A crise do Oriente Medio ameaza o presente occidental

Unha vez máis, a Historia non é exactamente a “mestra da vida”, senón unha repetición do tropezo nas mesmas pedras que os antepasados.

 

Moito profesores de Historia, especialmente se levan anos xubilados da obrigación das aulas, pregúntanse polo valor educativo que puidese ter a materia da súa especialidade. Desde que iniciaron o seu traballo docente, nalgún tramo do século pasado, deberon explicar “A crise do Oriente Medio”, que volve estoupar con similar intensidade coma tantas outras veces. Os docentes de agora de novo deberán buscar na internet mapas que expliquen de novo a redistribución estratéxica do poder nese amplo territorio. Poida que algún día, máis ou menos próximo, o estereotipado nome da zona sexa abandonado e se opte por outro máis axeitado á súa posición real respecto dos novos centros de poder. “Oriente” xa hai tempo que non se atén ao meridiano de Greenwich; as bombas que caen en Palestina e en Bagdad non son comandadas desde Londres ou París, cuxas Bolsas de Comercio teñen menos peso que as de Pequín e Nova York.

En todo caso, a realidade dos feitos é repetitiva. As súas causas e condicionantes contextuais non difiren moito das doutros momentos e, se se analizan amodo, verase que –salvadas as modificacións onomásticas dos actores e das técnicas cambiantes que teñen a disposición- a asepsia que teoriza do seu perfil parece responder sempre a patróns sempre moi parecidos nos comportamentos humanos. Reflexo indirecto diso é que, coma se  non existisen variacións específicas, a Historia, como disciplina, tende sempre ao presentismo. É dicir, que os estudosos do pasado, tenden –conscientemente ás veces e inconscientemente outras, a dar resposta nas súas análises a preocupacións do presente. A conta de intereses específicos dalgún poder dominante, abundan explicacións do sucedido, de escasa utilidade para todos e, de maneira menos intrusiva –pero moi valiosa-, introducir unha perspectiva nova no modo de contemplar feitos pasados pasa por re-secuenciar  a súa análise documental.

Se da alta investigación académica se baixase ás formas cotiás de divulgación, en medios de diversa calidade e orientación ideolóxica, poderase ver que os meros titulares de supostas noticias, ofrecen –en presente- unha variada gama de crenzas prexuizadas respecto diso. Neste sentido, é pertinente preguntarse, por exemplo, de que estamos a decatarnos sobre o que realmente vén sucedendo desde hai meses nesa ampla área do Oriente Medio e, particularmente, en Irán ou Israel. Da información accesible, é posible deducir algo concreto acerca do que vaia pasar  É dicir, que racionalidade científica é deducible, a fin de tomar decisións convenientes se nos sentimos implicados? Como pode ser, ademais, que unha maquinaria ultra goberne tantos medios para impoñer a súa narrativa de canto sucede ou sucedese?

El Roto

Sen dúbida, é relevante preguntarse isto cando o presentimento de que a economía internacional -e a microeconomía de cada cidadán español- parte de que canto fai o novo intervencionismo americano neste territorio pasa olímpicamente de se contravén as regras internacionais que parecían rexer –e que a ONU non pode supervisar por ter atadas as mans co veto deste país-, e opta con ou sen OTAN por un armamentismo favorable á súa particular conta de resultados. En nome da liberdade –a súa, ante todo- ve máis razoables os exércitos que a racionalidade do diálogo e o dereito entre iguais. A súa norma pacifista é que gañe o máis forte e que impoña a súa paz. Exactamente igual que na “pax romana”, cando as lexións, dominado un territorio, sometíano á prosperidade duns poucos colonizadores. Así sucedeu en Hispania  a partir do control de Sagunto desde o 219 a. C. e sucederíalle á Galia ou, no Oriente mediterráneo de entón, a canto se mmovía máis acó de Siria e Capadocia.

Todo isto de Trump e Netanyahu -que parece extravagantemente alleo a canto sucede no entormo máis cotián-, poida que non o sexa tanto. Esta ocupación da  UCO recompilando papeis e gravacións de diversos soportes documentais reitera a existencia de teimas repetitivas de “volver,  volver, volver” – como o tango de Gardel- a rutinas de diverso alcance en que Ábalos, Koldo e Cerdán rozan, supostamente, a fraude de lei aos cidadáns. Para que serviu o coñecemento –histórico sempre- de canto se fixera desde Rosendo Naseiro? De que valeu o coñecemento, tamén, das íntimas conexións dos monopolios económicos co poder das familias franquistas–a que prestara atención, entre outros, Ramón Tamames cara a 1963? E noutra orde de cousas, non moi afastado, como é posible que, a día de hoxe, sexa noticia que Abraham e Isaac poden regresar á contorna do seu Pórtico da Gloria santiagués, e centos de obras artísticas dun esnaquizado patrimonio español aínda nutran patrimonios privados?  

