Unha escola para este século

O sociólogo Rafael Feito acaba de publicar ¿Qué hace una escuela como tú en un siglo como este? nun momento moi oportuno.

Podería ser en calquera outro momento, pois preguntarse polo sentido, recursos e estilo da educación que temos neste país sempre está ben.  Oxalá houbese máis cidadáns -e máis especialistas de recoñecida valía- preocupados polo sistema educador que construímos nos 45 anos últimos! Pero este momento é particular. Unha vez máis estamos nunha encrucillada en que a limpeza crítica desas voces é máis necesaria. Pronto sairá a que pode ser oitava lei orgánica que reforme o que Wert tocou e retocou en 2013, que fora tocado e retocado en 2006. Unha historia repetitiva doutras moitas anteriores, especialmente no concernente ás etapas escolares, desde o principio. García Álix, o primeiro titular do Ministerio de Instrución Pública e Belas Artes, só durou no cargo desde o 18 de abril de 1900 ao 6 de marzo de 1901, pero emitiu 308 normas reguladoras do que lexislara Claudio Moyano en 1857.

Reformar e contrarreformar

Nesta tradición de reformar e contrarreformar tan vizosa, é alentador que un bo coñecedor do sistema educativo se pregunte -case mimetizando a canción de Burning- que ten aínda merecedor de ser sostido, e en qué contradi á época en que estamos. O primeiro motivo de interese deste libro é a propia pregunta, pois sitúa ao lector na dúbida que sempre debe acompañar a toda reflexión coherente. De entrada, dá a entender que pode haber moitos elementos que non se corresponden co que debería achegar á sociedade. E a repasalo vai con calma, datos e referencias de autoridade, para suxerir por onde encamiñar os cambios que se necesitan e desbotar os prexuízos establecidos que, con cada nova lei alternante, se adoita tratar de afianzar e reforzar.

A segunda achega reside en que non se trata de opinionitis gregaria nin de xeremíaco queixume, literatura moi ao uso en asuntos educativos. Razoa, por exemplo, contra corrente como non é posible un “pacto educativo”. Logo de 163 anos de deixación, compadreos e guerras escolares -e das outras-, é case imposible ir moito máis alá do que di o art. 27 CE78: a necesidade de combinar universalidad e liberdade. Facelo con gran equilibrio e respectando o sentido auténtico dos dous términos debería ser -en lealdade- a función do Congreso de Deputados e do Executivo, e non o pugnar por desequilibrar a democracia do sistema cada vez un pouco máis. Este criterio pode axudar a entender como tratar de reverter os grandes desequilibrios que estableceu a LOMCE será un paso importante na boa dirección, aínda que non sexa suficiente para equilibrar un funcionamento xusto e harmónico da pluralidade de redes do sistema. En todo caso, é estéril perseguir un pacto propiamente tal. Para Feito é máis útil en todos os aspectos facer acordos concretos. Non satisfarán todas as ilusións, pero posibilitan un campo de xogo en igualdade para poder medrar e enriquecer conxuntamente a universalidade e a liberdade. Se se eliminasen as contradicións existentes, sería un gran avance.

En terceiro lugar, o autor aposta pola valentía nas decisións e non por que o que hai se manteña porque si, coma se fose inamovible e para sempre, de tan naturalizado que está. Neste sentido, as súas dúbidas van cara ao Bacharelato tal como está, como pretexto burocrático do que veña despois se vén. Non está sobrando ese mamotreto cuxa función principal é ser mera academia preparatoria da proba de selectividade? Non sería máis eficiente que eses dous anos servisen para afortalar as destrezas, competencias e actitudes que a cidadanía necesita para enfrontar este mundo tan acelerado? Esta é a pregunta clave do libro: Non merece a pena aproveitar mellor o tempo escolar e que sexa interesante, atractivo e actual, ademais de promover de verdade as boas prácticas que debe ter o sistema?

Cara a unha escola democrática atractiva

E, en cuarto lugar, por este libro decorren cuestións e preguntas que axudan a pensar -máis aló do que hai- se non merecería a pena tratalas en serio, e non como remendo ou oportunismo. Son asuntos moi pertinentes para a recalificación e renovación eficiente do sistema as súas consideracións sobre a relación dos centros educativos coa Universidade e viceversa, a das redes Pública e Concertada, a formación dun profesorado acorde con este tempo, a reorganización interna dos centros, a colaboración das familias -superando o ser suxeito pasivo ou mero obxecto de manipulación-, o sentido de comunidade que debe desenvolver, que se ensina e que se debería ensinar, como se ensina e como se debería facer, a nota de Relixión, que pasa cos tempos escolares?. En fin, un abanico de materias e problemas que necesitan ser ben resoltas porque interesan a todos. Dalgún modo, Rafael Feito estanos dicindo que, de como coidemos a educación, depende a calidade da nosa convivencia colectiva. É un punto dos máis sensibles para observarnos a nós mesmos: como nos queremos ou como nos odiamos dando renda solta ao primitivismo hobbesiano. Merece, xa que logo, a pena que sexa repensada con criterio e non ao servizo de prexuízos mal aprendidos.

