As presións sobre a linguaxe medran desmesuradamente

Un apagamento como o que hai un ano deixou en tebras toda España, ameaza con deixar sen luz gran parte das palabras expresivas da democracia.

As coaccións do sistema económico, combinadas cos cabildeos máis estritamente políticos, desfiguran a palabra cada vez máis, e vulgarizar o máis respectable de cuanto ocorre en unha operación en que, tras o silencio do significativo, o superficial oculta o valioso de canto sucede. O resultado é unha koiné simplificadora que, dun ou outro modo, alcanza, en hábitos e xestos á educación, á cultura e á linguaxe en que nos expresamos. O frustrado atentado do sábado 25.04.2026 contra Trump evidencia esta tendencia, en que o silencio se impón á conversación democrática. O gabinete de comunicación do presidente non pon en cuestión se as políticas de Trump o induciron, e se a facilidade de que a posesión de armas -case indiscriminada- que hai en EEUU posibilitou, unha vez máis, un magnicidio, apenas será mencionada. Si aparecerán grosos tópicos do trumpismo dicindo, como dixo Karoline Leavit, que “este tipo de violencia” aliménta “o culto da esquerda ao odio”.

Máscaras. Maruja Mallo, 1954.

O discurso de moitas narrativas xornalísticas -e tamén históricas- ocultando crimes, e desidias ou carencias públicas na atención aos dereitos de todos, renova de contino esa tendencia, acorde cos reiterados silencios de altas personalidades ante a Xustiza española estes días. Estas amnesias oportunistas -case martiriales en xestos e ademáns- lembran escusas do tipo “Deus quéreo”, “Deus connosco”, “Santa Cruzada” e similares, tan coñecidas das persoas xa entradas en anos. Os cambalaches expresivos teñen longa tradición desde antes da cultura de “cristiandade” na Europa medieval. É rechamante que as calumnias e insultos que, antes do ano 313 d.C., dirixían os xudeus contra os cristiáns repetínas estes contra aqueles despois (Joseph Pérez [2005]: Os xudeus en España).  As raíces comúns que compartían, e as variacións da súa situación legal, contribuíron -con outras  de índole social- a que ambos os grupos se acusasen de "estraños", "misántropos" e perturbadores da orde. Ao non adorar aos deuses romanos, o “ateísmo” -acusación grave en Roma- andou primeiro en boca duns e despois os outros, case sempre acompañada de propensión á “superstición” e o “paganismo”, aspectos que, á súa vez, serviron para razzias internas. Prisciliano, por exemplo. foi executado no ano 385, en Tréveris, por vincular o ascetismo cristián a un “excesivo” aprecio á Natureza e a unha interpretación libre do prescrito polos concilios do século IV.

 A “ignorancia daniña” que, segundo a ortodoxia oficial, conlevaba a afección aos vellos ritos politeístas e a súa vinculación á Natureza, moi perseguida desde a cristianización do Imperio, tivo no propio emperador Teodosio un cruel executor. E Martiño de Braga fustigaba, no seu libro De correctione rusticorum, o gran prestixio que aínda tiñan na Gallaecia sueva do século VI os hábitos máxicos de sanación . As acusacións mutuas entre xudeus e cristiáns -de carácter antisocial e mesmo “infanticidio”- traspasaron amplamente o tempo do imperio Romano, e xustificaron inquisicións diversas e, tamén, progromos sucesivos, incluso o nazi. Agora, aqueles antigos usos puristas da linguaxe vindicativa reviven no xenocidio de Israel en Palestina e Líbano; e as razzias do ICE (Servizo de Inmigración e Aduanas) en EEUU, vinculadas ao supremacismo, volven a España nos acordos do PP-VOX sobre un “enraizamento” que dea “prioridade” aos estremeños e aragoneses -e moi pronto, a leoneses e casteláns-, ao servizo de “a unidade”. Xa non repara en insultos soeces aos adversarios ideolóxicos.

