitoras do poder no presente.

Despois das últimas eleccións en Gran Bretaña, haberá que ver ata onde alcanza a mostrarse a vocación de “servizo público” que transmitiu o laborismo triunfante aos seus votantes que, despois de 14 anos tirados pola borda, acaban de depositar nel unha gran esperanza tras o pau aos defensores das ideas tories desde Cameron a Sunak . Case en paralelo, na veciña Francia a sorpresa é que funcionou  a unión preventiva fronte ao  risco de que controlase o Goberno a extrema dereita, pero a difícil cogobernanza de tan heteroxéneos gañadores non escorrentará o risco do cerco ao público, que aumentará en 2027. Para Francia –como para outros países de Europa- os problemas son máis complexos que outrora e a mentira, a “posverdade” e a trola propáganse tras o suposto ben de todos, mentres as exixencias de “a Verdade” e “a Xustiza” están en discusión. Dentro dunha gran diversidade de formulacións, os sentimentos, a ignorancia, os prexuízos ou os desexos de agradar non deixan de ser manexados -con infamia se é preciso-, para favorecer a popularidade, tan relevante para o votante.

 O Ministerio da Verdade

Entre nós, hai moito tempo xa -aínda que aumentou desde 2018-, do sectarismo dalgúns líderes, potenciador dun discurso maniqueo case tan antigo como o dos creadores dun suposto “ser de España” desde antes de Fernando VII. A súa forma de mentir é case “natural”; cando botan a culpa de todos os males ao adversario, non din a verdade e non lles importa erosionar a convivencia. Privan de lexitimidade ás institucións e os seus representantes, manchan o sentido do Parlamento e non lles importa que o Goberno, o Tribunal Constitucional ou as instancias xudiciais queden en dúbida. Saben que a gran maioría de cidadáns  non ten tempo nin medios para litigar se lles fai falta, e que non poden acceder tampouco a unha información libre e plural que lles permita facerse un xuízo propio sobre as cuestións relevantes. A súa compulsiva demencia conta con que a pouca información de calidade, contrarrestada polos seus medios, propicia a fraude dunha suposta “liberdade de expresión”.

Noticias xudiciais recorrentes, coincidentes a miúdo co que estes medios proclaman, fai crecer a mentira populista das solucións simples a problemas máis complexos, como a inmigración, a globalización ou o cambio climático. É o paraíso demagóxico dos partidarios de volver ao fascismo e as súas violencias totalitarias. Non lles importan os feitos e terxiversan a memoria e, talvez por iso, a Historia actual apenas existe nos currículums escolares, mentres unha descontextualizada visibilidade do Patrimonio cultural axuda á turistificación crecente da existencia. Nesta España que presume de clasificación de “visitantes”,  os docentes da escola pública –cada curso máis diminuída- pronto serán substituídos por extensións conectadas á IA do  “Ministerio da Verdade”, presaxiado por Orwell na súa distópica novela: 1984.

TEMAS: Historia actual.- Currículum escolar.- Información e propaganda.- Liberdade de expresión.- Responsabilidade democrática.

 MMC (Madrid, 08.07.2024)

Pecados orixinais e escusas

En todo relato, a cuestión é sempre o coñecemento que achega; a suposta información pode estar contaminada

Os expertos non coinciden na data, pero adoitan dar por sentado que o primeiro libro da Biblia foi escrito cara ao século XV a. C., moi probablemente cando empezou a promulgarse a hierocracia hebrea.

