Andamos a voltas cos cónclaves, silencios e olvidos

 Terxiversan e entorpecen a historia cultural dos avances e retrocesos da convivencia democrática.

 

A mención do “conclave” chegou ao Congreso de Deputados da man do xefe da oposición neste momento, e prolongouna a bancada azul alegando que, na fórmula electoral vaticanista, pódese entrar como papa e saír como cardeal. Como recurso para chamar a atención dos máis adormecidos coas liortas da vida política actual, bebe dos métodos que xa recomendaban os retóricos romanos para que o discurso conectase coa realidade. Nin que dicir ten que as transmisións televisivas do recentemente acontecido entre os muros da Capela Sixtina deixaron un pouso virtual apto para o uso da analoxía nos asuntos temporais da vida cidadá, aínda que a lección real que deixou o seu emprego é a dunha gran banalidade, como moito do que no espazo parlamentario se fala, contrariando o seu valor democrático.

A xerga con que se adobou a metáfora –cociñado co roubado de mensaxes privadas entre políticos- non é precisamente exemplar para a sa convivencia. Os munguidores do suposto beneficio desta sintaxe, á parte de descortesía e “mala educación” –que adoitaba dicirse-, ensinan a todos, maiores e adolescentes,  a súa profunda hipocrisía cando por fins cortoplacistas pretenden aleccionar. Os seus chafalleiros medios, dicindo que todo vale –como cando o rei francés Enrique de Borbón dicía, despois de abxurar do calvinismo, que “París ben vale unha misa”-, esquecen o que adoitan facer a diario onda eximios colegas de facción. Sobrada documentación teñen os xornalistas –e as hemerotecas- de malos usos de principios morais, tan pouco considerados por practicismo coxuntural, que moitas veces terminan en lameiras diversas. As falsas teimas de exemplaridade, das que O rei espido de Andersen quixo mostrar as súas costuras en 1837, beben de relatos como o do “Inferno” do Dante na Divina Comedia (século XIV), e deixaron motivos  suficientes para inspirar o Divino sainete (Curros Enríquez, 1888)  ou, máis preto, os esperpentos a que, como xénero literario, fixeron mestre a Valle Inclán. No que levamos de século XXI, estas prácticas volven proporcionar material sobrado, mesmo para instaurar novas conmemoracións. Como suposta novidade de vergoñas, debería haber unha dedicada aos abusos dos móbiles, en que se celebraría, ao modo do “día de inocentes” do século pasado, celebraríase a conta da percepción de trolas, mentiras, bulling e demais hábitos tecnificados de acoso. En tal festa, cabería unha sesión de opinadores avezados en non dialogar, e destros en esixir “boa educación”: boa ocasión para descubrir apaños de falsa moralidade.

 Castelao. Os cegos, 1915

A utopía dun ensino democratizador

Estes debates, como os de sesións parlamentarias onde supostamente se pregunta ao Gobierno sobre a súa xestión,  adoitan ser ocasión para combativas divisións de opinión. Para moitos todo vai peor que nunca e, segundo outros -máis escépticos que pesimistas- case sempre é ocasión para imitar ao protagonista de Lars Gustaffson na Morte dun apicultor (1978) e “volver empezar”. Dan por suposto que nunca nada está terminado: sempre falta moito para cumprir a mellor utopía, como repetía, incansable, o recentemente falecido Pepe Mújica. Nestas diverxencias ten moito que ver a memoria, esa facultade que cantos tiveron preto o Alzheimer aprecian polos quebracabezas e dificultades que xera o esquecemento. No colectivo, esta atrofia neuronal entre o que se fixo ou non se fixo -e o que se debe facer- tamén existe e, á parte de retardar decisións necesarias, limita o proveito dos cambios oportunos ao seu debido tempo.