Similares preguntas cabe facer ao papel desempeñado polo ensino da Historia no sistema educativo español e cal o que cumpra neste presente. Se á coherencia de causa e efecto a encomendásemos a un xuízo, similar polo menos ao que rexe calquera opinión rápida de enquisa na rúa, non teriamos tantas dúbidas do destino do recadado por Cerdán durante dez anos: Afecta ao PSOE?. Se estes suxeitos tivesen un bo coñecemento da Historia pasada, terían lugar estas “mordidas”? Cortaríaselles ese impulso  tramposo, tan prexudicial para a convivencia democrática? Así mesmo, entra na dúbida o seguir dándolle tantas voltas a se, despois de 47 anos da CE78, hai que seguir dando voltas a cambios estruturais do currículo e das metodoloxías competenciais deste ensino. Máis aló de servir de constatación de sensibles carencias, a frecuencia deste tipo de iniciativas indica que vaia para longo o intento de xeneralizar un digno ensino. A efectividade que os políticos recoñezan a unha Historia que, máis aló dos papeis do BOE/BOE, teña nas aulas recursos e medios adecuados para ser ensinada, é case nula. Non hai unha narrativa compartida e, tampouco, para fundamentar asuntos previos e indispensables: para que serve a escola? e, mesmo, que significa ser bo docente?

A moita xente válelle todo e dálle igual se un ensino de igual  dignidade para todos tan só está ao alcance de poucos que non teñen este problema. Os seus vástagos, desde os cero anos ata que teñan o máster oportuno, xa están protexidos para a selección da especie. Son eles os instigadores desa lei de universidades madrileñas que, segundo cálculos de Daniel Caballero, pódelle custar 200 millóns ao ano aos campus públicos da Comunidad de Madrid? Como é este faro  o que   condiciona  tantas políticas sociais españolas?

TEMAS: Pacifismo.- Dereito internacional.- Políticas sociais.-Educación pública.- Ensino da Historia.

MMC (23.06.2025)

 

Oportunismos

É época de excesivas néboas, moi aptas para que uns obcecados en salvarse a si mesmos, pretendan guiar a tanto invidente.

No plano rudimentario do día a día, despois do turismo de Semana Santa, a de Pascua trouxo novidades tan vellas como a humanidade. A relación entre oportunidade e oportunismo, tan presente está na evolución humana,  que se desbordou con casos como o da exculpación xudicial de Mónica  Oltra en Valencia –despois do oportunismo acusica do conservadurismo valenciano contra Compromís e o pacto do Botánic- ou a morte –“non intencionada” despois de 200 cooperantes mortos- de varios voluntarios da ONG do chef José Andrés en Gaza.

Outros actores asiduos dos telexornais e Redes emprenderon a procura do seu oco de noticia facendo gala de oportunismo. En moitas escenas lembran a novela de Martin Amis: Zona de interese (2014), un tramo de vida cotiá pegado ao mesmo campo de Auschwitz en que, a pesar dos berros, disparos, ruídos e fume continuos que xera o Holocausto, un grupo de persoas, executores administrativos daquel horror parecen satisfeitas co seu traballo, a súa obediencia xerárquica, a suposta grandeza do seu líder e, sobre todo, porque esa eficiente estrutura proporciónalles benestar material, unha casa espléndida, servidume fácil e expectativas dun futuro superior ao que sempre soñaron. A película homónima de Jonathan Glazer, en 2023 recreou ese ambiente en que o ben dalgúns, esquecendo o pesadelo dos que estaba morrendo por milleiros, admite que a insensibilidade e a inhumanidade convivan coa monstruosidade. Nubrada toda piedade, viven risoños porque lle sacan proveito á desgraza doutros. Salvo que se optou pola actitude fría e indiferente que, ante ese pano de fondo bárbaro, adoptan as personaxes centrais de Zona de interese, as súas actitudes suscitan moitas cuestións sobre a especie humana e, en especial, sobre quen, presumindo de que saben mellor que ninguén cañ é a verdade, eríxense nos seus paladíns e deixan detrás inquiedantes dúbidas sobre si mesmos,  os seus actos e consecuencias.  