 Lendo o Xénese

Os seus primeiros capítulos serven de fundamento a un relato máis amplo que abarca a orixe da humanidade e do mundo, cun discurso en que Yahvé é a orixe de todo. Os humanos, obra súa e colaboradores en nomear a outros seres vivos,  desobedecen a lei divina, caen en pecado e, como castigo, son expulsados do Edén. Sen dúbida, é un dos relatos máis soados da humanidade; sen ser orixinal –pois hai outros, máis antigos-, combina un propósito de historia relixiosa, cun Deus único actuando na intrahistoria, e a intención de que as maneiras narrativas acheguen esa idea teolóxica ás esixencias da súa transmisión popular. Ser ou non hebreo, cristián, musulmán ou de calquera opción de liberdade de conciencia, “o pecado orixinal” do primeiro libro do Pentateuco segue incrustado na vida cotiá de cantos se moven dentro da xenericamente chamada cultura occidental. Rara é a noticia das que cada día soben aos noticiarios, en que non sirva de escusa de múltiples acontecementos e, sobre todo, para evadir responsabilidades de canto ocorre. Queda así aos lectores de prensa, redes e cadeas de radio ou televisión, escrutar quen é realmente o auténtico culpable de tanto descontrol, sen apelar ao comodín de recorrer a Adán, Eva ou a serpe.

 

De entrada, con todo, este itinerario ten problemas. Un terzo de cidadáns non len, e se se lles suma a proporción de cantos len papeis de moi baixo nivel informativo, publicidade distractora e ata falaz, a laudable procura de coñecemento por parte dos cidadáns responsables é outra escusa pouco eficiente. A lectura repousada, tras a que achar saberes consistentes, é complicada e pouco accesible; sobrepasa a curiosidade que eses non lectores polos que se interesan os editores –un 35,9%- teñan gran parecido cos que detectan os Informes PISA e, máis concretamente o último, evidenciando o baixo nivel de comprensión lectora que logra producir o sistema escolar español desde que, en 1857, iniciou a súa xeneralización.

Enredos e pretextos

Chegados a este punto, en toda conversación o habitual é que alguén pregunte cal é a nai do año, e xorden os sempiternos desacordos respecto diso. Entre o ovo e a galiña, o antes e o despois, a causa e a consecuencia, a casualidade ou o azar, sempre se menta algún pecado orixinal, desencadenamento de maldades, penitencias e castigos, ata que alguén acaba concluíndo nalgunha das linguas agora oficiais: xa cho dicía eu, momento en que, coma se dun TBO antigo se tratase, o desencontro “proseguirá”. O enredo e as súas escusas, condicionantes de toda “opinión pública” e os seus segredos, repítense en case todas as conversacións de bar, encontros culturais, conferencias e coloquios. En non poucos faladoiros familiares e de amigos, adoitan ser máis arrevesados a medida que se achegan unhas eleccións como as de agora en Galicia. Votar é acción democrática, actualmente tan empeñada en suplir ausencias de outrora que a súa rutina enturba a tranquila posesión da verdade de cada cal na veciñanza. Oír os relatos de cada candidato, tendo que decantarse sen máis por un, empeza a ser molesto. Un 41,12% de galegos abstivéronse nas autonómicas de 2020, e non é a choiva ou o orballo o que os cansa, senón ter que discriminar se o que oen é un plaxio do que xa dixeron os candidatos hai pouco ou se, como aqueles discos de “A voz do seu amo”, a súa conexión co que acontece é pura afectación. Votar sen aclararse de quen  é o causante do envurullo narrativo é unha lea, e máis cando, por pedilo o guión, aos bos lles vai ben e os malos son castigados. Este tipo de ficción xa dicía Óscar Wilde en 1895 (en: A importancia de chamarse Ernesto) “entristece horriblemente”. Entre tanto candidato a querernos, decantarse por alguén que non coincida con sensibilidade distinta á dos interlocutores habituais pode acabar, ademais, en acaloramentos amargos.