En Educación, ten habido este retardamento e perda de memoria, e en importantes asuntos é enfermidade estrutural. Síntoma seu é o longo percorrido de moitos deles desde 1857, en que sobe á Gazeta de Madrid a primeira lei xeral: a Lei Moyano. Proseguen outros en leis ben recentes, como indica a Lei 20/2022 -do 19 de outubro: Lei de Memoria democrática- promover iniciativas didácticas nos centros escolares, máis aló do que dicía a Lei de Memoria histórica -lei 52/2007, do 26 de decembro-, e que lle facilite desenvolvementos apropiados a LOMLOE (de 29.12.2020) nos ensinos mínimos que prescribe desde 2022-23. Notorio é, con todo, que Comunidades como Madrid as pexen. Exercitando as súas competencias curriculares, en segundo de Bach , por exemplo, o deseño de Historia de España -de obrigada atención na AVAU de 2025- segue sendo o de 2002 –posterior ao retorcido debate sobre “as Humanidades”- e impide un digno tratamento das cuestións que emanan de dúas leis importantes no desenvolvemento da CE78. Despois de case cincuenta anos da morte do ditador, expor os asuntos centrais de “memoria democrática” aínda resulta exótico; en demasiadas  ocasións pesa moito o tempo anterior á Constitución de 1978: a porta aberta hai 47 anos para democratizar o seu coñecemento e unha praxe acorde parece servir de pouco.

De todos os xeitos, o alzheimer educativo non se reduce estritamente aos asuntos que suscita a memoria “histórica” ou “democrática”, e tardará moito en curarse se a xestion se circunscribe aos decretos do BOE. Para que chegue de verdade a todas as aulas é imprescindible o seu abeiro coherente en moitas outras accións que afectan profundamente á vida escolar. A organización interna dos centros, a formación lóxica dos seus educadores e, de fondo, o respectuoso respecto á liberdade de conciencia e a atención ás características dos educandos, son determinantes. Doutra banda, nulo favor se fai á “ memoria democrática” no sistema educativo esquecendo a cantos docentes ensinaron democracia a remolque dunha  “cultura escolar” reticente ou hostil. Antes e despois de 1978, a súa ruptura cos libros de texto ao uso, e as súas innovacións no ensino da Historia Actual con documentación de arquivo, exposicións e debates sobre cuestións contrarias aos dereitos humanos e a paz -ou pegadas residuais ás veces daquela Guerra antidemocrática-, dignificaron a educación de moitas xeracións. Os seus honrados proxectos abriron un duro camiño na conexión de escola e vida real, e non son os causantes de adolescencias  remisas a coñecer –sen  manipulacións-  o ocorrido en España desde os anos vinte.

En Educación , todas as mans son poucas para normalizar a Constitución no sistema escolar, e que todos os cidadáns teñan unha educación apropiada. Alimentando a desmemoria pérdese o futuro, e para o tempo actual é estéril seguir facéndoo.

 

TEMAS: Memoria histórica e democrática.- Historia Actual.- Cultura escolar.- Constitución de 1978.- Consensos educativos democráticos.

 

MMC (16.05.2025)

Toda contemporaneidade leva temporalidades atopadas

 

A linealidade do tempo explica pouco o que sucede: a pura cronoloxía queda curta para contar que é un avance ou un retroceso.

 

O novo acceso de Trump á Casa Branca está cargado de confusión, especialmente para cantos acumulan anos. Non é esta a única xeración que vive perplexa ante canto lle toca vivir; abundan nas desconcertadas e non faltan as que creron de verdade que o tempo se acababa. Non se explican doutro xeito as repeticións de trazos dalgúns profetas do Antigo Testamento nin, no Novo, que a Apocalipse fose incluída entre os libros canónicos da primitiva comunidade cristiá. Da inminencia do fin do mundo –esperada por múltiples razóns- , hai moita presenza na arte medieval, especialmente no cambio do milenio. Reflícteno os Beatos: o de Liébana e o da Biblioteca Nacional son fieis testemuñas desa crenza recorrente. Nos últimos oito séculos, as pestes, as guerras, os cambios da “orde” vixente -fosen económicos ou políticos-  seguiron dando pé a variadas expresións do mesmo cariz. O medo e a ansia de atopar sentido ao que ocorre –ou parece que vai ocorrer- animan todo tipo de suxestións. En fin, os soportes do cinema e do cómic, de índole ás veces distópica e moitas outras utópica, medran con este mesmo horizonte temático. Sempre a confluencia do novo e o vello atraen apreciacións subxectivas, en que o afán de seguridade acolle variadas maneiras de facer convivir o que pasa pola imaxinación e o que acontece.

