O vandalismo cultural revitalízase

Mestres e profesores téñeno difícil: Libros reescritos, arte mutilada e Intelixencia artificialmanipulada limitan a súa liberdade docente.

A americanización de costumes, que deu os seus primeiros pasos tras os Pactos de 1953, non cesou. A ansia de abandonar a autarquía da posguerra -tan ben contada por Berlanga en Benvido Míster Marshal ese mesmo ano-, tivo no plano político máis imitadores de Reagan, Bush e Trump, que dos líderes demócratas. De EEUU séguennos chegando, influencias, modas e inventos que marcan moitos ámbitos da vida española. Da infinidade de artigos de consumo e costumes americanas que entraron nas nosas vidas durante estes anos, merece a pena lembrar que, hai pouco máis de 40 anos, Motorola puxo á venda o primeiro móbil; en 1976, empezou a comercializarse en Madrid e Barcelona, só para vehículos. Hoxe, hai case 56 millóns e medio de liñas operativas, que cambiaron profundamente os hábitos de vida e, tamén, os que incumben á infancia e adolescencia escolar. O móbil, case indispensable, é obxecto de atención educativa polo seu potencial positivo e negativo: os instrumentos que usamos para que a man sexa unha extensión do cerebro non sempre se aplican a xerar competencias sociais.

Reescrituas censoras

Entre os hábitos que, procedentes de EEUU, cabe advertir dun tempo para acá, ten gran interese o celo puritano que aquí empezou a render respecto a reescribir libros do pasado suprimindo expresións e frases que, en linguaxe doutra época, non son “de bo ton”. É laudable que haxa hoxe máis atención á igualdade da muller e os nenos, pero non parece razón suficiente para a revisión, expurgo e branqueamento das palabras, metáforas e xiros expresivos das relacións humanas en tempos pasados. Á parte de que a mutilación deses textos déixaos irrecoñecibles como testemuñas da Historia, a nova moda é expresiva dos camiños da moxigatería censora que, en definitiva, non ansía a mellora das desigualdades que xere a sociedade actual, senón demostrar a “boa conciencia de boas persoas” coartando a liberdade de expresión das demais no que ten de maior interese: denunciar as situacións inxustas.

Reescribir narracións literarias do pasado, novelas e contos en clave puritana non é o camiño para eliminar os problemas; simplemente é autoritarismo repetitivo do afán conservador de que que nada cambie, por inxusto que sexa. Infantilizar á sociedade e manipulala para que pareza que somos máis bos é exactamente o mesmo que se facía no pasado escolar, en que para ler un libro pedíase un permiso, que era negado se non estaba ben cualificado no catálogo de Lecturas boas e malas, do P. Otaola, Garmendía de Otaola. Esta guía –entre outras de similar estilo- continuaba a censura contra os “erros” heterodoxos que entretivera a Menéndez Pelayo. A orientación didáctica da lectura, convertida en moxigatería, ocupouse da “boa prensa” desde o século XIX; impuxera que os libros levasen o selo eclesiástico do imprimatur, e nunca parara en que a prensa o tivese mal para ser medianamente libre. Desde 1478 a 1834 estivera vixente a Inquisición a efectos de censura e control do que lía a xente (a pouca que sabía ler) e, de engadido, con motivo da Guerra Civil, volveran os bibliocaustos e as censuras de bibliotecas e autores cuxa presencia nas listaxes dos expurgos sucesivos crearon hábitos perniciosos. Efecto inducido por esta santurronería foi a dificultade para ler unha Biblia en castelán antes de 1965; nos rituais das misas sempre era lida en latín. En fin, ese mesmo ano tivo lugar a reestruturación do Santo Oficio, que pasou a chamarse Congregación da Fe, pero a gran cantidade de “libros prohibidos” ata entón seguiu vixente en moitas mentes coa mesma prevención que tivera no Index.