Fagan a proba comentando calquera noticia das que pasan cada día polos móbiles para ser substituídas de inmediato por outras; xuntas son insoportables e unha a unha, parece que o seu horror sexa afastado. O Xénese, para saír do espanto, botaba  a culpa de todo o malo a Adán, e o mesmo cabe pensar da información de miles de asuntos desagradables que copan os noticiarios. Se da seca que azouta a seis millóns de cataláns se trata, sempre cabe despistar coa sapiencia de alguén que relacione o desastre climático copeche dunha praza de touros. Se algún mandamás USA di que se están ampliando en Oriente Medio as zonas de conflito, por soster “a liberdade” de comercio, enseguida fainos ver que, unha vez que se sobrepasaron os 27.000 mortos e outros desmáns inútiles, non paran de inmediato a guerra, pero fan exercicios diplomáticos para parala. Estas formas de atallar, querendo confundir, tiñan graza cando o culpable era Adán por comer a mazá. Hoxe, para que ninguén se espante, contan con que é moi rendible –e máis barato- soster o auténtico pecado orixinal da gran maioría de atentados contra a convivencia: a ignorancia programada e o deficiente dereito de todos a un tempo   ensino digno.

No presente hispano, este pecado orixinal segue sendo o responsable de tantas historias e contos como traslocen os tocantes a cuestións case metafísica -absolutamente físicas case sempre-,  como a “amnistía” e o “terrorismo”, xuíces e “xustiza”, así como a súa lexislación, escribas e doutores vixiantes, sedicentes independentes, alleos a toda humanaconsideración que non sexa a supostamente imparcial “técnica xurídica”. Porque é difícil orientarse, merece a pena ler algo do moito que hai escrito, tamén a Biblia; contén moitas alusións á necesaria lealdade da verdade, e non aforra cualificativos ás pantomimas que a falsean. Algúns dos seus relatos son extraordinariamente luminosos para situacións moi próximas e, se se é votante indeciso, clarifican o mérito  de canto digan quen en vésperas electorais se desgañitan. Se teñen moito que ver co mal feito durante 15 anos, “polos seus froitos recoñecerédelos: Seica se recollen uvas dos espinos…? (Mt. 7,15-16). A culpa non é de Adán e Eva.

TEMAS: Verdade e mentira.- Diálogo democrático.- Falsidade e convivencia.-Liberdade de expresión.- Lectura e educación.

MMC (Madrid: 05.02.2024)

O vandalismo cultural revitalízase

Mestres e profesores téñeno difícil: Libros reescritos, arte mutilada e Intelixencia artificialmanipulada limitan a súa liberdade docente.

A americanización de costumes, que deu os seus primeiros pasos tras os Pactos de 1953, non cesou. A ansia de abandonar a autarquía da posguerra -tan ben contada por Berlanga en Benvido Míster Marshal ese mesmo ano-, tivo no plano político máis imitadores de Reagan, Bush e Trump, que dos líderes demócratas. De EEUU séguennos chegando, influencias, modas e inventos que marcan moitos ámbitos da vida española. Da infinidade de artigos de consumo e costumes americanas que entraron nas nosas vidas durante estes anos, merece a pena lembrar que, hai pouco máis de 40 anos, Motorola puxo á venda o primeiro móbil; en 1976, empezou a comercializarse en Madrid e Barcelona, só para vehículos. Hoxe, hai case 56 millóns e medio de liñas operativas, que cambiaron profundamente os hábitos de vida e, tamén, os que incumben á infancia e adolescencia escolar. O móbil, case indispensable, é obxecto de atención educativa polo seu potencial positivo e negativo: os instrumentos que usamos para que a man sexa unha extensión do cerebro non sempre se aplican a xerar competencias sociais.

Reescrituas censoras

Entre os hábitos que, procedentes de EEUU, cabe advertir dun tempo para acá, ten gran interese o celo puritano que aquí empezou a render respecto a reescribir libros do pasado suprimindo expresións e frases que, en linguaxe doutra época, non son “de bo ton”. É laudable que haxa hoxe máis atención á igualdade da muller e os nenos, pero non parece razón suficiente para a revisión, expurgo e branqueamento das palabras, metáforas e xiros expresivos das relacións humanas en tempos pasados. Á parte de que a mutilación deses textos déixaos irrecoñecibles como testemuñas da Historia, a nova moda é expresiva dos camiños da moxigatería censora que, en definitiva, non ansía a mellora das desigualdades que xere a sociedade actual, senón demostrar a “boa conciencia de boas persoas” coartando a liberdade de expresión das demais no que ten de maior interese: denunciar as situacións inxustas.