 Os desaxustes entre cronoloxía e a Historia tamén son frecuentes. Na información cotiá, é recorrente que a continuidade de feitos e persoas non indique, por si mesma, avance ou retroceso. Observada en detalle e baixo o prisma dos beneficios ou perdas e os seus afectados, no transcurso da cronoloxía advírtense patróns de continuidade e descontinuidade cuxo contraste permite advertir aspectos cualitativos de gran relevancia. Esta precaución, básica para distinguir uns tempos doutros, permite advertir cambios significativos, pasos cara adiante e atrás, progresos, melancolías e desesperanzas. Retiradas as consideracións de valor, moitas veces aparecerá unha rara disparidade entre o que consigna a Cronoloxía -un antes e un despois físico- e a Historia, é dicir, o que realmente acontece en canto mellora ou deterioración a vida humana. É dicir , que o tempo histórico non é mera cronoloxía. Os historiadores da Escola de Annales  (1929), por exemplo, distinguían por tal motivo a existencia de tempos ”longos” e tempos “curtos” que puidese encerrar a súa configuración. Hegel (1807) pola súa banda , distinguira, na súa filosofía do tempo, tres fases dialécticas no seu tránsito, máis idelista que cronolóxico. E moito antes, Agustín de Hipona deixara constancia nas súas Confesións (398 d.C.) de que o feito de escribir facíao “no tempo”, e que “hai moito tempo que falo do tempo, que este moito tempo non é senón un traxecto do tempo”, pero ignorando “que é o tempo”.

 

Volver e volver

Tales reflexións, experiencias e expectativas, desenganos, esperanzas e indicios de escepticismo, volven acumularse no inicio da que se chamou “Era Trump”, de cronoloxía precisa e valores incertos cara a estes catro anos que seguen. Sen apenas iniciarse, a simple catalogación temporal difumina o valor do que aconteceu antes, e quere exaltar o que achegará á Historia común dos humanos. A falta de suficiente contraste explica o desasosego máis que razoable de cantos len nos xestos e palabras –amplamente divulgados polos amigos do personaxe- que o conservadurismo ultra gañará máis peso nas decisións que tome.

 

Non hai dúbida de que terán repercusión bastante lonxe de Washington, incluída España, onde é relevante destacar que, a cada cidadán non lle será fácil comprobar, en por si, o xusto valor histórico de canto aconteza nesa capital a partir deste 20 de xaneiro. No material a que habitualmente teña acceso –especialmente a través de redes de dubidosa neutralidade- atopará criterios e versións atopadas. As leas mediáticas, sempre interesadas, pouco lle axudarán e verá, mesmo, que unha gran maioría de persoas, pasadas á indiferenza, non advertirían esa carencia. En todo caso, é raro que a educación recibida non se ocupou en proporcionarlle unha capacidade crítica suficiente para distinguir o que merece a pena do que non, cando ningún argumento hai, salvo a desidia, que xustifique a indolencia das políticas educativas neste sentido. Os anos de escolaridade deberían, polo menos, desenvolver certa capacidade comprensiva para a lectura da prensa que, en papel ou en pantalla, está ao alcance ordinario de todo cidadán.

 

Contrasta este obxectivo do dereito á educación, co que o pasado día 13 confirmou un evento no Ateneo de Madrid, en que se puxo de manifesto que a repartición de competencias educativas nos anos noventa xerara, nalgunhas Comunidades, a desregulación do sistema escolar. Os datos alí achegados, indicaron que, coma se  dunha cadea de montaxe se tratase, proletarizan aos seus traballadores docentes de tal modo que, máis taylorizados que nunca, a súa intensa burocratización non lles deixa tempo nin incentivos para construír un modelo crítico e moderno. Por esencial que sexa a unha democracia sólida, o utilitarismo tecnocrático que estarían a impoñer a este traballo moitos xestores das políticas educativas españolas, non precisa a exemplaridade dos novos inquilinos da Casa Branca. Levan anos financiando o público-público á baixa e venden como selecto un sistema en que os fracasos que induce incumpren o artg. 27 da CE78. Roubando dignidade educativa a moitos mozos e mozas en idade escolar, esta xestión , herdeira dun pasado deficitario, protexe na súa estrutura dual marcas de desigualdade. Afectan especialmente aos que máis necesitan un digno sistema que ensine a “ler” do modo adecuado aos tempos que corren e, indirectamente, xeran abulia democrática.

