Coidado coas trolas! É Día de Inocentes

Tómense estas tres como referencia posible e mudable: non teñen pretensión de valor absoluto nunha listaxe aleatoria

O 28 de decembro, día dos Santos Inocentes, durante moitos anos o peor non era que nos coasen algunha inocentada, senón que se risen porque non caeramos na conta da pifia. Nun presente tan quebradizo como o deste ano que termina, o recomendable é non baixar a garda ante a cantidade de trolas que nos poden estar contando: estas tres son focos tensos do verdadeiro e o falso.

1.- O perigo (da Covid-19) terminou

Cando estes días oímos afirmacións deste carácter, parece que se refiran á vacina. En parte, é válida esta se nos referimos a que hai un inicio de solución para conter a pandemia; a trola consistiría en dar por feito que, posto que ese desenlace xa está aí, podemos baixar a garda e regresar directamente a donde adoitabamos antes de marzo de 2020. Falta moito, probablemente un ano, para que a ansiada normalidade, non a”nova” que uns e outros se apresuran a vendernos, senón a auténtica, sexa posible sen riscos maiores que os que habitualmente ten o vivir.

Esta parte da trola ou inocentada, son propensos a inducila os que se ocupan de rendibilidades económicas de xeito compulsivo, tendentes a ver pexas á súa libre iniciativa en canto é necesario para preservar a saúde de todos; non admiten que a vida e saúde (dos demais) son valores superiores. Deberiamos tomar nota de quen son estes audaces emprendedores, inmunes á dor allea, e, polo mesmo san principio, cortar calquera tipo de relación comercial, transacional ou do tipo que for con eles: non lles importamos nada, salvo como material de desfeita e en condicións flexibles. Liberdade non é isto, e menos cando median decisións políticas que nos incumben a todos; este tipo de utilitarismo moral non é difícil de ver nestes días de supostas festas de Nadal -non só o día de Inocentes-, cando hai tanto candidato ocupado en que non nos esquezamos da falta de sustancia de supostas gabanzas que intentan facer ao noso ego. O que non deberimos esquecer é que o voto é unha prolongación das nosas neuronas, e que non debe ser para quen só saben usalo para rirse da nosa inocencia.

2.- O Brexit xa está arranxado

É en gran medida outra hipérbole que, antes de que veña o día un de xaneiro -e os que falten para que cada sector económico estea encauzado sen demasiada desfeita-, púxose en circulación para que nos esquezamos da hecatombe que supuxeron estes días para os transportistas varados na Canle da Mancha á espera dos trámites burocráticos; a máquina das supostas negociacións para apurar os prazos deixou mil flocos por remendar.

O certo é que esta historia, como outras moitas de marcha atrás, é moi desagradable; será difícil que durante un tempo máis ben longo non siga xerando múltiples inconvenientes a uns e outros. Os resabiados cultivadores da melancolía imperialista da Gran Bretaña seguirán dicindo que o seu Brexit é unha vitoria; nunca dirán que o uso da liberdade non é iso nin para iso. Mentres os deixen funcionar coas súas privilexiadas transaccións internacionais, menos o explicarán os que controlan a autonomía legal da City londinense respecto de a propia Inglaterra, Escocia, Gales, O Ulster e todo o que resta da época victoriana, incluído ese peñasco chamado Xibraltar. Á beira da preservación dese privilexio, o demais, incluída a pesca e o turismo, son cuestións menores, que prexudicarán aos ingleses e europeos do común.

3.- Atacan a liberdade de elección de centro

“Non imos permitir que se ataque ao ensino concertado”: iso dicía aínda fai dous días alguén relevante da Comunidade de Madrid, en cuxa Consellería encabezan -como non podía ser menos desde o Tamayazo- os queixumes por que a LOMLOE cercene, a piques de entrar no BOE, “a liberdade das familias á hora de elixir un centro onde educar aos nosos fillos e proporcionarlle a formación necesaria”. Dino e quédanse tan anchos: que hai máis sagrado que os fillos ou que a liberdade? E, si nolo cremos sen máis explicacións, é outra santa inocentada que nos queren coar; por repetición non queda.