Reescribir narracións literarias do pasado, novelas e contos en clave puritana non é o camiño para eliminar os problemas; simplemente é autoritarismo repetitivo do afán conservador de que que nada cambie, por inxusto que sexa. Infantilizar á sociedade e manipulala para que pareza que somos máis bos é exactamente o mesmo que se facía no pasado escolar, en que para ler un libro pedíase un permiso, que era negado se non estaba ben cualificado no catálogo de Lecturas boas e malas, do P. Otaola, Garmendía de Otaola. Esta guía –entre outras de similar estilo- continuaba a censura contra os “erros” heterodoxos que entretivera a Menéndez Pelayo. A orientación didáctica da lectura, convertida en moxigatería, ocupouse da “boa prensa” desde o século XIX; impuxera que os libros levasen o selo eclesiástico do imprimatur, e nunca parara en que a prensa o tivese mal para ser medianamente libre. Desde 1478 a 1834 estivera vixente a Inquisición a efectos de censura e control do que lía a xente (a pouca que sabía ler) e, de engadido, con motivo da Guerra Civil, volveran os bibliocaustos e as censuras de bibliotecas e autores cuxa presencia nas listaxes dos expurgos sucesivos crearon hábitos perniciosos. Efecto inducido por esta santurronería foi a dificultade para ler unha Biblia en castelán antes de 1965; nos rituais das misas sempre era lida en latín. En fin, ese mesmo ano tivo lugar a reestruturación do Santo Oficio, que pasou a chamarse Congregación da Fe, pero a gran cantidade de “libros prohibidos” ata entón seguiu vixente en moitas mentes coa mesma prevención que tivera no Index.

Arte mutilada

Na expresión artística, razóns similares, revestidas de pretexto confesional, estiveron sempre detrás das obsesións iconoclastas, que deixaron unha longa historia nas guerras político-relixiosas do século XVI-XVII ou nas revolucións de finais do XVIII. Fai cinco anos, Catherine Nixey lembrou en A idade da escuridade como a arte clásica, grego e romano, foi profundamente mutilada, cando non destruído, despois de que o cristianismo declarásese triunfante do paganismo cando pasou a ser a relixión oficial do Imperio Romano no ano 370 d.C. Nalgúns dos lugares a que presta atención, o fanatismo relixioso iconoclasta volveu ser noticia recente; en marzo de 2001, o foi a destrución dos Budas de Bamiyán (Afganistán): os talibán preferiron o baleiro dun nicho de 55 metros de altura.

Aí seguimos: desta tradición vén o Pin parental que algúns piden os que ven rebeldes fronte a quen non lles seguen ou non canten aleluyas aos seus negacionismos. En Florida, unha profesora acaba de sufrir o seu alcance con Miguel Ángel e o seu David, obra que, segundo as fobias dos pais do seu alumnado, é unha escultura pornográfica, inapropiada para mozos e mozas de 11 e 12 anos. O consello escolar do centro deulle a escoller entre ser despedida ou dimitir, e non é o único caso en centros controlados por grupos de mentalidade conservadora e ultraconservadora: as clases de arte, de bioloxía, de historia e similares están a ser obxecto de obsesións enfermizas co coñecemento e a beleza; para nada coinciden coa harmonía que Miguel Ángel atribuía á Creación. O medo para recoñecer tabús, acompañado de prohibicións culpabilizadoras, xa lle tocou ao artista renacentista noutras obras; as roupas dos personaxes do seu Xuízo Final –na Capela Sixtina- foron pintadas por Daniele de Volterra, a quen, despois da morte de Miguel Ángel, Pío V encargoulle tapar os xenitais das figuras; por tal servizo, os italianos alcumárono Il Braghetone.