Non é estraño que moitas destas persoas traten de impedir, por todos os medios, a memoria de cantos se senten incapaces de esquecer as múltiples feridas que os oportunismos grandilocuentes de todas as guerras deixaron detrás. Acaba de pasar en Valencia cunha imposible “Lei da Concordia”, que imita a de Aragón. Nesta rexión, a memoria das vítimas do Holocausto, que o 27 de xaneiro celebra todos os anos a ONU, viña tendo reflexo en actos conmemorativos en que o coñecemento do pasado era ferramenta de cambio e a educación un valor democrático para a convivencia plural. O 15 de febreiro, o actual Goberno desa Comunidade promulgou a Lei 1/2024, “de derogación da Ley14/2018, do 8 de novembro que  regulaba a memoria democrática de Aragón”. Alegan que a “memoria é algo subxectivo e persoal e non debe ser obxecto de desenvolvemento lexislativo”; segundo a actual maioría  gobernante, este tipo de iniciativas, impoñen unha “visión partidista da historia” . En consecuencia, coa nova norma derrogan todo o actuado nos últimos seis anos e suprimen o censo de memoria democrática de Aragón , o rexistro das entidades dese ámbito e as actuacións que a lei anterior prevía no ámbito educativo.

A zona de interese desta nova lei aragonesa é o cultivo do esquecemento: nese anaco de Península Ibérica, nunca pasou nada que non teña a ben dicir esta autoridade autonómica, que prescribe aos docentes cancelar ou  substituír as actividades específicas que tivesen en curso por “actuacións sobre a historia de Aragón e a relevancia da Declaración Universal dos Dereitos Humanos na Constitución española para os aragoneses” (sic). Moito terán que ignorar ou esquecer estes ensinantes se queren arrombar a Historia do século XX de modo que lles resulte agradable a estes supostos defensores da “liberdade” de saber. Será de ver como logran que as pílulas de catequese histórica que impartan en diante sexan asépticas e non molesten a ninguén. Nin sequera volvendo impoñer a Enciclopedia Álvarez de 2.º grao lograrán volver á unidade patriótica que impoñía o “Prólogo” da  Lei de Ensino Medio de 1938.  Doutra parte, esta coalición gobernamental fía á oportunidade de ter maioría na Asemblea aragonesa o dispoñer de tanta verdade do coñecemento histórico que se permiten suprimir canto de investigación historiográfica se produciu desde antes de a CE78 e, ademais, ditaminan con gran alborozo impoñer que verdade hase de predicar nos centros de ensino. Por moito que –reencarnando un patriótico neodespotismo ilustrado- pensen no ben dos aragoneses, coartan a liberdade, a educación e a modernización científica que os cidadáns merecen.

Hai moitas doses de narcisismo e mal ambiente detrás de decisións deste cariz, e demasiado oportunismo populista. Silenciando o pasado pretenden embarrar o seu coñecemento á vez que, culpando á República e á esquerda democrática dos anos 30, alongan o vituperio das súas ideas democráticas ata o presente. A esta actitude negacionista pode chamárselle de moitas maneiras pexorativas, pero non lles importa. Un fiel destes estilos, o Sr./Sr. Tellado, acaba de usar a palabra “ultimato” absolutamente oportunista e sen vir a conto. En todo caso, o realmente importante é que os devotos da hipérbole dramática pro domo sua amargan a vida dos cidadáns e énchena de arbitrariedades. Só se acougan cando os ven obedientes e sumisos; falándolles de “liberdade” néganlla, impídenlles ter coñecemento do que ocorre, restrínxenlles a igualdade de oportunidades e, en situacións duras,  fanos sentirse fráxiles. Estudar a Historia de Aragón, a de España ou a de calquera grupo humano non é repetir o que escribira algún mandarín, senón tratar de entender por que non avanzamos máis como sociedade: non todo pode ser oportunismo dos máis listos. Esa é a verdadeira zona de interese da Historia que só unha boa escola de todos pode proporcionar, como moi ben sabía un gran aragonés, viaxeiro impenitente, profesor de Historia e cantor da liberdade: José Antonio Labordeta.

