Educación e Turismo: nova normalidade

Na reconstrución actual, parece que primen intereses sectoriais, coma se fosen independentes e os fíos da Economía non tivesen que ver.

No sétimo parágrafo do Prólogo da LXE, de catro de agosto de 1970, recoñecíase que a educación é “unha permanente tarefa inacabada”; estes días púidose comprobar que estamos en que non se acabe nunca. A ministra Celáa presentou a debate no Congreso unha nova lei educativa que substitúa á LOMCE e volvemos a oír as mesmas voces que, nos anos 40 do século XIX, clamaban pola liberdade. Antonio Gil e Zárate -un dos liberais demócratas que máis sabía de asuntos educativos- deixou abundantes testemuños diso, sobre todo unha gran referencia a esta cuestión central en 1855, na primeira historia da educación española que merece o nome de tal. Volveron ao Congreso vellos lemas sobre a protección dos nenos, a calidade e demais parafernalia que, cando eramos pequenos, pregoaba aquela Reforma do Ensino Primario de 18,07.1945 e, antes, a de Secundaria, do 20.09.1938.

En nome da liberdade, na educación española -como noutros moitos aspectos da vida da cidadá- díxose e fíxose de todo: ata se amordazou á xente durante anos e anos. Salvado o primeiro escollo no Congreso, poida que salga adiante esta LOMLOE -aínda que os acrónimos das leis orgánicas se compliquen xa en exceso-, pero moitos dos aspectos que merman a liberdade da educación, no sentido tan reclamado tamén no século XIX de liberdade de investigación e saberes que cheguen a todos por igual e con prontitude , tardarán en chegar. Seguirán aí moitos dos freos que se lle foron poñendo ao longo do XIX, e que historiadores de tanto prestixio como Manuel de Puelles, Antonio Viñao e unha pléiade de investigadores de valía foron desvelando. Xurxo Torres que estudaba hai pouco como se producía hoxe a construción de personalidades neoliberais e neoconservadoras, desde o sistema educativo, dá moitas claves para que quen queira decatarse vexa cales seguen sendo as razóns polas que esta lei, se sae ben parada do Congreso, sairá con bastantes limitacións á liberdade democrática, non á dos lemas que propagan uns medios fieis aos que se ocupan de intentar confundirnos. Non é o mesmo.

Nova normalidade

Houbo un Ministerio -hai que recordar- de Información e Turismo. Foi un invento de 1951 que asumía competencias de distintos organismos pero, sobre todo, o que fora propaganda en prensa, publicacións e espectáculos, compoñentes diversos de censura e, por suposto, os primeiros atisbos de política turística que se iniciaron na Ditadura de Primo de Rivera nos anos vinte. Todo cambia para permanecer idéntico: sería unha forma de mirar, na dúbida de se Heráclito tiña máis razón que Parménides ou ao revés. O feito é que Turismo anda agora ligado a Industria, mentres que Información navega, segundo se mire, entre Educación, Cultura e Universidades, unha tríada cuxa unidade depende de Economía.

Vén a conto esta excursión polo pasado dos nosos ministerios do que sexa, para tratar de entender onde andamos; de xeito evidente parece que na suposta “nova normalidade” en que entramos agora, non é bo momento para cambios profundos en Educación e conformarase cunha epidérmica antiLOMCE. Ten máis tirón a economía inmediata: o turismo ou a automoción, por exemplo, e ata as terrazas dos hosteleiros acapararán moita máis atención e recursos, claro; non digamos o fútbol, ese tótem incombustible. No mellor dos supostos, seguirán campeando no sistema educativo aspectos tales como a discriminación que subxace trala rede privada de centros, o seu crecemento desproporcionado a conta dos impostos de todos e, de engadido, as diferentes idearios que exhiben uns e outros centros -uns e outros profesores no seu nome-, con interrupción consciente de que o dereito a que a universalidade da escolarización non coarte coa súa dignidade as supostas liberdades de elección de centro que poidan ter os máis selectos do lugar.