Tamén nisto sucede, con todo, que tampouco en educación a liberdade é iso que din; se non soubésemos  o que calan seríalles máis fácil. A cuestión é que, como adultos, xa maiores e en risco, temos memoria de que, “cando carecía de importancia a diferenza entre o agora e o antes” -como di Antonio Gamoneda nos seus recomendables recordos de infancia: Un armario cheo de area-, sempre querían o mesmo: que os seus colexios privados, de pago, se distinguisen sobradamente do común escolar; xa entón alegaban como “función social” a segregación dos “selectos”, en corraliños particulares cara aos que conseguiran que se decantara unha parte substantiva dos recursos que o “Estado Novo” detraía do gasto público. Os Pactos da Moncloa, asinados 40 anos despois daquela infausta Guerra, contan os déficits que -non só de prazas escolares- faltaban a un cativo panorama educativo de acceso universal en equidade para todos; as facilidades que as sucesivas leis franquistas lle foran dando á “iniciativa privada” -con licenzas, subvencións, exenciones fiscais e outras enxundiosas disposicións para facilitarlles os seus negocios “de pago”-, foron totais, mentres a deficiencia acumulada, con supresión de centros públicos e, sobre todo, coa depuración e exilio de tantos e tantos profesionais, fixeran do sistema educativo un ermo. Hai un Decreto, do día 05.05.1941 (BOE do 17), que explica que, en diante, subvencionaríase ao ensino privado -católico entón en máis dun 90%- cun 50% dos recursos do que se destinase a persoal e material das escolas de primeira creación.

Probablemente estes defensores actuais da liberdade de elección de centro indiscriminada, nos digan que eles non estaban alí; si estabamos os que tivemos que sufrir esa penosa historia e sóanos a burla que digan que esta morixerada LOMLOE  os ataca ou os rouba; ser demócrata -salvo que nos equivocamos ao estudar a Declaración de Dereitos do Home e do Cidadán de 1789- non se compadece ben con soster privilexios inxustificados a conta do diñeiro do común; se o miran ben, o art. 27 da CE78, tampouco.

TEMAS: LOMLOE.- Ensino concertado.- Liberdade e igualdade educativas.- BREXIT.- Vacinas contra a COVID-19.

Manuel Menor Currás

Madrid, 28,12.2020

As vacinacións traen un raio de esperanza

Nun panorama no que abundan os motivos desesperanzadores, paga a pena saber que existe unha solución estable á pandemia.

O longo período percorrido desde marzo deu pé a todo tipo de posturas, trazos e xeitos de actuar, con gamas tan diversas como as que teñen cabida nun bo dicionario de anomalías dunha vida corrente distorsionada e atrofiada. Que a Ciencia farmacéutica pareza nesta coxuntura adquirir prestixio e, ademais, valor nos futuros bursátiles -que algúns axentes propagan para captar clientela inversora-, obriga a repensar, en paralelo, algúns indicadores da situación en que andamos.

A información de PISA

Teoricamente, a Educación é o sector máis próximo ao científico; o Ministerio homónimo levou desde os anos sesenta o dobre determinativo: Educación e Ciencia. Hoxe, Educación é algo distinto no organigrama político, mentres o outro ámbito pasou nas últimas lexislaturas a ser dependente da carteira de Universidades, ou de Ciencia e Innovación. No entanto, segue sendo imprescindible unha boa base educadora dos ámbitos estritamente escolares para que ese cumio do sistema educativo -e científico- teña consistencia e sentido.

De pouco vale a entoación de ditirambos a ocasionais proxectos, se o común dos españois se queda noutro mundo galáctico porque o circuíto en que lle foi posible estudar algo, empezando en Infantil -que marca distancias para a Primaria-, e continuando nos tramos da obrigatoriedade ata os 16 anos ou nos de calquera das vertentes profesionalizadoras, só pode percibir que é curto, escaso de recursos, que a súa organización é obsoleta e que, en definitiva, o promedio de doce anos investidos para transitalo non mereceu a pena.