Cando só brilla o oportunismo, fallan bastantes claves da convivencia. Ao israelí Netanyahu non lle importou levar por diante a 14.000 nenos, entre os máis de 32.000 palestinos que, ao seu parecer, naceron coa síndrome do mal. A varios monifates que estes días desfilarán polas comisións de investigación abertas no Congreso e o Senado, tampouco lles afectou o pánico da COVID-19. Como Defoe ao final da súa novela: Diario do ano da peste, din: morreron miles de persoas, “pero eu sobrevivo!”

TEMAS.- Oportunismo político.- Memoria histórica.- Ensino da Historia. Convivencia social.- Democracia.

É a Historia unha María?

A exhumación de Franco do Val dos Caídos, un alivio para moitos, suscita rémoras que, por diversas razóns, atoparon acomodo social.

O preocupante é que unha parte significativa desa herdanza segue viva na cultura educativa e sen moito ánimo de que cambie.

Presente

As análises dos libros escolares de Historia recentes seguen detectando múltiples modos de interpretación do acontecido no primeiro terzo de século español que condicionan o relato sesgado dos outros corenta que lles seguiron. Advertiuno en 2016 Fernando Hernández en alumnos que chegaban ao máster previo para ser profesores, cun coñecemento débil e fragmentario da España actual: o tipo de coñecementos adquiridos nas etapas anteriores aos 18 anos fora deficiente en moitos casos. E no documental de Alessandro Pugno, sobre a escolanía do Val, A la sombra de la cruz, é ben patente a supervivencia non tan arqueolóxica que nese centro ten a educación en xeral e a da Historia en particular.

Se a esta constatación se lle engade a análise de Emilio Castillejo sobre o que nesa área de coñecemento se ensinaba  nos 40 anos anteriores, poderase entender a ancilaridade asignada a esta disciplina, a modo de prolongación apoloxética do que as coñecidas como “tres Marías” tiñan asignada para enaltecer o triunfo antirrepublicano. De entón acá, o desenvolvemento curricular español conta, como un fito, cos sofismas que Esperanza Aguirre manexou -de xeito moi rendible para o seu proveito político- naquel cabalo de Troia que, en outubro de 1997, chamou Plan de Humanidades. E, para máis desconcerto, adoita ser máis habitual do conveniente que, entre as cansinas críticas frecuentes, sobre todo entre líderes e grupos políticos con poder nas Consellerías de Educación, xurdan turbias diatribas sobre “adoutrinarismo” no ensino desta materia.

A exhumación de Franco en Cuelgamuros, con non ser un acontecemento histórico relevante, mirada con este espectáculo de fondo si mostra a irresponsabilidade de cantos, se non o emendan, teñen algo que ver co ensino da Historia nun país que quere vivir democraticamente. Algo falla cando, logo de tantos anos de atraso para proceder a este cambio de enterramento,  se afronta frívola e partidariamente, pese a que a situación non cumpría os mínimos de exemplaridade que en democracia cabe esixir para o emprego do diñeiro público.

Pasado
Tampouco pode dicirse que o trasfondo de recursos e tempo investidos no plan faraónico de exaltación martirial de “os caídos” na guerra do 36, sexa un episodio anecdótico ou xusto. Desde 1940 en que se empezou a obra, a 1959 en que se inaugurou, Daniel Sueiro deixou ben explícito en 1976, en La verdadera historia del Valle de los Caídos, o testemuño dos que participaron naquela construción, de modo que non teñen cabida moitos dos infundios que andan polas Redes. O historiador Nicolás Sánchez Albornoz, quen en agosto de 1948 protagonizó unha ben coñecida fuxida daquel campo de traballo -levada ao cine por Fernando Colomo en Los años bárbaros- aínda é unha extraordinaria testemuña do que alí aconteceu. Merece a pena advertir, ademais, que, en 1957, asinouse o convenio cos benedictinos a fin de solemnizar a atención relixiosa ao monumento funerario, razón pola que aínda perciben 340.000 Euros anuais de Patrimonio Nacional, o que pode explicar en parte algunhas exaltadas opinións emanadas desa contorna.

Non menos elocuente é a serie de datas que, desde o 23.11.1975, en que é enterrado Franco, serviron de contexto ao acontecido en torno a aquel lugar. Non é a de menor valor que o 29.12.1978 entrase en vigor a Constitución Española actual. No debate do seu articulado -en que o do 27 é ben coñecido-, quedou clara unha vontade de entendemento e confianza mutua entre discrepantes políticos. Ese clima, con todo, foi variando ao albur, sobre todo, dos problemas co terrorismo, os de corrupción ou os do independentismo, en que o recurso á memoria do pasado foi utilizado ad libitum. Un punto de inflexión importante tivo lugar cando as asociacións de memoria histórica -por exemplo, ARMH en decembro de 2000, ou AMESDE tres anos máis tarde- empezaron a ter algunha presenza mediática e ata recoñecemento da ONU coas súas reclamacións de xustiza cos perseguidos e executados polo franquismo. A Lei de Memoria Histórica, en decembro de 2007, podería ser considerada un espaldarazo tardío, pero incompleto, a esas razoables reclamacións cando transcorreran 29 anos.