O vello

O asunto central é a economía educativa: o seu reparto proporcional seguirá intacto. A educación española actual ten uns recortados orzamentos que son expresión e froito da desigualdade subxacente; o gasto público que temos neste sector é dos máis baixos da UE-15, mentres os gastos privados son dos máis altos: 0,60% do PIB fronte a unha media europea do 0,36%. Este contraste falaría, segundo non poucos analistas -contrastado polos especialistas en avaliación- de como os grupos sociais de renda máis alta se desligan da escola pública porque cren ter o problema resolto e non teñen interese en influír nos medios e na vida política para que a situación cambie. Isto que escribía Vicenc Navarro en 2015 tivo o seu reflexo en como, cos gobernos do PP de Aznar, houbo unha baixada na proporción que a Educación correspondeu no PIB e en como, en Comunidades como a de Madrid, se afanron en esaxerar a promoción da escola privada a conta da pública, desde antes da LOMCE. Agora, temos unha comparación máis desvergonzada a man para entendelo ben: a da xestión da Sanidade e a das residencias xeriátricas.

O máis sorprendente foi ver como nesa dinámica púidose advertir a connivencia da xerarquía episcopal predominante, máis ocupada en defender as súas alianzas de poder cos defensores das privatizacións, que en velar polo ben común. Ese estilo, pouco coherente co que o crente “Pobo de Deus” reclama, fai recordar que seguen vivas as alianzas do pasado por manter o poder simbólico da educación en boas mans; coma se vixiasen que a democracia puidese derramarse se se fose  saír do control aristocrático que sobre ela tiñan os privilexiados do Antigo Réxime. O neoliberalismo e o neoconservadurismo nútrense daquel zume e contan para sostela -unha vez máis- co modelo de relixión católica hexemónico que propaga a Conferencia Episcopal.

Esta da educación actual e as forzas que pugnan por controlala non é unha historia do pasado. Aqueles que a controlaron no pasado seguen aí e son os sucesores da súa propia tradición; poden testificarlo os poucos vellos que -despois da escabechina recente- viviron de cerca a política educativa dos vencedores da Guerra civil. As súas familias -como contaba Gloria Fuertes nalgúns dos seus poemas- tiveron que escoller entre poñelos a “estudar” ou “ir á escola”, mentres o grupo de “os selectos” reformaba e dirixía ao seu antollo canto se dicía ou facía desde Burgos primeiro e, despois, desde Alcalá, 34. Os que sigan o debate da LOMLOE no Congreso, poderán ver en directo quen son os herdeiros daquela situación de poder. Cal vai  ser a “nova normalidade” educativa está por ver, pero é dubidoso que vaia a desvirtuar moito a normal discriminación que había antes de marzo. Atentos!

TEMAS: Leis de Educación.- Debate democrático.- Liberdade educativa.- Universalidade da Educación.- LOMCE/LOMLOE.

Manuel Menor Currás,

Madrid, 19.06.2020

Desconcerto cos concertos educativos?

Tocalos logo de 35 anos, traerá fortes protestas. Se quedan como están, o progresismo desta Coalición de Goberno quedará en dúbida.

O paso da borrasca “Gloria” polo litoral Mediterráneo deixou serias mostras de que no Antropoceno hai moito que emendar se se pretende que a Terra siga sendo habitable moito tempo. O tan pregoado “desenvolvemento”, cando é a costa da Natureza, non sae a conta. Tarde ou cedo volve esta polos seus fueros aos seus ritmos de evolución, non coincidentes cos da historia humana e as súas pretensións. Veñen recoñecelo algúns nesas áreas mediterráneas onde os paseos marítimos e primeiras liñas de praia foron afectados polo temporal. O mar reclama o seu espazo. Máis pronto que tarde haberán de recoñecer que non merece a pena restaurar o que outra “pinga fría” (DANA) ou similar volverá destruír. O cambio climático e as súas consecuencias non van de brincadeira.