Este libro de Rafael Feito é, doutra banda, unha boa síntese dun longo e froitífero traballo, non só na Universidade Complutense, senón nas continuas reflexións e análises sobre os problemas do día a día. Desde os noventa, estivo pendente de canto aqueixa á educación española. A súa obsesión por “unha escola democrática” levouno a pisar todas as pucharcas noutros libros, artigos, conferencias, debates e en rfeito.blogspot.com experimentou, ata, a implicarse nun dos instrumentos que a Constitución dispuxo para xerar responsabilidade: as ANPAS. Sabe ben de que fala e non é a primeira vez que trata os asuntos.

Estéase ou non de acordo co que di, merece a pena atender os seus documentados argumentos, moi propios de quen está máis pola resistencia que pola pasividade e que prefire a innovación á rutina burocrática. Porque non lle gusta contar a historia tal como non foi, o autor pregúntase -e pregúntanos- polo sentido que debería ter esta educación que tantos parecidos ten, aínda, á que hai moitos lustros nos deron e que ampara, aínda, demasiada obsolescencia decimonónica.

TEMAS: Educación democrática. Calidade da Educación. Convivencia pública. LOMCE. Acordos educativos.

Manuel Menor Currás

Madrid, 14.02.2020

http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/viewFile/895/902

Presenza de Mariano Cuadrado, mestre e alcalde morto en 1939

A Historia -non as historias- é vital para os que queren entender os cambiantes procesos en que, aínda que non o saiban, poden estar involucrados.

O próximo 17 de setembro, diversas asociacións de Torrelodones, localidade madrileña case serrana, conmemoran o 80º aniversario da morte do que fora o seu mestre desde 1931 e alcalde do seu Concello desde as eleccións de 1936. As tapias do cemiterio da Almudena, en Madrid, foron testemuñas mudas da súa morte o 15.09.1939, como o foron de moitos outros fusilamientos nos anos da inmediata postguerra.

Pasado/Presente
É de celebrar o recoñecemento que, especialmente desde 2014, vén suscitando públicamente nese pobo este mestre republicano. A democracia actual aínda non atopou o modo de conciliarse cos que non dubidaron en defender os valores de que presume. Salvo en espazos moi concretos, non normalizou a “memoria histórica”: grupos e persoas hai que propalan como “infame” canto a ela concerna. Os historiadores e os docentes encargados de ensinar qué foi ese primeiro terzo do século XX non lograron transmitir que o realmente aconteceu, qué cambiou ou non desde entón, e ata que punto teña interese colectivo o coñecemento rigoroso e fiable de todo iso. Non son os que máis twitean os máis enteirados respecto diso, nin tampouco os revisionistas ocupados en aumentar o descoñecemento xeral. Cos riscos que implica para a convivencia ignorancia consentida ou promovida.

O ocorrido entre 1936 e 1945 -prorrogable en moitos casos ata 1975- cos mestres, profesores, investigadores e especialistas en axuntar a modernización do saber co modo de comunicalo, foi especialmente grave polo atraso que supuxo. Aínda dá pavor ler no BOE de 10 de decembro de 1936, as instrucións que cursou José María Pemán para que actuasen as Comisións de depuración dando ánimo a desprezo, delacións e sufrimentos sen conto, ademais de exilios indeseados. Na inauguración do curso 1940-41 -xusto cando asasinaron a Mariano Cuadrado-, o ministro de Educación, José Ibáñez Martín explicouno dicindo:

“Era vital para a nosa cultura amputar con enerxía os membros corrompidos, segar con golpes certeiros e implacables de gadaña a maleza, limpar e purificar os elementos nocivos. Se algunha depuración esixe minuciosidade e enteireza para non dobregarse con xenerosos miramentos a consideracións falsamente humanas, era a do profesorado”

Presenzas
Este luctuoso aniversario permite recordar que estamos EN PRESENZA DUNHA AUSENCIA. Este oxímoron é o título dun libro de Mahmud Darwix, froito do éxodo palestino desde 1947. Igual que vale a este poeta para explicar a súa traxectoria literaria con ese peso, preguntando aos homes de boa vontade “se a terra dos homes é para todos os homes”, é apropiado para quen, por efecto de resolucións como a que lle quitou a vida ao mestre de Torrelodones, non tivemos como docentes aos que nos corresponderían se fose outra a Historia de España e non fose entregado o Ministerio de Educación Nacional a persoas moi afastadas da calidade educativa, máis interesadas en controlar, vixiar e castigar heterodoxias do nacionalcatolicismo, que nos menesteres do coñecemento e o seu goce.