Vulgarizacións significativas

Os significantes do discurso político -tan vinculados o pasado - reforzan a imposición á opinión pública de criterios que contradín o valor que, entre o século XVIII e o XXI, adquiriron as palabras que expresaban os mellores ideais humanos. O grao de imprecisión e ruín avaricia que combinan na fala moitos políticos para manipulala, ten gran relevancia. Esta inclinación para esquivar os seus significados valiosos, á parte de indicar a fraxilidade da democracia, limita o alcance dos supostos “avances democráticos” logrados en España desde o 20.11.1975. Reorientada a súa linguaxe cara a unha senda non democrática, contamina os supostos logros “progresistas” e obriga a repensar o papel de ocultación con que a retórica política vehiculou, desde a Transición, abandonos, desidias e rutinas redutoras das mellores expectativas democráticas dos cidadáns.

A degradación da significatividade das palabras que a expresaron, segue. Esta linguaxe , que se labrou como se esculpen os cantos rodados, e que o esforzo e dedicación na escola e o estudo afinaran , está a ser atropelada, cada vez máis, polos donos da mercadotecnia e os seus masivos medios de difusión, que se impoñen  a calquera  matiz expresivo e invaden todos os espazos á procura de maximizar a súa rendibilidade. Esta vulgarización conecta, ademais, con outros fenómenos acontecidos desde que España entrou de cheo no desenvolvismo tras o Pacto de Madrid en 1953. Da similitude dos seus resultados daba conta o sociólogo Francisco Jurdao -autor de España en venda (Ed. Ayuso: 1979)- cando dicía que “os chourizos do meu pobo xa non son do meu pobo”. Aínda non se falaba  do indiferente que é comer nuns ou outros sitios do centro urbano: todos iguais e con menús que se preparan en naves industriais -como a maioría do pan que despachan supermercados e panaderías. Moitos turistas non advirten a autenticidade que ten o que comen, e os máis conscientes do lugar non sempre poden ir ás súas casas e cociñar nutrientes que merezan a pena; a competitividade laboral impídello e xa se anuncian apartamentos en que , para preparase algo persoal, só hai un microondas.

Nos museos, ámbito cultural especialmente simbólico, tamén rende unha vulgarización similar. Guías obrigados a explicacións que contaminan o significado de cuanto se exhibe, logran que dóciles visitantes cumpran facéndose un selfie. Todos estes centros parecen iguais: cada ano medra un ritual que amarga a cantos non están dispostos a que tanta xente obsesionada por usar o móbil lles impida contemplar tranquilamente unha peza valiosa e deixarse conmover pola súa expresividade.

MMC (27.04.2026)

TEMAS: Linguaxe e silencio.- Linguaxe política.- Precisión conceptual e significatividade expresiva.- Mentiras e insultos. Trumpismo.

Demasiados elefantes

Como nos contos, todos os días trata o lobo de engatusar a Caperucita. Haberá que estar atentos á roupaxe do contista. Ollo coa inocencia!

Xa hai 18 anos que George Lakoff meteu nun pequeno libro a síntese dunha longa serie de investigacións sobre a importancia da linguaxe; acababan de ter lugar os triunfos do republicanismo conservador fronte a uns demócratas teoricamente máis progresistas. Non parece que sirvan de moito as súas leccións; os modos de comunicación e linguaxe esgrimidos nas recentes eleccións de metade de lexislatura en EEUU volveron  ser decisivos para o futuro democrático daquel país.

A loita polos titulares

En Europa e máis concretamente en España, a análise levada a cabo naquel país polas instancias conservadoras e retrógradas, para darlle a volta á imaxe dos seus opoñentes e ser capaces de definir, con voz propia, as grandes cuestión propiciando unha opinión pública favorable, suma cada día adeptos. Aprenderon dos seus colegas americanos, con quen gardan estreita colaboración. Ao mediatizar a vida política e reducila a unha loita de frases máis que a unha loita de clases -que é o que é na súa crúa realidade- , tamén aquí procuran ampliar as súas cotas de pantalla e de micro, e a atención de posibles votantes.