Sen ser partidario de que o pretexto dos informes da OCDE sempre propicie que os gobernos de turno -e os opinadores- nos entreteñamos, unha vez máis, en repetir tópicos máis ou menos agudos, case sempre inclinados a defender posicións prexuizadas, os datos actualizados do 25.09.2020 amosan que, no rendemento do alumnado ao final da Primaria, nas áreas de Matemáticas e Ciencias, hai disfuncións, en que parece ter que ver en grado relevante -segundo consello da propia organización que fai estas avaliacións estandarizadas- a preparación do profesorado nas devanditas áreas, á vez que non sobresae a capacidade de razonamento que mostran os encuestados.

Cousa da LOMCE?

O que en liñas xerais debuxa este informe é o nivel acadado cunha lei orgánica que ha ter moitos detractores. Tería interese por canto que a LOMCE avogaba por ter as claves da “calidade educativa”, e foi defendida polos seus promotores amparándose nun retorcido uso dos datos doutras avaliacións da OCDE logo de relegar un pacto educativo que estaba practicamente concluído e que, de xeito evidente, fose máis rendible; pero once anos máis tarde de que se empeñaron que non fóra adiante -porque tiñan todas as bazas para ter maioría nas inmediatas eleccións-, o mellor que se pode facer con todo ese historial acumulado é non esquecer as súas senrazóns.

Con ese fondo de memoria, non se debería perder de vista que se trata dunha foto fixa, puntual e xenérica, do nivel de destrezas para aplicar coñecementos que teñen os alumnos de 15 anos, adquirido non só na escola ou colexio, senón tamén nas súas outras circunstancias ambientais e domésticas en que están inmersos desde antes de nacer. Nos medios adoita destacarse, case soamente, a listaxe comparativa resultante cos países que están na cabeza, que, neste caso, en ambos tipos de competencias son: Xapón Corea, do Sur, Estonia ou Finlandia, mentres os nosos alumnos, nos datos actualizados do 25 de setembro de 2009, non chegan á media dos outro 38 países (A media é de 489 puntos e España rolda entre 481 en Mat. e 483 en Ciencias).

Ten interese advertir que o problema principal que mostra este Informe é que a proporción de alumnos ou alumnas que están no nivel máis alto é mínima, o que fai que o promedio estatístico baixe. Debería inducir a pensar que as cuestións a que apunta estarían inscritas no sistema que temos de ensino, e a mirar ben que e como se ensina, ademais de observar se reafirma e reproduce -pero apenas corrixe- problemas previos á entrada de cada alumno ou alumna no círculo escolar, os que configuran o capital cultural de que é portador desde antes de pisar unha aula.

Desesperanza?

O informe di reiterar “unha posición estable”, aínda que lixeiramente máis baixa que outras veces, da educación española; é dicir, que indica vellos problemas de equidade e inequidade que o sistema educativo existente debería resolver e que -á luz da súa historia anterior- parece reacio a enfrontar. Todas as preguntas principais para corrixilo deberían dirixirse, pois, cara ao que debería suprimirse, que debería modificarse e que debería innovarse; sería máis efectivo que poñer tanta paixón en novas leis educativas, máis empeñadas en soster alternancias partidarias no BOE, que en emendar con paciencia e constancia o que debe emendarse.

O primeiro informe PISA foi en 2002; pero o primeiro informe da OCDE sobre a educación española -de carácter estratéxico, sobre a política americana no Mediterráneo-, é previo a que, en 1969, se editase o Libro branco que anunciaba a Lei Xeral de Educación en 1970. Talvez non chovera abondo para que moitos dos problemas que alí aparecían fosen erradicados; o certo é que, dentro das diferenzas lóxicas, hai capítulos en que a inequidade segue viva e que, pese á CE78, seguen vivos logo de 42 anos. Non todo se debe á Educación; pero cun equilibrio máis xusto que o que estamos mostrando na súa xestión -igual que en canto incumbe á Sanidade e á Dependencia- non habería tanto persoal empeñado en que nos metamos o dedo no ollo uns a outros.

Atentos!

TEMAS: Vacinas Covid-19.- Informes PISA.- LOMCE.- LOMLOE.- Inequidade educativa.

A LOMLOE tamén é unha lei provisional

Antes de ser votada, xa foi sentenciada polos grupos conservadores do Congreso de Deputados.