Ata que acontece esta exhumación, entre resistencias expresivas de distintos tipos de afines e deudos, pasaron outros doce anos, en cuxo transcurso sucedeu o Informe de novembro de 2011 -en que unha Comisión de expertos recomendou a exhumación-, e que en 2013 fose rexeitada -por “non urxente”- unha proposición non de lei respecto diso, ata que, en 2017, outra similar foi aceptada, pero con oposición ben significativa. E desde o 18 de xuño de 2018, en que o PSOE anunciou o seu propósito de facer efectivo o traslado, a serie de obstáculos que, in extremis, se sucedeon ata que o Supremo resolveu o 24.09.2019, é ben indicativo de como un asunto dos moi ancorados no pasado máis conflitivo pretende ser utilizado aínda en contra dun saber histórico razoable que sustente unha convivencia democrática en igualdade. É un mundo ao revés.

Futuro
Sánchez Albornoz dicía fai algo máis dun ano, na entrevista citada, que o Val dos Caídos “non pode ser como Arlington en EEUU. É unha idea absolutamente ridícula”. As orixes daquel cemiterio, cuxa construción se iniciou na Guerra de secesión, son moi distintos; comparativamente, non teñen nada que ver. O futuro do Val dos Caídos debería ser considerado, antes que unha cuestión de memoria e de continuidade divisoria entre vencidos e vencedores, como unha cuestión de Historia; ten sobrada documentación sobre da significación que se quixo imprimir ao lugar e ao seu denominación desde 1940. De todos os xeitos, tres significantes relevantes han ser tidos en conta. En primeiro lugar, as varias decenas de miles de persoas alí sepultas e non precisamente de xeito honroso para todos e as súas familias. En segundo lugar, o destino dos monxes que ata agora alí estiveron dando cor ao espazo funerario. E en terceiro lugar, os elementos máis explicitamente laudatorios que pro parte ten inscrito o conxunto arquitectónico e escultórico. Dos tres, talvez o terceiro sexa o de máis dificultades a resolver, ademais da atención que esixa o deterioro que sofre o material construtivo. En todo caso, o Informe que a citada Comisión de Expertos fixo en 29.11.2011, ben pode servir para iniciar un necesario proceso reconversor como espazo da Historia.

Todo o cal sería de curto alcance se non se coordinara cun labor sistémico, polo menos, en dúas direccións. Unha, máis difusa, orientada a que a dereita política se conciencie de que ser constitucionalista vale de pouco se, querendo mostrarse demócrata, non rexeita a ditadura e o autoritarismo: logo de 1978 son poucos os que o fixeron en público sen que soase a retórico. Nese traballo, á esquerda habería de suscitárselle que fose responsable e máis esixente nos conflitos que incumben a dereitos e liberdades, empezando pola de conciencia e a defensa do público. Respecto do pactado na CE78, ben se viu quen evoluciona e quen non respecto da etapa franquista. Segundo para que se invoque o respaldo constitucional, proclamarse constitucionalista é a miúdo confuso e insignificante. A outra dirección, máis sinxela pero pedagóxica para todos, debería ser unha revisión conxunta do ensino da Historia e, como non, dunha imprescindible Educación para a Convivencia, como se chamou ao proxecto experimental de ensino constitucional entre 1983 e 1987, en parte similar á Educación para a Cidadanía de 2004. Se non se ensina un razoable coñecemento do pasado e o seu engarce co noso sistema democrático, o risco de que se evapore pronto o valor deste é moi alto.

TEMAS: Historia Actual. Ensino da Historia. Val dos Caídos. Educación para a Cidadanía. Constitución de 1978.

Manuel Menor Currás

Madrid, 23.10.2019

Ao Val dos Caídos chegoulle o cambio de hora

O cambio de fuso horario nin sintonizaba coa idea de Franco, nin reducía o gasto enerxético. Tampouco os usos da súa cripta se aveñen cun relato democrático.