O salto que hai entre as crenzas e valores morais básicos de calquera grupo político, e o modo de facer que a complexidade da realidade política vire ao redor deles, traducilo a linguaxe fácil e asequible, coherente e emocional, e que chegue a todos, incluídos os que menos posibilidades haxan tido para non pasar do semianalfabetismo, implica unha enorme cantidade de traballo sistémico ata atopar os modos mellores dun marco lingüístico propicio á súa difusión. Non é fácil de facer, require grandes recursos detrás e unha paciente constancia; non se improvisa caseiramente. As grandes marcas non improvisan a súa publcidade É un erro por tanto, pensar que quen utilizan esas estratexias son ignorantes, pouco preparados ou niñatos máis ou menos consentidos: craso erro chegar ao insulto con eles, porque se dá máis vantaxe ás súas tácticas; non é cuestión de “mala educación” -aínda que tamén poida selo-, senón de estratexia coa que hai que contar, en que está en xogo conectar co público nunha sociedade de consumo.

Segundo a formulación de Lakoff -unha autoridade en estudos lingüísticos-, é primordial detectar a conexión sentimental e afectiva que hai entre o marco conceptual e moral de quen están nos debates políticos. Viña dicir que tras o marco significativo da linguaxe está un cambio social, que varía o modo de ver a realidade e de dicila para que pareza proveitosa a quen oe ou le a mensaxe. Convén estar atentos a ese transfondo, tan ben coñecido na teoría de xogos, se se quere facer entender e presentar unha alternativa coherente que mereza a pena. Deixarse guiar pola provocación nestes casos, induce a perda de control sobre o que importa. A proposta de Lakoff non ía propiamente de elefantes senón de como facer ver aos demais de maneira clara e firme que pensamos e sentimos acerca do que ocorre e interpélanos; diso vai a política na tradición máis aristotélica, non de politiquerías máis ou menos graciosas e provocadoras, capaces de voar polas Redes sociais.

A crúa realidade

Non fai falta moita listeza para detectar todos os días candidatos que xogan coa nosa confusión. Son tantos que se pode crer que temos non un elefante senón un rabaño de elefantes pisando o territorio, sen escapatoria, nun debate cruento no que se xogan as supostas bondades que teña a convivencia democrática: a crúa realidade socioeconómica é inquietante, os medios e recursos escasos para soster unha calidade de vida decente e os partidarios dunhas ou outras opcións fan ver que as súas ideas e valores morais merecen preferencia nas eleccións que se aveciñan.

Os verdadeiros elefantes adoitan estar detrás dos que poñen como trampa visual. Os que por idade tiveron un pasado en que as feiras de gando eran un foco social relevante, poden volver ao recordo as múltiples manganchas que os tratantes aproveitados usaban para facer pasar por bo un animal enfermo ou moi vello ante un incauto comprador que acudise á roda da venda: aqueles “listos” sabían moi ben que vendían. O escenario cambiou , pero os sofismas que persoas como Ayuso soltaron estes días en Madrid mentres o persoal da sanidade pública se lle declara en folga é similar. Unha xestión e planificación da saúde dos madrileños, da que se senten frustrados mentres os beneficios da seguridade e medicamento privado non cesan de medrarr, non se arranxa culpando a “a esquerda“. Nun asunto que levan os do seu partido trinta anos, e que cada vez está máis negado no destino dos recursos dispoñibles, é como culpar ao mensaxeiro da mala noticia de que é portador. A este influencer da política saélle máis barato sementar un medo antigo e non facer nada por corrixir políticas orientadas explicitamente cara ao privado. Sabe que a natureza humana, ben manipulada, pode chegar a crer que a cultura e a política son prescindibles se non axudan a prosperar a uns poucos. Este marco conceptual, moi elaborado en EEUU, é o que axita a lideresa madrileña, o da antipolítica; os seus opoñentes teñen dificultade en desbancala e non poden desculparse coa habilidade que ela teña para coar a súa presenza continuada nos medios para tapar as súas vergoñas.