A LOMLOE -nome atrabiliario para unha lei con pretensión de servir a unha educación de todos- está a piques de pasar ao BOE coa provisionalidade alternante das anteriores. Con ánimo de minusvalorala, os seus opositores reiteraron estes días que “xusto, equitativo e de calidade” é o que, para cando volvan gobernar, din terá “o seu” sistema educativo.

Dedúcese, xa que logo, que, a ollos da oposición conservadora, esta nova lei nin é xusta, nin equitativa nin de calidade, supostamente porque, ao facer desaparecer coa LOMCE algúns dos aspectos máis denostados desde antes de que nacese en 2013, non queren que esquezamos os ingredientes que, salvo eles, ninguén votou. Algúns quererían, tamén, que unha grande maioría cidadá se unise a quen estes días demandou, na Carrera de San Gerónimo e nalgunha web, seguir gozando dos privilexios que prácticamente sempre tiveron, moi reforzados nos anos do nacionalcatolicismo franquista.

Aínda polarizados

A polarización en torno á escola e a súa cultura segue viva, non tanto como en 2005 -naquela manifestación histórica que arrastrou á rúa a un puñado de bispos en demanda de que a ampliación de dereitos civís non chegase a bo término-, nin como en 1985, cando Martínez Fortes e Carmen Alvear poñían obstáculos á LODE, unha lei que daba cobertura oficial ás súas anteriores subvencións e salvagardáballes da man aleatoria do libre mercado. Hoxe, son as mesmas organizacións, con idénticas dependencias orgánicas detrás e algúns medios informativos máis, as que seguen reclamando tan privilexiada situación, aínda que a coxuntura non propicie o dramatismo de entón para maximizar a súa nostalxia.

Hase de recoñecer, de todos os xeitos, a pervivencia do apego a se é ou non é verdade aquel modo de entender o que é “xusto, equitativo e de calidade” no mundo educativo escolar. Algúns, ao proclamar que teñen do seu lado, de sempre, o ben e a verdade, cústalles aceptar o principio de realidade, obxectivable estatísticamente cos datos relativos a recortes no ensino público e paralelo crecemento de recursos na privada que reflectiron os Orzamentos Xerais de Educación entre 2008 e 2018 -vixente aínda-, sen máis xustificación que predileccións dos que manexaron os diñeiros de Facenda. Se a iso se suma o desafecto que, malia ás facilidades dadas pola LOMCE, tivo a clase de Relixión, o seu sentido de equidade, xustiza e calidade, que volven reivindicar, fai inexplicable o peculiar baremo de “función social” que esixen aos repartos de recursos públicos.

Cun razoamento tan particular como pouco equilibrado coas necesidades reais da maioría de cidadáns, o suposto “pacto educativo” con que tentaron ao hemiciclo do Congreso nun pasado non tan antigo -a última vez foi con Méndez de Vigo-, seguirá no beirado das boas intencións, sempre aptas para non entenderse e seguir mantendo vivo un espazo sempre a punto para pelexas máis que simbólicas, con todos os ingredientes dispoñibles para ser axitados cando conveña.

En ton menor

Ao común dos cidadáns, con todo, especialmente a ese terzo de alumnado que, desde antes de nacer, está sentenciado ao “abandono” ou ao “fracaso escolar”, este debate bizantino non lle di nada. Séntese abandonado por máis que a palabra “equidade” e “xustiza” sobrevoe agora o combate mediático unida a “calidade”, o construto que desde os anos setenta, sobre todo, persegue á educación española sen que alcancen a percibila os que máis a necesitan.

Aos promotores desta lei, pola súa banda, parece que non lles inquiete moito esa situación nin o avaricioso uso das palabras con significados contrarios aos que en boa lei reclama a  súa semántica orixinaria. Con salvar a cara polos tres anos de lexislatura que restan, dispóñense a defender o progresismo desta LOMLOE por lograr derrogar parte da anterior; verdade é que foi especialmente ominosa e -como dicía Rubalcaba- técnicamente atroz, capaz de romper os consensos supostos que encerraba o art. 27 da CE78. Non lles asusta, con todo, deixar case como estaba a diverxencia que supoñen os concertos educativos; esta lei volve practicamente ao que dicía LOE no seu art. 108.4; víase vir, ademais, por decisións anteriores deste Goberno de coalición e polos oportunismos de vascos e cataláns para ter a man máis cotas de poder discrecional. Pola súa banda, o lado máis conservador do PSOE ve con bos ollos que esa divisoria do sistema quede nunha ambigüidade similar á de sempre, acompañada pola que -por razóns de suposta perda de votos entre as súas clases medias-, auspiciaron introducir no currículo como alternativa á clase de Relixión -e deixando a esta no currículo- unha redundante área sobre “valores da cultura relixiosa”.