Arte mutilada

Na expresión artística, razóns similares, revestidas de pretexto confesional, estiveron sempre detrás das obsesións iconoclastas, que deixaron unha longa historia nas guerras político-relixiosas do século XVI-XVII ou nas revolucións de finais do XVIII. Fai cinco anos, Catherine Nixey lembrou en A idade da escuridade como a arte clásica, grego e romano, foi profundamente mutilada, cando non destruído, despois de que o cristianismo declarásese triunfante do paganismo cando pasou a ser a relixión oficial do Imperio Romano no ano 370 d.C. Nalgúns dos lugares a que presta atención, o fanatismo relixioso iconoclasta volveu ser noticia recente; en marzo de 2001, o foi a destrución dos Budas de Bamiyán (Afganistán): os talibán preferiron o baleiro dun nicho de 55 metros de altura.

Aí seguimos: desta tradición vén o Pin parental que algúns piden os que ven rebeldes fronte a quen non lles seguen ou non canten aleluyas aos seus negacionismos. En Florida, unha profesora acaba de sufrir o seu alcance con Miguel Ángel e o seu David, obra que, segundo as fobias dos pais do seu alumnado, é unha escultura pornográfica, inapropiada para mozos e mozas de 11 e 12 anos. O consello escolar do centro deulle a escoller entre ser despedida ou dimitir, e non é o único caso en centros controlados por grupos de mentalidade conservadora e ultraconservadora: as clases de arte, de bioloxía, de historia e similares están a ser obxecto de obsesións enfermizas co coñecemento e a beleza; para nada coinciden coa harmonía que Miguel Ángel atribuía á Creación. O medo para recoñecer tabús, acompañado de prohibicións culpabilizadoras, xa lle tocou ao artista renacentista noutras obras; as roupas dos personaxes do seu Xuízo Final –na Capela Sixtina- foron pintadas por Daniele de Volterra, a quen, despois da morte de Miguel Ángel, Pío V encargoulle tapar os xenitais das figuras; por tal servizo, os italianos alcumárono Il Braghetone.

Estes vetos á lectura e á arte, en nome da cultura, non son nada, de todos os xeitos, en comparación co que pode traer a manipulación dos datos que configuran a educación dos algoritmos que rexen a vida cotiá á procura de rendibilidade. A Intelixencia artificial está en fase de desenvolvemento exponencial, e o control da información, de noticias, competencias laborais, postos de traballo e infinidade de decisións que afectan á nosa liberdade de pensar e actuar, están en mans de grupos de poder que nin eliximos nin controlamos. Non só o puritanismo, senón outros idearios contrarios á vida democrática, teñen capacidade para actuar en nome de supostos bens maiores con procedementos autoritarios, a beneficio de obxectivos privados. A petición dunha moratoria para a evolución que está a ter a tecnoloxía dixital, dubidosa nalgúns aspectos, é unha gran chamada de atención sobre derívalas contrarias á tan invocada “liberdade” dos cidadáns.

TEMAS: Liberdade de expresión.- Moxigatería censora.- Bibliocaustos.- Intelixencia artificial.- PIN parental.

MMC (04.03.2023)

Infantes e adolescentes estarán mellor protexidos en diante

Falta agora implementar a nova lei en todos os aspectos; é imprescindible para que tamén a sociedade se sinta máis protexida das súas pantasmas.

Entre as raras ocasións actuais en que acontece algo estimulante no Congreso de Deputados, debe figurar a recente sesión en que se aprobou o proxecto de “Lei orgánica de Protección Integral á Infancia e a Adolescencia”, antes de pasala ao Senado.