Estes vetos á lectura e á arte, en nome da cultura, non son nada, de todos os xeitos, en comparación co que pode traer a manipulación dos datos que configuran a educación dos algoritmos que rexen a vida cotiá á procura de rendibilidade. A Intelixencia artificial está en fase de desenvolvemento exponencial, e o control da información, de noticias, competencias laborais, postos de traballo e infinidade de decisións que afectan á nosa liberdade de pensar e actuar, están en mans de grupos de poder que nin eliximos nin controlamos. Non só o puritanismo, senón outros idearios contrarios á vida democrática, teñen capacidade para actuar en nome de supostos bens maiores con procedementos autoritarios, a beneficio de obxectivos privados. A petición dunha moratoria para a evolución que está a ter a tecnoloxía dixital, dubidosa nalgúns aspectos, é unha gran chamada de atención sobre derívalas contrarias á tan invocada “liberdade” dos cidadáns.

TEMAS: Liberdade de expresión.- Moxigatería censora.- Bibliocaustos.- Intelixencia artificial.- PIN parental.

MMC (04.03.2023)

Hai alérxenos na vida social

Achéganse as eleccións e crecen as demostracións propicias á desinformación das cidadás e cidadáns.

Segundo denuncian os alergólogos, medra o número de persoas con hipersensibilidade ao contacto con substancias causantes de fenómenos alérxicos.

En 2050, segundo a OMS, a metade da poboación terá algún trastorno deste signo e a molestia consecuente, non sempre fácil de controlar. Son moitas as substancias que poden producila e o cambio climático está a incrementar este angustioso problema contra o que vacinarse non sempre é posible.

Na vida social, imos camiño do mesmo: necesítanse máis antisépticos para contrarrestar eses axentes causantes de reaccións inflamatorias que poden ser invalidantes; igual que o pole dos falsos plataneiros está a facer estragos en moitos pacientes, a proximidade da eleccións, para as que xa case só faltan dous meses, segrega efluvios que poñen en risco as neuronas máis democráticas; a desconexión sináptica que xeran algúns políticos pode deixarnos con desinformación suficiente para desentendernos de canto din que nos afecta. Parece que quixesen cidadáns de discernimiento limitado, que poñan á súa disposición a liberdade que teñen para elixilos.

 Posibles alérxenos sociais

A obsesión por controlar os impulsos dos votantes parece levar aos líderes do PP para queixarse en Bruxelas varias veces; na última semana volveron a ver á presidenta da Comisión Europea, Úrsula von der Leyen, e contarlle as súas cuitas sobre a reforma das pensións: “opacidade” e pesada “herdanza” acompañaron a outras queixas de marxinación na xestión de recursos europeos e na próxima presidencia española da UE. Actuaron como os chivatos do cole, que se escusaban nos compañeiros para automarxinarse e ver se lograban apoio dos mestres e ser os seus predilectos. A fórmula secretista ás veces tiña éxito e convertíaos nos cómplices dunha vixilancia inmisericorde cos seus colegas: todo estaba ben, castigos incluídos aos supostos infractores de calquera regra disciplinar, con tal de sentirse superiores.

No paquete de alérxenos desta semana, de similar calibre foi o emprego do termo “autócratas” para referirse a algúns dos xefes de Estado reunidos na XXVIII Cume Iberoamericano, en Santo Domingo, os pasados días 24 e 25 de marzo. A forzada sinapse que podía xerar ese termo coa imaxe que do presidente español trasladan ao electorado tratou de deixar fóra de foco que esa reunión é unha cuestión de Estado á que os seus líderes asistiron e deberán asistir cando volvan ao poder, con independencia de que nela concorran merecedores do deostado termo. Por encantamento, para entón deixarán de selo e ata darán por hipotecada a fotografía de Feijóo no barco dun “amigo” en 1995 e condenado en 2009 por “narco”; a foto, difundida en 2013 , volveu a saír nunha sesión parlamentaria a comezos deste mes.