Sobriedade

De saír adiante no texto definitivo este aspecto normativo -que tamén interesa á xerarquía católica-, os profesores das áreas de Historia, Historia da Arte, Historia da Filosofía e Historia da Literatura, deberían erguerse contra esta intrusión tan aleivosa nas súas especialidades. Os primeiros, os das facultades universitarias e, a continuación, cantos como docentes noutros niveis educativos, ou como discentes e lectores, reclamen do tempo escolar que se ocupe do que debe e non do que algúns expertos na sofística queiran coar ao común dos mortais como imprescindible para as súas vidas. É hoxe o día internacional da Filosofía? Que raro!

Se a COVID-19 está reclamando sobriedade e precisión nas decisións, non parece que no ámbito oficial de Educación exista esa exemplaridade. Séguese estilando unha paisaxe propicia ao barroquismo do horror vacui, sen ansia por clarificar o panorama e a conveniencia provisional. Nun momento en que é importante non confundir o urxente e o importante, é lastimoso que, unha vez máis, os desvelos dun pasado xa ido determinen improvisacións para un presente que se desfía por momentos.

Dosier

TEMAS: Covid-19.-LOMLOE.-Equidade educativa.- Segregación social.- Orzamentos Xerais do Estado.

Manuel Menor Currás

Madrid, 17.11.2020.

A LOMLOE iniciou a súa andadura no Congreso

Os primeiros pasos desta nova lei educativa volven repetir unha historia sen máis garantías que a provisionalidade alternante.

Estamos lonxe de chegar a un relato compartido. A chamada “Lei Celáa”, anunciada a finais de 2018, apenas chegada ao Congreso volveu a suscitar as vellas proclamas en prol da “liberdade de elección de centro” e similares, tan reiteradas desde 1901 -en que Álvaro de Figueroa y Torres, o segundo ministro que tivemos en Educación- botaba en cara aos conservadores o seu amor a esta liberdade educativa cando tan inimigos eran das outras liberdades democráticas.

Libres?

Fai un ano, sen que levantasen nunca o grito en prol do outro núcleo do art. 27CE, a universalidade equitativa, a actual ministra enardeceunos cando, ante o Congreso de Colexios Católicos, tratou de situar o alcance da palabra “liberdade” indicando que nada tiña que ver co que a interpretación neoconservadora quixo entender. O rechamante foi que a propia ministra intentou poñer en claro -para tranquilizar a lea que suscitou- o que dixera; non fóra a entenderse que estaban en dúbida as vizosas prestacións económicas de máis de 6.000 millóns de euros do Orzamento anual, destinados á rede educativa concertada.
A Covid-19 está espindo, destemplada, os aspectos máis inconsistentes das políticas sociais, nun momento nada propicio para que saia adiante unha LOMLOE máis propicia a atendelas con cambios profundos no terreo movedizo da educación. A atención que reclaman as fráxiles estruturas produtivas fará que non se repare moito en se se consolida o cansazo de teimar para que non haxa o fracaso que segue mostrando a ESO, cun 25% de alumnado que non logra o título correspondente -malia  existir un 29% de repeticións- e que, na práctica, quédase sen acreditación ningunha. Son tantas as demandas de tantos prexudicados por esta pandemia nos seus negocios, que non sería estraño que se volvese a pasar no bico dos pés sobre a coincidencia de que a proporción dese “fracaso escolar” sexa tan parello ao da pobreza infantil, que UNICEF e Save the Children, entre outras organizacións, viñan acreditando desde hai anos.
É moi probable, con todo, que unha das matrices dos desaxustes que, desde fai oitenta anos ten incrustada na súa estrutura o ensino español, continúe facultando nesta LOMLOE axudas específicas para que a rede privada e concertada sigan crecendo a conta dos impostos de todos, mentres sosteñen idearios alleos a unha liberdade e universalidade educadoras en términos de equidad. O precedente, aberto en LÓEA equiparando no art. 108.4 o rango do servizo público da educación que prestan “os centros públicos e privados concertados”, ratificouno, de novo, a reconsideración das medidas que, con motivo da “reconstrución post-Covid-19”, pensáronse só para o ensino público e que, a finais do pasado mes de xullo, foron revertidas para atender, “sen segregar”, á rede concertada, privada en definitiva.