Ademais, como sucede a Darwix con Galilea, séguelle pasando a moitos españois co seu sistema educativo. Máis que algo sólido e consistente, só lles resulta un sistema de palabras, de “nomes escritos con vapor”, en que prima a bipolaridade ambigua e inconcreta: escola/colexio, pública/privada, educación/escolarización, liberdade/coherción, coñecemento/dogmatismo, laicidade/confesionalismo, igualdade/segregación, etc.. O peso do segundo sempre se come o valor significante do primeiro, e  “a mellora da calidade” -gran obsesión neoliberal- encoméndase sempre á voluntariedade das e os docentes e aos artefactos tecnolóxicos. Algo máis aparente que real, desestruturado e aleatorio.

Esta configuración dicotómica, que tende a crecer cada vez máis -e desmoraliza a cantos pelexaron por unha escola pública digna, esixente e ben valorada-, ten historia. Estamos en PRESENZA dun sistema que se fortaleceu nestes 80 anos, sobre o que foi a educación española desde antes da Lei Moyano en 1857, como Yvonne Turin estudou tan ben. Consolidado desde que fora fusilado Don Mariano Cadrado, as modulacións que ha ter desde 1975 foron leves e é moi recoñecible que queda desa traxectoria.

Desde 1936, os golpistas trataron de erradicar o asentamento dos dereitos civís e as realizacións republicanas que os levasen a efecto. Apresuráronse para que as xeracións que fosen á escola logo do seu “triunfo” non os botasen en falta. Depurados e amedrentados cantos mestres, profesores e científicos puidesen defendelos, a primeira PRESENZA que impuxeron foi ralentizar a erradicación do analfabetismo. Se se len os Acordos da Moncloa, de outubro de 1977, constataranse as grandes carencias con que iniciamos a Transición. Non se esqueza que só a finais dos oitenta -cincuenta anos logo de terminada a Guerra- puido dicirse que estaba escolarizado o 100 por 100 dos nenos e nenas españois menores de 14 anos.

Ausencias
Doutra banda, a imposición nas aulas de AUSENCIAS como a de Mariano Cuadrado supuxo unha creba potente na modernización de saberes e no crecemento dos ritmos e valores democráticos desde a escola. No seu lugar, o medo, o tradicionalismo e a cerrazón dogmática tiveron ampla facilidade para impoñerse. Non é difícil advertir canto perduraron moitas carencias no sistema educativo, ou como tratan de sosterse máis aló da estrita escolarización afectando á universalidade dunha educación en igualdade. Recórdense, neste sentido, as manifestacións que seguiron á LODE (1985) e á LOXSE (1990) e quen as promovieron enarbolando que significaban a “exebeización”, “baixada de nivel” e consignas similares. Obsérvense, en fin, os xiros que impuxo a LOMCE en 2013, e poderase advertir como as formas de ralentización se transmutaron cara a canto implica a universalización da igualdade cualitativa dunha educación homologable. Ese segue sendo o gran reto logo de 80 anos. Bastantes das tensións que neste preciso instante cruzan por Ferraz non son alleas ás discrepancias neste campo, mentres os lemas e prácticas do conservadurismo político agudizan a desigualdade.

Ao conmemorar a ausencia de Don Mariano Cuadrado, o sistema educativo español segue estando en PRESENZA de múltiples AUSENCIAS. As xeracións escolares destes 80 anos han ter que soportalas e só os esforzos adicionais dos docentes voluntariosos dignificaron unha situación que, ás veces, segue sendo penosa. As configuracións sucesivas do Estado nunca se tomaron a educación dos españois co compromiso que o fixeron os republicanos do primeiro bienio. E é previsible que esa deixación tan arraigada prosiga -xunto a moitas outras que coartan a xeneralización dunha boa educación para todos e todas- mentres desde as Consellerías de Educación e desde o Ministerio de Educación só se ocupen de “a calidade” educativa como dun ben de consumo, sen preocuparse de que a corrupción da linguaxe atrapa pronto a toda a sociedade. É de xustiza reverter a situación de presenzas e ausencias existente?