Entre as súas novidades, achega que os delitos contra quen na idade do ensinanza obrigatoria sexan obxecto de acoso ou violencia sexual, non prescriban ata que acaden os 50 anos de idade; e tamén, un articulado de medidas específicas a plasmar en cada centro educativo, bo punto de esixencia, á vez que de vixilancia, para que as violencias sobre a infancia e a adolescencia desaparezan. Cando en febreiro de 2019 o que era anteproxecto pasou polo CES (Consello Económico e Social) para o seu preceptivo informe previo, este sinalaba “a falta de datos globais, fiables e sistemáticos sobre a envergadura” deste tipo de violencia, xunto ao seu “aumento espectacular” desde 2009, e a dificultade engadida de protexer “o dereito dos nenos e nenas á integridad física e moral” malia ser un “problema grave e de crecentes dimensións”. Segundo o CES, só en 2017 houbera 38.433 vítimas dalgún ilícito penal dos contemplados nesta lei cando era anteproxecto, uns mil máis que o ano anterior.

Cultura ambiental

Os datos que organizacións preocupadas por estas idades achegan a día de hoxe, entre elas Save the Children, non son mellores e non serán fáciles de mellorar. As actitudes que rexeitan son un produto cultural aprendido, dos que teñen moi longa historia detrás. Na infancia e adolescencia da maioría dos españois, o problema existiu pero a preocupación polo que ocorría nos espazos escolares, nas familias e nalgúns ambientes non traspasaba os círculos coloquiais, nin suscitaba maiores escrúpulos de conciencia. Era moi habitual que os maltratos non se recriminasen, pero os que pasamos dos 50 anos fomos testemuñas de situacións obrigadas, en que eran algo “normal”, “natural”, e, ata, obrigado; ata a Biblia esgrimíannos ás veces como exemplo, porque nalgúns dos seus libros hai consellos inspiradores dese tipo. E cando con motivo da lei de Violencia de xénero explicouse que o maltrato ás mulleres repercute no infantil, seguiron tendo cancha os opinadores para os que o primeiro non existe -ou que é pura ideoloxía- e que o segundo é esaxerado.

Polo teu propio ben

En terreo tan embarrado é de agradecer esta lei. Pero só será máis pionera respecto de outros países se se implementa ben e acelera a desaparición deste tipo de comportamentos. A existencia de ilícitos neste ámbito está moi asentada: as familias, espazo onde acontecen maioritariamente tales abusos e moitos outros, custaralles cambiar actitudes que os propiciaron na súa privacidade; institucións tan relevantes como a Igrexa católica tardaron, ata febreiro de 2019, en aceptar que tivesen dentro o seu “escándalo”; e os que descubran o mal chamado “pin parental”, tardarán o seu en admitir que os nenos e adolescentes son tan suxeitos de dereito como calquera adulto.

Detrás de tales violencias está o desapego sufrido por moitas xeracións en que non ser maior de idade era non ser suxeito xurídico, senón apéndice inconcreto doutras vontades minoradoras; esta sinrazón, xeradora de condutas inapropiadas -e, ás veces, bochornosas-, mixtificó, con todo como virtuosa a atención que parecían prestar a nenos e adolescentes quen -nas casas, nos colexios e na rúa- só alcanzaban a verse a si mesmos como norma rectora de hipocrisías daniñas.. Alice Miller, experta en maltrato infantil, estudou ese estilo educador en que todos dicían actuar “polo noso propio ben”; e descubriu como as vidas de moitos quedaron marcadas polos métodos con que nos prohibían, rifar, mentían, castigaban, pegaban, silenciaban e sometían a obediencias que, desde unha cualificación actual, rexeitamos. Aqueles xeitos de enderezar a “boa educación”, opacas aos “Dereitos do Neno”, son violencia pura e dura.