A necesidade que ten a coalición gobernante de que cataláns e vascos os apoien para sacar adiante a LOMLOE, sumada ao que fai o PP nas Comunidades que goberna, reafirma un sistema educativo favorable a seguir interpretando o art.27CE segundo as posicións conservadoras. Afasta, ademais, a posibilidade de que a lexislación española se pareza á que rexe en Francia as relacións do Estado e a Igrexa desde 1905; mentres rexan os Acordos de 1977-79 co Vaticano -coa historia que carrexan de atrás-, unha homenaxe aos docentes e investigadores exiliados e depurados nos anos corenta, similar ao que os franceses acaban de tributar en nome da liberdade de expresión ao profesor Samuel Paty, o pasado día 21 de outubro de 2020, haberá de seguir esperando.

Desiguais

Todo indica que a arqueológica división do sistema educativo en “escolas” e “colexios” -socialmente tan determinante ata moi entrados os anos setenta-, seguirá aí e, nalgúns aspectos, poida que aumente. A conciliación que imaxinou a LODE en 1985 para poñer orde nas subvencións franquistas a “os colexios”, non se produciu; a fenda social que mostran segue crecendo. En España, un dos países máis desiguais de Europa segundo a Comisión Europea, os aproximadamente 671.000 docentes do ensino público atenden a un alumnado con proporcións de favorecidos e desfavorecidos inversa -en términos socioeconómicos e culturais-, ao que ten a privada-concertada; eses profesores e mestres son conscientes de que a relación do seu alumnado con estudos superiores e postos de traballo de alta cualificación terá unha proporción idénticamente inversa á de mozos e mozas que atenden os 193.972 profesores e mestres do circuíto privado-concertado.

O sistema educativo actual segue segregando por este capítulo como o fixo prácticamente sempre. Segundo os datos oficiais, estoutra rede de educación pasou nestes cinco últimos a controlar un quinto dos 34.746 millóns de Euros do orzamento educativo de 2017, un 7,2% máis que dez anos antes; no mesmo tempo, a participación do ensino público no crecemento do orzamento só creceu un 1,4 %. Non se perda de vista, ademais, que cando de comparacións se trata, cuestión que a miúdo sacan a relucir os xestores de centros privados, no seu cómputo falan do gran servizo público que fan e con menor custo; non inclúen o que ha de atender o ensino público subsidiariamente: a ruralidade de moitas escolas, os plus de desdobres, profesores de apoio e adaptacións curriculares que, en desigualdade manifesta, ha de coidar para non ser excluínte de raíz cos cidadáns máis necesitados.

Nómades

O mundo que mostra a Covid-19 non se parece ao que algunhas memes tranquilizadoras trataron de imaxinar como ocasión para unha conversión masiva á bondade esencial; ese perfeccionamento místico deixa comodamente fóra a avidez de cantos ven na Sanidade, nos servizos sociais e na Educación unha fonte de negocio. Máis pronto que tarde, os seus factores haberán de escoitar o que, nun camping americano de caravanas, entre vítimas da economía actual, conta Jessica Bruder (País nómada: Supervivientes del siglo XXI. Capitán Swing: 2020), que lle dixo unha rapariga coñecedora do mundo universitario, con ganas sobradas para estudar pero con escaseza de recursos e moito pánico por endebedarse cos estudos: “-Para que seguir estudando se o mercado de traballo só ofrece postos do nivel máis baixo?”

TEMAS: Covid-19.- LOMLOE.- Liberdade de elección de centro.- Ensino Público.- Equidade educativa.

