Seguir de pobres era un horizonte vital

O Informe PISA constata a vixencia desa inclinación en moitas vidas.

En 1951, Ignacio Aldecoa escribiu un dos seus contos máis certeiros sobre aquel mundo de finximentos . En Seguir de pobre, unha cuadrilla de seitureiros vivía un verán moi distinto do que ao escritor arabés pintaba a propaganda das Caixas de Aforro, onde as espigas de trigo acompañaban a unha hucha de barro e falábanlle de alegres labregos con “parellas de bois, vacas, maquinaria agrícola e un fillo estudando na universidade ou o seminario”. Aquel aire “de felicidade conquistada” non era o de quen, finalizando a primavera, cruzaban os camiños do país á procura “do pan do traballo” para segar campos doutros. Pasaban ante as portas do pobo á hora temperá buscando, “en oración de esperanza”, un salario de miseria entre suspicacias dos contratantes; desde antes de que saíse o sol ata bastante despois da súa posta, a esgotadora xornada e a mala alimentación deixábaos con máis ganas de descansar que de lavarse e, antes de repousar algo na palleira, revisaban fouces, abarcas e dedís. Sen deixar de soñar, facían toda a campaña da sega en campos afastados aos da súa terra, á que volvían con “un feixiño de billetes pequenos”. Cantaban que, “ao marchar á sega/entran rancores/traballo para ricos/seguir de pobres”, pero esperaban que o seu traballo de andoriñas migrantes lograría que os seus fillos puidesen vivir un sistema en que, cando preguntasen algo, ninguén lles dixese: “Canto máis ignorantes máis queredes saber”.

Comida frugal. Pablo Picasso, 1914

Rosalía de Castro xa lamentara en 1863 que aqueles traballadores baratos saísen das súas aldeas “como rosas” e que, á súa volta, regresasen “como negros”. Este poema dos seus Cantares galegos aludía a unha penosa realidade socioeconómica, da que quedou constancia, mesmo na Información oral e escrita que a Comisión de Reformas Sociais publicou entre 1889 e 1893. Nos anos sesenta do século pasado aínda existía esta trasfega estival, e non por estrada -como no conto de Aldecoa-, senón nos vagóns de terceira, onde se acompañaban das súas fouces, protexidas con anudado cordel para que o seu fío non danase a ninguén. Mentres as chairas castelás poboábanse de máquinas seituradoras, en Frankfurt, Düsseldorf ou París, en Róterdan ou Xenebra, estimaban aquela man de obra sumisa, medorenta de que lles devolvesen ás súas casas. Moitas veces a súa laboriosidade era ilegal, e era menos paga que a dos nativos, que os acusaban de “invasores”. Aínda sendo minorados, fascinábaos o “milagre alemán” e un “Plan Marshall” que melloraban as súas vidas.

Aquel “desenvolvemento” iniciara lento a súa andaina en España co Pacto de Madrid en 1953, despois de unha autarquía moi rendible para algunhas familias. Eisenhower asinouno en 1959 e, tras un duro Plan de Estabilización, selouno o 03.08.1961 a entrada na OCDE. En 1964, inicia a súa industrialización o Primeiro Plan de Desenvolvemento ata 1967 e, a continuación o Segundo chegará a 1971. Urxía entón sanear tamén outros asuntos de modo que, sen modificar o Movemento e a súa Cruzada, parecese que todo se modernizaba ao estilo do que os emigrantes vían fóra, e nese transformismo andou tamén a OCDE. Había que reformar un sistema educativo obsoleto desde a Guerra; a Lei de Ensino Medio de 1938 compasara a depuración dos mellores avances pedagóxicos que viran os 2000 bolseiros da Xunta de Ampliación de Estudos (JAE) en Europa, entre 1907 e 1934. Desmantelados os seus programas e perseguidas as iniciativas da ILE -entre elas os Institutos-Escola, como o do Retiro e o de Hipódromo, en Madrid-, as medidas censoras pecharon moitos institutos: en Madrid, por exemplo, deixaron 7, dos 13 que había- e cambiaron a súa orientación educadora. Aquela “cultura escolar”, imposta durante 30 anos, torpedeaba a estrutura económica en que se pretendía entrar; o SEAT 600 alterara o imaxinario social en 1957, e facían falta operarios cualificados para tarefas que puxesen rapidamente en mans dos consumidores enxeños e útiles vistosos. Debía parecer que cambiaba todo, e foi entón cando a OCDE aconsellou moitas novidades do Libro Branco que precedeu  á Lei Xeral de Educación (1970).

Variacións últimas do “desenvolvemento” educativo

Sobre a pobreza daquela educación -apenas modificada nas leis orgánicas posteriores ao artigo 27 da CE78- o último Informe PISA -patrocinado pola OCDE- mostra signos de que, como sucede no sistema económico en que se move, é especialmente pobre para moitos dos mozos e mozas que, aos quince anos de idade, teñen serios problemas para ler e, polo tanto, para resolver problemas que lles poidan xurdir desde perspectivas matemáticas e científicas. En instante  histórico -entre o31 de marzo e o 16 de maio de 2025-, os seus cuestionarios foron aplicados nos centros a mozos e mozas nacidos en 2010. Viviran unha  crise como a pandemia (entre xaneiro de 2020 e maio de 2023) e, antes, o recorte dos orzamentos de educación no Real Decreto-Lei 14/2012, do 20 de abril impuxo o aforro duns 3.000 millóns de euros ao sistema público, e que parecese irrelevante aumentar a cociente de alumnos, suprimir horas de reforzo e apoio aos máis necesitados, ou aumentar horas lectivas aos docentes, desatender a formación destes , e recortar bolsas ou axudas. E este é  agora o gran motivo do “fracaso” do sistema, que detecta este Informe  PISA; incumbe aos centros privados e públicos de todas as Autonomías, sen mencionar que o soporte cultural desta baratura vén de 1812. Cando a Constitución de Cádiz dedicou o Título IX (artgs. 366 a 371), á “instrución pública”, xa lle asignaba un orzamento en que a atención ás capacidades de toda a cidadanía sería sempre escasa ou nula.

Aí seguimos. En nome de “a liberdade de elixir”, a ignorancia das débedas do sistema educativo cos cidadáns/ás ten tendencia a que non sexan saldadas nunca. No canto de a memoria histórica do vivido, cóidase “a primacía nacional”, ese proxecto en que pasado, presente e futuro teñen unha versión de Historia única, allea a unha maioría cidadá, en que un 33,8% de nenos “SEGUIRÁN DE POBRES”. Hoxe, o selecto negocio da educación ten a primacía: move máis de 20.000 millóns de euros e segue crecendo.

TEMAS: Educación pública.- Políticas cívicas.- Orzamentos educativos.- Modernidade pedagóxica.- Pobreza, igualdade e segregación educadora.

MMC (Madrid: 11.09.2026).