Estes abusos teñen moito que ver co que lles ensinaron a moitos educadores, titores ou colegas, quen, de xeito igualmente agresiva reprodúceno con todo tipo de pretextos noutros alumnos, fillos ou compañeiros de pupitre. As mafiosas hipérboles de obediencia e silencio con que se acompañan adoitan ser, como en toda ditadura que se precie, normalidade en non poucos ambientes; ao transmitilas, fan que prosiga a inxustiza profunda de sometementos, crebas e estropicios persoais e, cal pandemia tóxica, repercuten na sociedade. O abuso autoritario -prolongado ás veces en violencia sexual- que se impoñía en moitos ambientes, deixou rastros desgraciados en cantos sufriron maltrato educacional. “O cadro dos malos tratos sufridos na infancia”escribe tamén Miller- non aparece todo dun golpe, é un longo proceso no curso do cal novos aspectos emerxen aos poucos á conciencia... Chega a ser perceptible soamente cando se é adulto, xa que o neno non tivo outra elección que a de sufrir durante anos en silencio”. Esta especialista , logo de penetrar na infancia do dictador alemán e na relación co seu pai, deixou este aviso: “Abondou o delirio dun Führer, abondaron uns millóns de cidadáns ben educados para extinguir, no curso de poucos anos, un número incontable de vidas humanas inocentes”.

A choiva e o pranto

Cando se proclame esta lei orgánica, quedará moito por remover; non só trala atarefada “disciplina” que moitos demandaron sempre, senón tamén no que, recentemente, algúns alegan pola nosa “liberdade”. O regulamento de réxime interior de institutos requiría, en 1940, actitudes acordes coas orientacións establecidas na Lei de 20.09.1938; non desmerecía moito doutros máis próximos, coa “autoridade do profesor” como bandeira . No tránsito á efectividade desta honrosa lei orgánica, nin sequera un exercicio de “impecable paleontoloxía” sobre moitas infancias poderá tapar as súas “gretas e traumas”, nin -segundo expresión de Benedetti- “remendar con zurcido invisible as esgazaduras” que poidan acompañar algúns bos recordos daqueles anos.

TEMAS.- Protección integral da Infancia e Adolescencia.- Dereitos do Neno.- Dereitos Humanos.- Pin parental.- Malos tratos.

Manuel Menor Currás

Madrid, 17.04.2021

A nosa liberdade anda en xogo estes días

Non todo o que leva tan prezado nome é digno de ser contemplado nas decisións que afectan ao ben común.

Fai un ano do confinamiento por mor da primeira onda da Covid-19, houbo outras dúas máis e case 70.000 mortos. Non é doado este tempo; o cansazo que produce e os problemas que ha ir xerando non son bos conselleiros para valorar cómo proceder. O fácil é deixarse cegar para distinguir e, que nos seduzan as ocorrencias chieiras dos máis iluminados. Algunhas non pasan de repetición interesada de vellos prexuízos.

Da liberdade parental

Entre os riscos do momento, o máis vapuleado é, unha vez máis, o da liberdade, sinal de que non está ben asentada e que pode ser tratada de modo que se nos quede en nada como dereito e deber fundamental en democracia. O cómputo de situacións en que se cuestiona é case tan longo como a mesma historia da humanidade, pero no que toca á coxuntura actual, non estará mal observar algunhas. Por exemplo, a insistencia que os de Vox en esixir o Pin parental, supuestamente para defender “a liberdade dos pais” para decidir sobre propostas educativas en que se susciten cuestións que din delicadas, como poidan ser as relacionadas coa educación sexual ou, por extensión, as que teñan que ver con problemas sociais específicos no currículum.

Por este portelo, baseado nun conxunto de tabús hexemónicos na nosa historia, ábrese outra boa fenda á facultade do Estado de organizar, do modo máis conveniente á igualdade de todos, unha educación universal que abarque os asuntos máis relevantes da aprendizaxe individual e social dos seus cidadáns. Dáse prevalencia non só aos pais, senón a que se consagre a que organizacións e institucións particulares han ter en definir os intereses xerais de todos, no ronsel marcado por Concordatos que limitaron todas as leis xerais de educación desde 1851 e que, actualmente, segue nos Acordos co Vaticano de 1979 baixo o paraguas dun oxímoron xurídico de difícil encaixe nun país democrático como da suposta “aconfesionalidade” do Estado.