Manuel Menor Currás

Madrid, 10.11.2020

O coronavirus e a LOMLOE

Múltiples aprendizaxes deixa a tormenta sanitaria que sobrevoa o mundo. Nin a ansiedade do público, nin unha posible mala praxe dos servizos médicos valerán de nada.

Do impacto crecente deste andazo merecen destacarse algúns trazos. A nivel interno, a sorprendente rapidez dalgúns políticos para sentirse expertos cando nin os epidemiólogos teñen claro o panorama. E en comparecencias dalgúns da oposición -na Autonomía correspondente ou onde sexa- o non menor desenvoltura dalgúns para case culpar a quen estea gobernando ou intentándoo. Na quenda de interpelacións ao Goberno, do pasado 25.02, puido verse algún amago neste sentido, moi tentador, pero pouco “exemplar” cívicamente falando.

Menos baladí resulta a consideración deste coronavirus Covid-19 dentro do panorama global. O campo dos intercambios comerciais, as reaccións da Bolsa, as acusacións e represalias con posibles pechaduras de fronteiras, están no ambiente. Como o están tamén dúas perspectivas das grandes liñas xeopolíticas de futuro: as novas formas de guerra, e as tácticas de control das grandes poboacións. Nun panorama en que o manexo da aldea global ante posibles riscos, como o do moi certo cambio climático que xa frecuenta a nosa meteoroloxía cotiá, é importante este ensaio de reaccións de masas, sobre todo para ver os comportamentos que suscitan as ordes coordinadas de xuíces, médicos e policía. Desde esta óptica, o mapa que en tempo real pódese ter da difusión progresiva deste aínda pouco coñecido virus é de gran interese.
No noso campo educativo, non é que se estea esperando o contaxio dunha epidemia polas decisións que, como en Xapón por exemplo, houbese que tomar. Se non cunde o alarmismo que, nalgunhas reaccións actuais como o acaparamento subrepticio de máscaras resulta bochornoso, alguén debería recordar que, no caso de que fose preciso, non sería a primeira vez. Os nados na postguerra pasaron senllas tempadas, nos anos cincuenta e sesenta, na suposta tranquilidade dos seus domicilios sen ir á escola: “febre amarela”, chamábase aquilo. En todo caso, o fenómeno que estamos vivindo deixa un conxunto de leccións importantes a ter en conta cando o texto da LOMLOE, coñecido desde  hai máis dun ano, volve a primeiro plano político.

A primeira, que -como o coronavirus na secuencia doutros problemas sanitarios- a LOMLOE é unha lei máis, a oitava xa desde a CE78. É unha tradición na historia educativa española. Xa se contou aquí algunha outra vez como o primeiro ministro de Educación que houbo en España a comezos do século XX, el soíño e en menos dun ano que durou o seu mandato, fixo 308 decretos para un sistema que xa nacera eivado e condicionado en 1857. Nestas oito leis orgánicas, ningunha tocou a fondo as cuestións limitadoras da auténtica liberdade e universalidade educativas que a CE78 mandou tivésense en conta. E nesta tampouco se fai.

A segunda é que é consolador que lle quiten a un unha lousa de enriba. Pero co mesmo consolo, e non máis, que o que dan as autoridades dicindo acotío nos noticiarios que hai que ter calma con esta epidemia de orixe chinesa. A da LOMCE era unha carga pesada, recoñecida nalgúns aspectos pola propia xente conservadora pero razoable. Non hai que ser moi radical para borrar, emendar ou corrixir eses excesos do equipo de Wert en 2013, tan encomiado pola parte máis ultraconservadora e máis neoliberal da paisaxe educativa española. Algunhas das emendas que agora se propoñen serán moi ben acollidas máis aló do circuíto de votantes habituais dos partidos coaligados neste Goberno.

A terceira é que, respecto ao coronavirus, non é nada consolador se non inquietante que, pese a unha suposta colaboración de científicos de todo o mundo, non se saiba apenas nada da mutabilidade que poida ter en humanos este virus. Traducida ao campo educativo, a equivalencia podería estar en que, malia os 42 anos de democracia, teñamos certa indiferenza instituida respecto de se o sistema educativo quedará ben con estes acomodos que vai facer a LOMLOE: un anaquiño de redución do papel da Relixión, outro pouquiño de disimulo nos itinerarios educativos, algunha atención máis ás repeticións de curso, e algunhas cousiñas complementarias para que as particularidades autonómicas non se inquieten moito en canto ao currículum. Parece que se redescubrira agora LÓEA e que, desde o 03.05.2006, non houbese ningún cambio nas demandas educativas. A cuestión é se estes cambios non son unha mutación que, no canto de mirar cara adiante, só miran cara atrás, pero moi en curto, coma se dunha mera réplica alternante se tratase, como tantas outras veces.