Antropocentrismos desconcertados

Xeran desconcerto estas advertencias da Natureza. Case toda a nosa vida no medio vese obrigada a desaprender o aprendido, para aprender a facer mellor o necesario para sobrevivir. Canto facemos require ser redefinido como sostible e que non dane a ninguén. Os libros de ética e moral, os de urbanidade e ata os mandamentos da tradición xudeo-cristiá, requiren profunda recodificación individual e colectiva. Non será fácil ante canto se sentiu como imposición, molestia e -sobre todo- tradición ou posible perda de beneficios. Opostos e ambivalentes, pasotas e integrados, ofendidos e cansos, van ter máis traballo do desexable para saber facer o máis pertinente ao ben de todos.

Os patróns que deberemos seguir non se improvisan. Serán de ordinario similares aos que xa desenvolvemos, por exemplo, respecto da saúde, sen advertir que esta é un reflexo da saúde da Natureza. Persoas que aínda na súa infancia han ter hábitos alimentarios de indubidable sintaxe ecolóxica, disgústanse cando o médico lles recomenda moderación ou abstinencia dalgún procesado. Sorpréndense desconcertados ante a reducación que implica, para poñerse en harmonía consigo mesmos, non consumir o que durante anos fixeron con aparente impunidade.

A “liberdade” e “calidade” escolar como síntoma

Idéntico patrón pode observarse no cumprimento do que o art. 27 CE78 establece como universal e en “liberdade” para todos os españois. Cando a ministra Celáa sacou a relucir os seus límites, enfureceu a cantos pregoan urbi et orbi que -fronte ao que dixo a sentenza 77/1985 do TC- é constitucional a súa particular interpretación dunha suposta “liberdade de elección de centro”. Non vale recordarlles que o que é anticonstitucional é soster oficialmente, e con diñeiro público de todos, unha dualidad educativa de diferente rango para privilexiar a un terzo do alumnado. Ou que non vale como “función social” a creación de centros privados -en solo público, cos seus concertos e, ata, alumnos seleccionados- en detrimento dos que non poden pagar cotas extras por idearios que poñen en cuestión a miúdo os valores da igualdade e fraternidad democrática. En fin, que menos vale invocar principios confesionais de suposta superioridade cando moitos destes centros elixen aos seus alumnos e non son os cidadáns os que poden elixilos nin apenas participar no funcionamento dos seus proxectos educadores, por ser de titularidad privada.

Desde 1985, en que a LODE estableceu os concertos regulamentando as subvencións da etapa franquista e contrapartidas de aceptación do alumnado, pasaron 35 anos de certa impunidade transgresora no contratado. Son 35 anos en que algunhas Comunidades autónomas decidiron que lles daba carta branca para privatizar ou externalizar ingredientes da actividade educadora e fortalecer empresas que aspiran a rendibilizar ao máximo investimentos mínimos. Nos últimos destes 35 anos, acelerouse a intensidade selectiva dalgúns colexios a conta de que o Estado os financie a fondo e sen controlar o modo de investimento. No transcurso destes 35 anos, este hábito foi calando na sociedade consumista como algo patrimonial e con dereito a converter a educación dos fillos nun subvencionado nicho selecto de distinción social -para familias con recursos e afán de destacar entre os veciños-, mentres na escola pública desesperan porque diminuíu o investimento estatal ou da Comunidade, reduciuse o profesorado e recórtanse as actividades que atenden aos nenos e nenas que máis atención educadora necesitan.

O patrón dualizador que marcan os concertos é segregador, pauta indeseada polos que non queren un sistema educativo con esta contradición financiada por todos e apostan por un “ensino único” como aglutinador social e territorial de todos. Sopórtana peor os que non poden mandar aos seus fillos/as a un centro privado, por non ter recursos. De que lles vale a todos eles esa suposta “liberdade de elección de centro”? Por que os propagandistas desta nunca reivindican as imprescindibles liberdades de conciencia e coñecemento para o alumnado, nin a de cátedra, investigación e innovación imprescindibles para todo bo profesor? É un xusto patrón democrático o desta dualización educativa, que dificulta ata a representación sindical nestes centros concertados? Como se desengancha este asunto do trenco adoutrinamiento twitero?