Que á calor que inspire Washington sexa un “progreso” porque sucede en 2025, é difícil de admitir por cantos entenden que os valores comunitarios a soster e ampliar son outros. En particular, “a liberdade”, imprescindible para calquera conversación democrática. Ante cantos fan a onda aos plutócratas americanos, reverter os desaxustes desta coxuntura entre cronoloxía e contemporaneidade educadora esixirá resistencias similares ás que, segundo Frei Toribio de Benavente, poñían os indios á invasión cultural dos españois.

TEMAS: Historia actual.- Políticas progresistas e conservadoras.- Cronoloxía e Historia.- Veracidade e subxectividade.- Educación crítica e democrática.

 MMC (20.01.2024).  

 

Sobre a falsidade política

 

A fidelidade á verdade non consta entre os principios da vida política.

Maquiavelo aconsellaba prudente aos aspirante ao poder que non podían nin debían “manter fidelidade nas promesas cando redunda en prexuízo propio, e cando as razóns que a fixeron prometer xa non existen”. Segundo o capítulo XVIII de O príncipe, é cuestión de principios. Nin existe a bondade humana, nin correspondencia no seu exercicio; polo tanto, o príncipe non está obrigado a observar unha fidelidade que pode serlle prexudicial.

A zorrería como paradigma

Existen, en cambio, múltiples exemplos de xestión con zorrería , en que se “soubo encubrir ben este natural, e ter gran habilidade para finxir e disimular”. Os humanos -engadía- son simples e “sométense ata tal punto ás necesidades do presente, que quen engana atopará sempre quen se deixe enganar”. Exemplar fora, segundo Maquiavelo, o Papa Alejandro VI, grande especialista en aseverar unha cousa e xurala con tal eficacia que os seus enganos sacaban adiante os seus desexos. Proclamaba, polo tanto, que non é necesario que un príncipe posúa a mansedume, fidelidade, humanidade, lealdade e relixiosidade que fagan del un home bo; verase obrigado a obrar en contra e é mester “que teña o ánimo disposto a variar as súas actitudes segundo o esixan as variacións da fortuna. Non ha de apartarse do ben mentres poida, pero ha de saber entrar no mal cando sexa necesario. Canto diga e faga ha estar cheo das calidades citadas: todo ha ser bondade, boa fe, integridade, humanidade e relixión, e “non hai cousa máis necesaria para aparentar que esta última calidade”. Pero o que ante todo ha de procurar como príncipe é “conservar e manter o Estado”; “os medios que empregue serán sempre considerados honrosos e encomiados por todos”, porque “o vulgo déixase sempre coller polas aparencias e polo acerto na cousa”. Segundo Maquiavelo, “no mundo non hai senón vulgo; os poucos espíritos penetrantes non teñen lugar nel cando a maioría ten onde apoiarse”. Un príncipe non ha de predicar senón paz e lealdade, aínda que deba ser inimigo da unha e a outra: “se as observase, moitas veces quitáranlle a reputación ou o Estado”

 A longa cita, reproduce actitudes de políticos do pasado, como Alejandro ou Julio César, moi advertibles tamén en narracións bíblicas en que o engano é protagonista.  Concorda así mesmo con múltiples momentos da Historia recente, abundante en trolas, estrataxemas, e maneiras de eludir a verdade. Aos relatos equívocos que provocaron as dúas Guerras Mundiais, seguiu na Guerra Fría o bombardeo de bondade que rexía decisións infestadas de falsidades tales que, nos anos sesenta, fíxose difícil saber quen eran os bos, quen os malos e, mesmo, quen eran “os nosos”. E antes de que caese o Muro de Berlín, de bondade revestiuse a revisión do Estado de Benestar, de modo que a liberdade do mercado volvese polos seus foros decimonónicos. Cando Fukuyama sentenciou en 1992 o final dunha historia de opostos, o neoliberalismo xa creara novas frontes de conflitos e guerra entre inimigos irreconciliables. A reunión das Azores entre Bush, Aznar e Blair, en marzo de 2003 , deixou ben claro que o de menos era a verdade e ata se inventaron as “armas de destrución masiva” como pretexto para unha pelexa de intereses que non cesou. O Brexit de Inglaterra ou o tránsito inacabado de Trump  pola alta política de EEUU non deixan de ser episodios relevantes nunha historia de falsidades reitoras do poder no presente.