Exemplos deste signo xorden todos os días. Os problemas de Ceuta e Melilla cos inmigrantes e marroquís farán ver moitos elefantes estes días. A guerra en Ucraína non cesa en mostrar outros, desviando a atención dos intereses culpables desta guerra e de que Europa estea a perder peso. As guerras sempre foron prolíficas en xerar elefantes, e algúns non deixan de perseguirnos. A Feijóo, por exemplo, que digan os historiadores recoñecidos e competentes en esclarecer a última española hai 86 anos, tráelle sen coidado; o que escriba ou este Orwel tampouco lle importa, e non parece que se llo explicaron no seu colexio, estivese moi atento. Segundo el, aquilo foi unha pelexa dos nosos avós. Pero, ata na súa aldea, cando os avós pelexaran por algo serio, a distancia entre as familias alongouse perigosamente máis da conta se non mediaron a dignidade e o respecto mutuo. O elefante que trata de ocultar é o de crer que dicindo cousas absurdas os que o puxeron aí pensarán que é un tipo duro e que defenderá cal Cid Campeador -o auténtico, non o mitificado en falso-, os intereses máis ultras. O espello do acontecido ao seu antecesor faille perder o seu ser; nas súas cada vez máis nerviosas declaracións –e xa é experto en case todo- seguirá tratando de ocultar as súas carencias de centralidade e “boa xestión” con ese reclamo. Sorte co outono! É propicio para a camuflaxe.

TEMAS: Linguaxe política.- Trampa visual da comunicación.-Semianalfabetismo.- A “pelexa dos avós”.

MMC (Madrid, 09.11.2022)

Hai profundidades e profundidades

Hainas que só perseguen que o que nos ocorre -aínda que non sexa xusto-, sexa inintelixible e nos resignemos á escuridade.

A apreciación ”profunda” dunha xuíza de Muros a propósito do afastamento dunha criatura desa poboación, deixou asombrado a todo o mundo. Podía poñer na balanza xustificativa calquera outra razón, pero ningunha máis elástica que a da “profundidade”, inintelixible como non sexa para cubicar a cantidade de auga que poida ter esa ría tan bela en comparación con calquera outra.

Profunda ficción

Esa suposta profundidade, mencionada en sentenza sen razóns de máis peso que o platonismo categórico de quen ten capacidade decisoria respecto ao futuro que espera a alguén, deixa moito que desexar no relativo a entender a “realidade” do que aconteza. Non se pode dicir que esa zona galega sexa das de suposta profundidade a que alude o tópico da Galicia profunda ou de calquera outra entidade xeográfica mental. A Barbanza é zona ben dotada de servizos, non moi afastada de Santiago, unha das cidades galegas mellor dotadas, e tampouco é das que estean en transo de “baleirarse”; as súas xentes, que viviron ata o presente de xeito razonablemente acorde coa súa contorna, non parecen dispostas a abandonar a súa ría ao ditado dunha xuíza.

Pode, en todo caso, que esta señora sexa unha eminente representante dunha vella teoría, avalada por non poucos filósofos, políticos e comunicadores, para quen “a realidade” é ficción e, polo tanto, adaptable ao imaxinario, nese caso ninguén pode recriminar a esta xuíza de nada salvo do estilo literario que poida empregar. Non é a primeira vez que sucede no mundo xurídico nin, tampouco, na vida de todo cidadán ou cidadá que, por unhas ou outras razóns, se viu forzado a distorsionar, facer restrición mental ou simplemente adornar algo que lle ocorreu ou lle vaia a ocorrer. Todo ten acollida nos xeitos que temos de ver e non ver, contar e non contar, emporcallar e xurar sen ser pillados en renuncio; é dicir, que hai moito onde empregar unha literaria lei do funil, aínda que repercuta na desigualdade de trato cos demais.