Trinta e cinco anos de deiaxción interesada pesan moito para revisar a disociación desigualadora de base que ten o sistema educativo español; xa hai comunidades autónomas que, logo de Hungría, son as que mellor cumpren en Europa o ditado de que o libre mercado é o que debe rexer esta actividade, coma se de producir e vender alcachofas se tratase. Se a revisión da LOMCE que se aveciña non reequilibra os dous mundos que a LODE pretendeu harmonizar, só será outro parche nun sistema que, lexislativamente, vai camiño de ser máis prolífico que o vello “Florido pensil” de Andrés Sopeña.

É un asunto de saúde pública: desatendelo é educar mal para os cambios de costumes que, se queira ou non, son urxentes; poñerá máis difícil a necesaria solidariedade cos demais e con canto nos rodea. Ademais, fronte ao prepotente e inútil sálvese quen poida, cando os recursos son escasos xa está ben de seguir amortizando coa escola, desde 1851, o desamortizado en 1836. Atentos, pois, ás continuidades de patróns reacios a ceder no que algúns lobbys aínda consideran territorio de conquista.

TEMAS: Concertos educativos. Escola publica e colexios privados. Leis educativas. Artigo 27CE78. Xustiza distributiva.

Manuel Menor Currás

Madrid, 29.01.2020

A "boa eduación" e a mala política

A “boa educación” non depende só das escolas e colexios. Pero a mala educación é síntoma de serios problemas de convivencia.

Baldoví, na súa intervención no Congreso o pasado día sete, mereceu un nutrido aplauso -dun sector do hemiciclo- porque botaba en falta algo que, en principio, dan as escolas: educación. Ao seu parecer, a moitos dos que alí estaban faltoulles “boa educación”. Sen dúbida, referíase ás pautas de comportamento, respecto e modais mostrados por moitos parlamentarios, máis ben de “mala educación”. E nas súas palabras non había ningunha ironía ao estilo das de Mark Twain, cando puxo en solfa as historietas sobre O neno malo e o neno bo, senón enfado.

Actores de boa educación

Todos estamos de contino sometidos á variable vara de medir con que os que nos ven e nos oen consideran boa ou mala a nosa conduta. Con máis razón os que falan e se expresan publicamente na Cámara dos Deputados. Queiran ou non, transmiten a súa boa ou mala educación, esa cobertura que fai que xestos, palabras e discurso reforcen ineludiblemente mensaxes de empatía, proximidade, serenidade, razoamento, intelixencia, comprensión ou, pola contra, indiferenza, agresividade, intransixencia, egoísmo, cerrazón, falsidade rancor e ata odio. Ese plus da “boa educación” amortece, ata, o que a rudeza de xeitos adoita mostrar máis a miúdo: ignorancia e prexuízo, máis manifestos cando o que se expresa faino de oídas, mecanicamente, como un monicreque sen pensamento propio.

Como na vida mesma, nesta sociedade do espectáculo os variados especímenes existentes nos parlamentos confiren a algúns personaxes maior teatralidade para atraer á prensa de diverso modo. Independentemente do moito ou nulo coñecemento que mostren sobre os asuntos, moitos non se senten obrigados polas normas dos bos modais cos seus adversarios. Sorprende o facilmente que esquecen o que, nos seus selectos colexios lle fixeron ler do escrito respecto diso -entre outros- por Erasmo, Parravicini, Saturnino Calleja, D´Amicis, Pilar Sinués, Fernando Beltrán de Lis, Pilar Pascual ou Alfonso Ussía.

Retórico parece, pois, que, ao tratar problemas serios, encomenden o seu arranxo á educación e o rearfirmen  en decisións lexislativas do Parlamento. Non só nas concernentes aos distintos niveis educativos -como cando suprimiron a Educación para a Convivencia ou para a Cidadanía- senón, tamén, respecto doutros campos da vida pública. O BOE educa, e educa ben, mal ou regular, segundo o que regula ou desregula, e segundo a quen coarte ou favoreza. Non é etéreo o seu carácter educador. Se se analízase a publicación oficial nunha secuencia de varios anos, permite observar a proximidade ou lonxanía, interese ou desinterese, aversión e ata repudio que uns ou outros asuntos lle suscitaron; como se consentiron ou esqueceron, como se preferiron unhas ou outras pautas a desenvolver. No BOE quedan expresadas as condutas cotiás que os nosos representantes quixeron e puideron esixir aos seus conciudadanos, conscientes dunha capacidade que a escola non adoita ter para educar.