 Xogos coa liberdade de conciencia

 De todos os xeitos, a última sorpresa para as neuronas do común dos mortais foi o mitin coa participación de Yadira Maestre, a predicadora evanxelista de Usera (Madrid). Ningún demócrata ten nada contra a liberdade de conciencia e de cultos, nin discutirá a liberdade de expresión, dous campos primordiais nos dereitos cidadáns; tampouco se cuestiona que se dea visibilidade a un grupo amplo de inmigrantes latinos, comunidade habitualmente marxinada e moitas veces con problemas de exclusión nos barrios e, tamén, nas aulas escolares. A substancia alérxena non é esa, senón a instrumentalización dese conxunto de situacións carenciales para a propaganda electoral da que as neuronas acusan recibo desde hai tempo.

Moitas cidadás e cidadáns, incrédulos, viron e oído nun mitin do PP, a unha señora colombiana, famosa porque di que, nas súas visións o Espírito Santo, Deus concedeulle, entre outras, a graza de curar o cancro e a “enfermidade da homosexualidade”. O pasado día 25, propagaba o goberno de “os xustos de Deus” para os que lle daban voz pública: Feijóo, Ayuso e Almeida. E quedaron estes “bendicidos”, despois de sumir aos oíntes na cultura ambiental anterior á CE78, en que o palio, as casullas e o incenso eran habituais nos despregamentos publicitarios do réxime nacionalcatólico. Despois do que chamaron “A Cruzada”, o franquismo botara man amplamente da simboloxía que a Igrexa católica podía proporcionarlle para o seu afianzamento no poder, desde o propio acto de “acción de grazas” na igrexa madrileña das Salesas, en maio de 1939. Agora, algúns das mellores esencias daquel tempo preconstitucional recobran forza ao compás do aprecio oportunista –electoralista- aos rituais de ida e volta de Latinoamérica; non precisamente os máis liberadores, senón os que encadean á xente ao fatalismo ao ritmo de mil desprezos ao coñecemento.

Bolsonaro e Trump afianzan o seu imperio ideolóxico en formato de rebeldía twitera, coa mediación destes gurús de barrio en que se mestura, como tantas outras veces, o supostamente relixioso co afán de recoñecemento e supervivencia, de que xa deixou pegada o homo neanderthalis. Queda por ver como o toma a xerarquía católica, hexemónica no uso destes dispositivos culturais desde o século IV despois de Cristo na Península Ibérica, cando o Imperio Romano estaba na súa fase de transición á Baixa Idade Media. Despois da “conquista” de América –e a acción misioneira noutros continentes-, a competencia con confesións e seitas de cosmogonías similares nun mesmo territorio expón problemas culturais e, por suposto, políticos. Empeñada a xerarquía católica, desde antes de 1936, en “recatolizar” España, e ocupada en 1977-79, en asinar uns Acordos que lle garantisen privilexios no ensino, e en cuestións morais que incumben a dereitos e liberdades, a liberdade de conciencia anda lonxe aínda. Aínda que empeza agora a pagar algúns impostos aos concellos, a súa educación na unidade da fe séguese amparando, como fixo durante máis de 80 anos, na subsidiariedade do Estado. Estéril foi, en todo este traxecto, o que John Locke explicara en 1689 sobre quen forza a outros a “crer cousas que non cren”; non desexan “formar unha Igrexa cristiá” senón que o fanatismo empregaba “o pretexto da relixión e do coidado das almas para encubrir a avaricia, a rapinae a ambición”.

TEMAS: Liberdade de conciencia.- Liberdade de expresión.- Liberdade de voto.- Pretextos relixiosos.- Intereses privados

MMC (29.03.2023)