 Realidade e ideoloxía

O escenario político deste momento é rico en oportunidades para observar o uso recorrente desta lei. É un palco perfecto para non perder de vista como se ven uns ou outros e como ven ou non ven aos cidadáns -a todos, a ningún ou só a uns poucos- cando falan da vivenda, o recibo da luz, a propiedade privada, a reforma laboral, as máscaras ou, ata, a sentenza do Tribunal Constitucional sobre o imposto de plusvalía. Case todo implica recursos e diñeiro, e talvez por iso, entre outras razóns, todo, incluídas as propias institucións -como agora mesmo os cambios de cadeiras nos altos tribunais- admite múltiples versións, e todo, inevitablemente, ten dimensión política porque afecta a cuestións que nos afectan a todos.

Hai pouco, segundo Relixión digital do día 14, unha emisora ben coñecida acusaba a un medio xornalístico, tamén moi coñecido, de sesgo ideolóxico: “subordinar a verdade á ideoloxía e aos prexuízos” por prestar atención aos ilícitos de pederastia en que estaban incursos representantes dunha moi coñecida confesión relixiosa que, de sempre, na súa dinámica doutrinal -como todas as confesións do mesmo carácter- xoga ante os seus fieis con dous planos en continua relación: o corpo e a alma, o temporal e o espiritual e, de fondo, o dualismo metafísico de Aristóteles sobre do “ser”, a materia e a forma. Este material é tan sensible que permite evadir todo tipo de contidos a conta de nominalismos e metodoloxías proclives á ficción e, por suposto, a manipulación. A historia da humanidade produciu habilidades sobradas para que, incluso os algoritmos poidan ser adestrados sutilmente para que non nos decatemos de onde empeza a ficción nin onde acaba a realidade.

É difícil, xa que logo, modernizar a educación cando as palabras non significan o mesmo para uns e para outros. Neste sentido, a expectativa deste presente respecto ao futuro non ha de esquecer que a continuidade da exéxese restrictiva do art. 27 da CE78 mostra un sistema educativo formalmente diferente do preconstitucional, e con todo persistentemente conservador, por exemplo, en canto a soster privilexios privados que erosionan o valor democrático dunha rede pública apetecible para todos. Esta pauta tan firme ten, entre outros motivos, os acordos entre España e o Vaticano dos anos 1977-1979, o que explica o capítulo 6 do libro de Ángel Munárriz , Iglesia, S.A. mostrando en 2019 como a batalla política polo electorado máis conservador segue sendo rendible para esta peculiar “sociedade sen acción”, que vive de ter enquistado a eternidade no ensino público. Dous anos antes, Jurjo Torres analizara, en Políticas educativas y construción de personalidades neoliberales y neocolonialistas (Madrid: Morata), a contribución do sistema educativo -sobre todo nas súas redes privada e concertada- a esa actitude convivencial cos demais.

Modernidade e continuidade educativa

Nesta historia do presente con que temos que lidar, a forte conexión cultural dos anos franquistas coa educación actual obriga a non ignorar que as restricións educativas de entón seguen sendo propiciadas por selectos aliados dentro das institucións do Estado, que oen e non escoitan. Queren que aquel modelo dual en que o Estado tiña as mans atadas para dignificar a educación pública, siga primando aos que gozaron desde 1938 de subvencións moi xenerosas; desde 1985 han ter diñeiro público garantido e ansían que a súa rede de colexios medre máis aínda. Neste tempo de aparencia máis secular, o confesionalismo escolar ten axudas poderosas para ampliar as súas ansias monopolísticas e seguir limitando a rede pública de centros.

A deixación de 40 anos franquistas, alongada nos 43 do “aconfesionalismo” posterior á CE78, mostra unha “secularización incompleta” da vida política. A LOMLOE -oitava lei orgánica do sistema escolar- aprovéitaa para usar a anfiboloxía como forma literaria “profunda”. Téñano en conta cando se fale, por exemplo, de “calidade e excelencia educativas”, de “liberdade de elección de centro” e, sobre todo, de escolarizar ou educar.

TEMAS.- Neolinguaxes.- Confesionalismo.- Linguaxe política.- Rede pública de centros.- Acordos co Vaticano

MMC (Madrid, 27.10.2021).