A cuarta preferiría remitir unha parte substantiva de todo este trafego aos especialistas. Téñase en conta que os inmunólogos expertos no Covid-19 chaman a atención nas súas recomendacións e protocolos sobre unha cuestión básica: de onde procede a contaminación de alguén, se é local ou é sobrevenida por viaxar ou contactado cos focos orixinarios. Determinar esa relación é clave para as recomendacións máis convenientes a seguir. En educación, con todo, o método científico non parece valer se non é para confirmar algunha opinión de alguén, que non unha hipótese. Case sempre é indiferente o labor investigador de multitude de persoas que nos departamentos de Historia da Educación, Políticas educativas ou Socioloxía da Educación, especialmente, non pescudasen nunca nada sobre os males profundos do sistema. Se non serve toda esta bagaxe do escrito e publicado, reivindicado ata por organizacións solventes e preocupadas polo ben público durante longos anos, non é inútil? É excesivamente elástico, por outra banda, que sexa na práctica ser autoridade nestes asuntos e en nome de que se arrogue alguén ese título. Do cansino desfile de xentes e asociacións que pasaron polo Congreso de Deputados con motivo daquel “pacto educativo” de Méndez de Vigo, tanto valían unhas voces como as contrarias.

A quinta -e poderían ser máis- é que, entre natureza e cultura hai unha íntima relación complementaria a condición de que non se pretendan confundir ambos planos deixando a impresión de que enganar é barato. Unha educación de mala calidade é algo tan cultural como unha de boa calidade. Ás alturas deste século, é cuestión de elección política, claro, pois falamos de algo que nos incumbe a todos. Non dar máis pasos na boa dirección e manter o statu quo de moitos problemas, non é senón deixación, comodidade ou pura rutina burocrática, un tipo de comportamento cultural consentido e interesado. Concretando: o propio dunha cultura desenvolvida, universalizadora dos dereitos educativos en plenitude, non pode quedar encomendado nunha lei orgánica a un prólogo introdutorio, máis ou menos guapo pero que non alcanza a concretar a súa dimensión democratizadora en case nada. Case todas as leis educativas -non todas porque algunhas da época do primeiro franquismo eran puro decreto- teñen uns prólogos moi laudables, pero meramente retóricos, indicativos do quero e non podo ou non teño ganas que, como máximo, queda logo articulado nun tempo de desideratas máis ou menos desganadas, hipotéticas, e que nunca se fará nada para cumprilas: o tempo verbal do potencial simple.

En fin, que, se o coronavirus Cavid-19 serve para metaforizar o que lle sucede ao noso sistema educativo, algunha lección deberiamos sacar en limpo. A calidade con que facemos fronte a ambos campos de problemas non se medirá pola palabrería que se xere, senón pola eficacia en profundidade que se teña disponibilidad para activar. Ata que punto o actual Ministerio de Educación siga tendo as mans atadas e de que xeito as persoas e grupos tratamos de solucionar unha epidemia segundo a nosa libre fantasía, son perspectivas que poden conducir ao caos. Podería non ter importancia se os problemas non seguisen aí e os máis débiles non tivesen que pagar o pato. Pero como sufridores, son os primeiros en recordar a hipocresía das políticas que non nos atrevemos a levar a cabo. Se o panorama que teñen diante un de cada tres nenos e nenas en idade escolar é moi duro, desde ese mundo da exclusión e pobreza que non cesan de recordar as institucións do traballo social os cambios que inspira esta LOMLOE na dirección dunha maior igualdade adivíñanse curtos.

TEMAS: LOMLOE. LOMCE. Políticas educativas. Igualdade educativa. Privado/público.

Manuel Menor Currás

Madrid, 03.03.2020