O final do verán non é bo para o humor. Ao comezo doutro curso, entre que se deixou atrás unha vida supostamente “máis natural” e que reencontramos problemas que criamos esvaecidos, a ameaza de que se repitan borra a distancia imprescindible. No canto da ironía que suxire a coincidencia dos asuntos de Cuelgamuros co replantexamento do cambio horario e os seus propios desfases, tende a impoñerse a impotencia.

O uso que do pasado adoita facerse, alleo co acontecido e case sempre dependente do que nos malensinaron na escola, foi moi advertido por Luís Carandell: “máis que unha historia de feitos, era unha historia de heroes”. De Pelayo a Franco, de Isabel a Católica a Agustina de Aragón, evitaba canto puidese enturbar o redentor modelo imperial dos vencedores e saltábanse case todo o século XVIII e XIX para meterse de cheo na exaltación da santa Cruzada. “O amor a Deus e o amor á patria, -tal como nos eran contados aseguraba o autor de Celtiberia Show-, constituía o eixe da educación dos nenos daquela época” (Ver: Carandell, L., Las habas contadas, Espasa, 1998, pgs. 20-21).

Pero comeza o curso 2018-2019 e seguimos con aqueles andares. As páxinas que ocupou o Val dos Caídos todo o verán sen decaer, xunto ao devandito e rectificado en torno á futura dedicación dese espazo fúnebre, deron cancha a interpretacións de todo tipo, en que o menos relevante parecen xa as historias penosas que moitos tiveron que soportar e que os seus deudos aguantan, mentres a simplificación e a demagoxia copan o primeiro plano. Como case sempre no que incumbe ao noso pasado recente, para os equilibristas do término medio sempre hai problemas máis urxentes que resolver e non se deben “reabrir feridas”. Os máis teimudos lamentan que aquela historia triunfal non teña protexido o seu futuro. Outros estiman que a Igrexa -que custodiou aquel lugar co apoio de Patrimonio Nacional- debería frear este final, mentres a familia de quen mandou facer o mausoleo pon trabas.

Tan prolífica reacción ten máis de visceral que de racional e, aínda que debería terse atopado algunha solución para ese espazo, hoxe tampouco é mal momento para intentalo. O dramático é que,despois de 40 anos, este asunto siga producindo rachadura de vestiduras. Talvez non fose tanto se o que denunciou Fernando Hernández en: El bulldozer negro de Franco (Pasado &presente)

fose corrixido a tempo e a Historia que se ensina nos nosos centros educativos tivese outra calidade. Se segue igual -cando a tendencia é a que desapareza-, o seu valor para entender o presente será nulo.

O bulldozer negro

O arcaico non é caer na conta diso senón esquecer que xa está ocorrendo o que a metáfora do “bulldozer” suxire. O uso máis frecuente que xa ten a Historia é o que lle proporcionan conmemoracións oportunistas e o que lle dan moitos guías turísticos, que tampouco van á zaga. As primeiras pretenden asegurar o existente e que todo siga ben controlado, e as segundas que creza o fluxo de visitantes: non hai pobo que non se precie de ter unha igrexa, muralla, castelo ou monasterio “posto en valor”, e a todo turista -non ao viaxeiro ansioso de aprender- encántalle que lle adornen os seus selfies con relatos mitificados en que datas e personaxes teñan facultades propias da ficción cinematográfica. En ambas circunstancias, predomina o ronsel do que contaba a Historia de España contada con sencillez, que escribiu Pemán (1939) como modelo do que había que ensinar; o de menos é si o teatrero que se conta a -ou se representa con festas de inventadas tradicións- permiten coñecer o sentido do pasado. Nestas ocasións, as preguntas adoitan ser como nos concursos de TV, e tanto os libros conmemorativos como os guías de espazos museizados adoitan obviar outras cuestións. O peor é que xa é norma que, en moitos lugares -incluídos os escolares- perduran filtros do “esquecemento interesado”, como Emilio Castillejo estudou reiteradas veces analizando o que contan os libros de texto dos nosos fillos.

A piques de empezar outro curso académico, a pregunta pertinente é que historia van estudar os nosos fillos e se esta de o Val dos Caídos -sexan cales sexan os episodios que lle resten- serviralles para algo. Isto sería o irónico: que tan pregoado cambio non lles valese para nada.

TEMAS: Val dos Caídos. Historia actual. Libros de texto. Currículo escolar. Ensino da Historia.

Manuel Menor Currás

Madrid, 01.09.2018