Al debate político le sobra belicosidad

Como en muchos patios escolares, en vez de convivencia y lealtad abunda la idea del  “triunfo” defensivo y ofensivo, dominador y excluyente.

Los patios de recreo, igual que los alrededores de muchos colegios, escuelas e institutos, tienen, en general, bastantes problemas. Pese a que siempre ha habido un profesorado interesado en que contribuyeran a una educación integral del alumnado –como muestran iniciativas visibles en la exposición Madrid, ciudad educadora, 1898/1938- , no es infrecuente que sigan siendo reducidos y no hayan sido pensados sino como espacios residuales, no-lugares incoherentes y agresivos, y todavía distan mucho de acoger algo más que canchas polideportivas en que el fútbol o el baloncesto los ocupen al completo. En consecuencia, tampoco es extraño que estos lugares tan principales de la vida de nuestros niños y niñas sean, en demasiados casos, muy poco inclusivos. Demasiado homogéneos para la diversidad social existente, ni están pensados para todos y todas ni, menos, para quienes tengan alguna incapacidad o minusvalía.

Aspectos importantes como presencia de la Naturaleza, agua, tierra o arena, variedad de juegos y participación colaborativa en la producción y conservación de estos espacios, suelen igualmente estar ausentes. Pero en este momento, al revés de lo que ha venido siendo displicentemente común, suscitan la atención de muchas asociaciones de madres y padres, ayuntamientos y, también, de arquitectos y paisajistas. El proyecto MICOS, del Ayuntamiento de Madrid, es de especial interés para entender esta dinámica, paralela a la de algunos movimientos didácticos, preocupados por que las aulas prosigan con esquemas que hacen poco educativo el tiempo de muchos niños y niñas en la escuela.

¡Cómo está el patio!

No hace falta volver a ellos para saber cómo han venido funcionando, y más cuando los casos denunciados en el Teléfono de acoso escolar entre noviembre de 2017 y octubre de 2018 superan los 5.500, y los patios de recreo y las cercanías de muchos centros han sido testigos predilectos. Lo atestiguan referencias autobiográficas de algunos escritores recordando, a veces muy duramente, malos tragos de la infancia escolar. Y cualquier lector, a poco que no se le hayan olvidado los últimos meses de unos u otros actores políticos, ni las sesiones de los debates televisivos previos a las elecciones del 28A, podrá advertir que la mala educación aprendida en aquellos patios escolares de antaño sigue encontrando ocasión para mostrarse en público como lo más natural.

Lo sucedido en esa secuencia, aunque dulcificado un tanto tras los resultados electorales, no dejará de tener su reflejo en el Congreso de Diputados que se constituya el 23 de mayo. Los elegidos cambiarán su fisionomía aproximadamente en un 80%, pero lo que pudo oírse en el transcurso de la noche electoral –amplificado en los comentarios de algunos medios- augura frecuentes motivos de desencuentro y, por ende, la repetición de no pocas peleas estériles, de corte muy similar. Intervenciones habrá en ese hemiciclo, sobre todo antes de los telediarios,  con maneras broncamente transgresoras y espléndidamente reivindicativas para llamar la atención. Algunas formaciones políticas se orientarán, más que a convencer, a vencer y, a ser posible, derrotar al oponente. El éxito de la Herística, o técnicas “para tener siempre razón”, está garantizado; igual que los expertos en digresiones nominalistas, en sofisticados cambios semánticos y en sofismas ajenos a la búsqueda de soluciones para los problemas colectivos.