A reivindicada liberdade parental non salva, de todos os xeitos, a enorme cantidade de problemas que arrastra a educación de moitas xeracións en cuestións de carácter estritamente individual como nas concernentes ao trato social. Á marxe doutras moitas carencias, os datos que proporcionan diversas institucións atentas á violencia de xénero e á sufrida por nenos e adolescentes, non deixan lugar a dúbidas. No que vai de ano, levamos xa varios crimes no primeiro destes capítulos, signo de que temos un problema coa educación de homes e mulleres en igualdade de dereitos como persoas. E en canto á segunda fronte, basta seguir o trámite inicial, de febreiro de 2019, do Anteproxecto de Lei Orgánica de Protección integral á infancia e a adolescencia fronte á violencia. Logo da CE78, España apuntouse a como na Unión Europea e en distintos tratados fixeron ao neno suxeito de dereitos; con todo, o preceptivo informe previo do CES (Consello Económico e Social) sinalou -a falta de datos globais, fiables e sistemáticos sobre a envergadura do fenómeno da violencia contra a infancia e a adolescencia-, o seu “aumento espectacular” desde 2009, e a dificultade de protexer “o dereito dos nenos e nenas á integridade física e moral”, cando hai un “problema grave e de crecentes dimensións”: os datos dispoñibles dicían que, soamente en 2017, houbera 38.433 vítimas dalgún ilícito penal dos contemplados no Anteproxecto. Este é un bo indicador de que tamén temos neste aspecto un problema -non só ligado a inaceptables comportamentos detectados en institucións de control eclesiástico, supuestamente educadoras- e que non basta con encomendalo á suposta liberdade parental; segundo indicaba o pasado 23 de febreiro a Fundación Anar, os abusos de índole sexual cuadruplicáronse entre 2017 e 2021, sendo cometidos en gran medida na contorna familiar das vítimas; fallan moitas cousas nos ambientes familiares -especialmente ao lado paterno, pero non exclusivamente- e aumentan, ademais, novas modas de agresión, como as “mandas”.

Salvar a Semana Santa?

Imos camiño da cuarta onda do coronavirus sen ter ben definidas as defensas respecto do que pasou ata agora; non parece, con todo, que aprendamos nada. Algúns con influxo mediático e político seguen abusando da liberdade de movementos; agora mesmo, entenden que hai que “salvar a semana Santa” -como quixeron salvar o Nadal e antes o verán- e, segundo transcende neste momento, farano deixando “liberdade” aos movementos dos seus cidadáns en nome do ben común, económico. De xeito evidente, a sagacidade semántica fai prevalente o duns poucos, mentres esta falsa porta da liberdade fai que quen discrepen desta turistificación da vida colectiva se expoñan, de novo, a ser declarados inimigos do pobo. Mentres este debate entrelázase co noso cansazo cotián, non estará mal repasar o que Ibsen teatralizó, en 1882, Un inimigo público. Aquel Dr. Stockmann detectara que as moi rendibles augas do balneario do pobo eran “peligrosísimas para a saúde” e convertíano en “sepulcro blanqueado”, un “crime contra a sociedade”, pero o alcalde, ante o inconveniente de que habería que tardar dous anos en facer un saneamiento adecuado e caro, ditaminou que “o benestar público require que non se saiba”. Na obra de Ibsen, facer o debido era “imprudente” e “comprometía” o benestar do pobo, ao ser os baños “o único porvir” daquela cidade: o pobo “está mellor servido coas boas ideas vellas que lle son familiares xa”. Nas nosas vidas, entre abril e xuño veremos que depara esta variable da liberdade, especialmente ás persoas maiores que, neste momento, son case a metade das falecidas ata agora. SAÚDE e SORTE: volvemos empezar…

Manuel Menor Currás

Madrid, 03.03.2021

COVID-19.- Liberdade democrática.- Intereses privados.- PIN parental.- Mobilidade turística.