TEMAS: Historia da España actual. Educación española e II República. Depuracións de docentes. Calidade educativa. Mariano Cuadrado.

Manuel Menor Currás

Madrid, 10.09.2019

Prensa e Educación modernízannos ao unísono

O amarelismo como arma de desinformación masiva medra na prensa. Currículos trasnoitados e acríticos seguen na LOMCE. Todo pola felicidade.

A portada de ABC do cinco de xullo, resumía o que adoita ser moita prensa con máis frecuencia da desexada: un medio de axitación, distracción e despiste do persoal, do que só sacan beneficio selectos grupos de interesados en que non se lles mova a súa poderosa arrogancia, cada vez máis afincada en privilexiadas prebendas a conta de paganos descoñecedores das enleadas de concesións variopintas, case sempre esenciais.

O pretexto último é o dos acordos respecto da dirección de RTVE. Parece que aos redactores de mensaxes que aludan ao cambio no medio, déronlles carta branca para tirar grosas pedras aos que disintan de “o que hai”, vixente “como Deus manda”. Estes emisores da “verdade”, na súa pretensión absoluta do espazo público, son os herdeiros directos da tradición cainita do branco e negro, que reparte o mundo entre salvados e condenados, anxos e demos, e similares maniqueísmos.

Vista así a historia, este activismo medievalizante, emparentado cos xeitos en que o andro e eurocéntrico eran un modo de ver tan uniforme como as forzas inquisidoras eran capaces de embridar, segue esixindo aos habitantes do territorio hispano que sigan vivindo baixo protección. Minorizados, pois, haberán de contemplar con arroubo como lles contan esta evolución de acontecementos xestuais, en que o acordado respecto da desexada RTVE -illado de que o PP pedise determinadas prebendas para participar na decisión- se encadea, de seguido, coa “beatífica” secuencia inconclusa de como o 20% dos seus cotizantes -pouco máis que cadros e cargos- elixen á súa futura presidenta ou presidente. Por si mesma, a última parte desta película, ten ingredientes para detectar cal é a súa obxectiva paixón pola desinteresada verdade. Xa cambian sobre a marcha, por exemplo, o seu vello mantra respecto da lista máis votada.

A modernización infantilizante

Xamais fomos modernos,aseguraba Latour en 1991. A relatividade depende ao lado en que se contemplan as cousas e de que sempre hai quen di ver máis e mellor que os demais para impoñerlles a súa mirada. Non é exclusivo de España, aínda que aquí nos sexan familiares moitos dos seus protagonistas, donos ou homes de palla en medios poderosos ben engraxados de recursos. Saben que información é poder, sobre todo se está ben controlada e dosificada. E ao seu favor corren os aires que sopran desde un Norte, marcado polos aliados de Trump, que vigoriza a idea de que á xente lectora ou receptora de emisións de todo tipo, o que debe importarlle é o simplismo infantilizante do que entretén e divirte, sen advertir que desorienta e aparva. Nese campo de xogo, o que conveña á cidadanía de verdade saber, especialmente á máis sensible aos seus dereitos e liberdades, parece quedar relegado aos tratados de politoloxía, ás teorías comunicacionais e a cantos contemplan a linguaxe como simpático don político no plano filosófico-aristotélico.

O urxente, pese a iso, é ver que se está perdendo na razón de ser da educación e os medios, e que está pasando con esta dinámica en que os Big-Data están incrementando a ritmo acelerado a súa presenza nas interaccións dos suxeitos sociais. O xornalismo como Cuarto poder -coa súa razón de ser desde finais do XVIII no control dos outros tres- camiño vai de ser imposible: se non é servil, se volatiliza. E unha educación ao servizo desta verdade segue programándose minuciosa, con obrigadas avaliacións de pautas xenéricas encamiñadas a que o virus da dúbida non prenda nunca nos educandos. A verdade, entre tanto, vén xa de novo do alto, da “nube” onde os nosos hábitos, códigos e afeccións son gardados -con pago condicionante da nosa fidelización- a maior beneficio dun novo feudalismo. Que ensinante ou que xornalista se atreverá a contradicir os algoritmos dese mundo feliz en que xa andamos metidos? Quen cuestionará que nos estean “modernizando”, polo noso ben coma sempre?

TEMAS: Liberdade de expresión. Educación reproductora. Big-Data. Calidade educativa. Eleccións PP. Recambio en RTVE.

Manuel Menor Currás

Madrid, 08.07.2018