VOX populi

En la noche del 28A, los comentarios de Ortega y Abascal a propósito de su “hazaña” de haber conseguido llevar por primera vez al Congreso a 24 diputados, dejó amplias señales de que el estilo político como competición dura, y no como dialogo para limar diferencias, va a ser frecuente en la Legislatura que está a punto de iniciarse. Su homólogo en Valencia habló explícitamente de la “guerra que iban a dar en las Corts” autonómicas, supuestamente igual a la que ya libran en Andalucía. En la celebración de la plaza madrileña de Margaret Thatcher –al lado de Colón-, definieron, con una puesta en escena que recordaba películas del Oeste, cuál sería el papel de sus diputados patriotas y cuáles sus objetivos –siempre “accidentales”- en una batalla que, por el tono, parecía arengar a los asistentes a  “reconquistar” valores perdidos. En un imaginario de “resistencia”, cada uno de los diputados electos sería como “un torbellino” contra “la izquierda”, a la que se le habría “acabado la fiesta”; incluso los resultados del PSOE, serían “una victoria efímera”. Y tras la posición a batir, no faltaron alusiones da los supuestos que defienden sus amigos de “Hazte oír y, también, el grupo de obispos más próximos a sus tesis.

Las guerras púnicas

 El lenguaje político –y en particular, el electoral- no abandona el lado bélicamente competitivo con que fue forjado, en que “vencer”, “ganar” y “ser derrotado” aluden a un combate en que resuenan las estrategias defensivas y ofensivas de las legiones romanas. No se ha constatado que  el Arte de la guerra –bastante anterior en el tiempo,  y de muy distinto origen cultural- hubiera sido incorporado, aunque tenga afinidades. Sí está claro, en cambio, que se le ha superpuesto el lenguaje apologético del “triunfo” en que los eclesiásticos fueron adiestrados para imponer, sobre todo desde el siglo IV d. C., su monoteísmo frente a otras creencias que estigmatizaron como “paganas”. Añádasele la secularización que Maquiavelo preceptuaba en El Príncipe y se tendrán los hábitos a cultivar para mantener el poder. La idea del combate, en todo caso, es visible en cómo los jesuitas estimularon a  quienes deberían ser propagadores contrarreformistas: su Ratio Studiorum -formulada entre 1584 y 1599, y todavía imitada en la primera mitad del siglo XX- estipulaba la ficción combativa entre “Romanos” y “Cartagineses”  para aprender cualquier disciplina. Cada bando tenía su cursus honorum particular, en la pretensión de animar a los más estudiosos a intensificar el aprendizaje derrotando a un contrario. Esta simulación bélica –que, como disciplina, todos los presentes en el aula habían de admitir- se repetía en algunas “academias” públicas y, sobre todo, en la estructura didáctica de muchos temas a estudiar como “defensa” de alguna tesis prefijada como verdadera.  Era un sistema altamente competitivo por la exclusividad que solían tener los colegios, pero dejaba fuera a cuantos no veían atractiva la fórmula pedagógica, ni lo que hubiera que estudiar preceptivamente como saber a memorizar y reproducir sin más. Sin embargo, cuando la LOMCE pregonó en 2013 la competitividad como objetivo educador, muchos colegios actuales de jesuitas  se habían convertido  a metodologías colaborativas que han roto las dinámicas  ensimismadas, para lograr aulas con aprendizaje más sólido y atractivo por descubrimiento.

La inclusión

Esperemos que -como las metodologías educativas y los patios escolares- el lenguaje y maneras que predominen tras la inminente “contienda electoral” que se inicia el día 10 de este mes corrijan los aires frentistas. Para los necesarios acuerdos y consensos respecto a los potentes problemas que esperan atención, será bienvenido un ambiente de conciliación en que lo relevante sea la cuidada atención a los intereses generales de la gente común, por encima de privilegios particulares y de partidismos propensos al simplismo totalitario. Priorizar lo importante por encima de costumbres malhadadas del pasado, en un momento en que el panorama internacional es preocupante, será clave para alcanzar acuerdos en aspectos que los “viernes sociales” de estos últimos meses solo dejaron mencionados.  Por ejemplo, en la digna ejecución de la Ley que deroga la LOMCE,  que los sindicatos del sector demandan con urgencia. Sería penoso ver  políticos mirándose a sí mismos en el Parlamento como guardianes entretenidos del cielo, burocráticamente ajenos –a imitación de muchos teólogos-  a los problemas de los mortales.

TEMAS: Lenguaje político. VOX. Patios escolares. Organización del aula. Metodologías educativas. Historia de la educación.

Manuel Menor Currás

Madrid, 01.05.2019