Detrás, pódese ver como no que se propón e decide pesa, con máis frecuencia do desexable, o dar por suposto que é “natural” o que soamente é a inercia do apreso. Montaigne -un dos clásicos recordados por N. Ordine noseu último libro- dicía que “as leis da conciencia, que dicimos nacer da natureza, nacen do costume. Dado que cada cal venera no seu interior as opinións e as condutas que se aproban e admiten ó súa redor, non pode desprenderse delas sen remorso”?. Ao pretender diluír as contradicións de crenza ou de clase social ofendida, o BOE continuamente pon de manifesto como moito do que din as súas páxinas está lastrado de inautenticidade, á espera de que a historia o supere. Non é difícil, ademais, ver nas súas páxinas aos encantados e encantadas de recoñecerse a si mesmos coma se visen a Deus cando se miran ao espello. Pero ese cinismo burocrático, propicio aos monólogos, deixou plasmadas aí sete leis educativas alternantes e talvez mostre pronto a oitava.

Lexisladores de boa educación?

Cando Baldoví mencionou que era mestre e profesor de Educación física, os que se sorriron evidenciaron, ademais, a pouca estima que un sistema educativo de calidade lles merecía. Ante tal confesión, fixeron gala dunha castiza cursilería, tan falta de respecto e de ética como as ferintes palabras recordadas hai pouco por J.M. Bausset, ou como cando outro profesor, Labordeta, brindou un exabrupto soado en marzo de 2003 a uns hooligans de idéntica vaidade farisaica. O novo parece ser o hipócrita entusiasmo por machucar ao contrario e non deixarlle espazo ningún para que mostre a súa parte de razón.

Non é fácil -dentro da cultura política exixible a parlamentarios de 2020, logo dos cincuenta anos últimos- dar resposta a por que seguen cultivando falsos mitos para acalar persoas que deron sobradas mostras de contribución cordial se cadra da sociedade actual. Non poderán explicar o atractivo da pechada vida do pasado que propoñen aos españois que ven o mundo de modo plural e integrador. Talvez por iso repíteno por activa, por pasiva e ata por perifrástica desde non poucos púlpitos, por ver se a pedagoxía dos seus súas solipsistas principios convence a algún emprendedor de que son os máis ferventes demócratas.

A educación, en todo caso, non parece que vaia a ser obxectivo prioritario nos plans deste Goberno de Coalición. Na pedagoxía de comunicación que aflorou, o económico irá diante. Como sempre, quererán convencernos, con todo, de que tamén no educativo van ser “progresistas”. Reiterarano cando erradiquen algunhas marcas sementadas por Wert e Méndez de Vigo no BOE. Xa veremos en que queda a continuación, a súa capacidade e vontade de modernidade. Canto tempo teñan para mostrala e ata onde é a incógnita que pronto empezará a despexarse. De momento, Educación non ten “vicepresidencia” nesta inflado organigrama ministerial, indicativo para moitos das preferencias en ciernes, tendo en conta, ademais, que Isabel Celáa pasa a segundo plano e que, no programa ou proxecto que deron a coñecer fai uns días, poucas concrecións fanse en problemas significativos do sistema educativo; queda claro que algúns se soslaian.

Namentres, a “boa educación” que a sociedade estea aprendendo dos seus representantes políticos debería revisarse. Non debería impedir, por exemplo, que un Informe do tipo PISA sobre da pedagoxía social que exercitan a diario, cos rankings de calidade que cumpren cantos non alcanzan os estándares básicos de convivencia e de liberdade democráticas. A Lexislatura apenas está empezando e estas demostracións poden ser agobiantes para o san equilibrio social se medra moito o número de escépticos.

TEMAS: “Boa educación”. Diálogo político. Ética. Pedagoxía social. Leis educativas.

Manuel Menor