Despois das últimas eleccións en Gran Bretaña, haberá que ver ata onde alcanza a mostrarse a vocación de “servizo público” que transmitiu o laborismo triunfante aos seus votantes que, despois de 14 anos tirados pola borda, acaban de depositar nel unha gran esperanza tras o pau aos defensores das ideas tories desde Cameron a Sunak . Case en paralelo, na veciña Francia a sorpresa é que funcionou  a unión preventiva fronte ao  risco de que controlase o Goberno a extrema dereita, pero a difícil cogobernanza de tan heteroxéneos gañadores non escorrentará o risco do cerco ao público, que aumentará en 2027. Para Francia –como para outros países de Europa- os problemas son máis complexos que outrora e a mentira, a “posverdade” e a trola propáganse tras o suposto ben de todos, mentres as exixencias de “a Verdade” e “a Xustiza” están en discusión. Dentro dunha gran diversidade de formulacións, os sentimentos, a ignorancia, os prexuízos ou os desexos de agradar non deixan de ser manexados -con infamia se é preciso-, para favorecer a popularidade, tan relevante para o votante.

 O Ministerio da Verdade

Entre nós, hai moito tempo xa -aínda que aumentou desde 2018-, do sectarismo dalgúns líderes, potenciador dun discurso maniqueo case tan antigo como o dos creadores dun suposto “ser de España” desde antes de Fernando VII. A súa forma de mentir é case “natural”; cando botan a culpa de todos os males ao adversario, non din a verdade e non lles importa erosionar a convivencia. Privan de lexitimidade ás institucións e os seus representantes, manchan o sentido do Parlamento e non lles importa que o Goberno, o Tribunal Constitucional ou as instancias xudiciais queden en dúbida. Saben que a gran maioría de cidadáns  non ten tempo nin medios para litigar se lles fai falta, e que non poden acceder tampouco a unha información libre e plural que lles permita facerse un xuízo propio sobre as cuestións relevantes. A súa compulsiva demencia conta con que a pouca información de calidade, contrarrestada polos seus medios, propicia a fraude dunha suposta “liberdade de expresión”.

Noticias xudiciais recorrentes, coincidentes a miúdo co que estes medios proclaman, fai crecer a mentira populista das solucións simples a problemas máis complexos, como a inmigración, a globalización ou o cambio climático. É o paraíso demagóxico dos partidarios de volver ao fascismo e as súas violencias totalitarias. Non lles importan os feitos e terxiversan a memoria e, talvez por iso, a Historia actual apenas existe nos currículums escolares, mentres unha descontextualizada visibilidade do Patrimonio cultural axuda á turistificación crecente da existencia. Nesta España que presume de clasificación de “visitantes”,  os docentes da escola pública –cada curso máis diminuída- pronto serán substituídos por extensións conectadas á IA do  “Ministerio da Verdade”, presaxiado por Orwell na súa distópica novela: 1984.

TEMAS: Historia actual.- Currículum escolar.- Información e propaganda.- Liberdade de expresión.- Responsabilidade democrática.

 MMC (Madrid, 08.07.2024)

O indeciso votante por correo

Sen saber por que, das poucas imaxes que quedan no álbum da súa autobiografía vénlle ao recordo a tradución das Catilinarias.

 Anda xa polo tempo que dicían de otium cum dignitate, é dicir, que está xubilado. Tería 13 ó 14 anos cando lle facían traducir o prólogo de In Catilinam, 1,1-3). Rememórao confuso ante a papeleta de voto, cando pasaron máis de dous mil desde que foi pronunciado.

Paralelismos

Era o ano 63 a.C. e Marco Tulio Cicerón increpaba no Senado Republicano de Roma ao populista Lucio Sergio Catilina que conspiraba para tomar ilegítimamente o poder: Quo usque tandem abutere, Catilina, patientia nostra? (Ata cando vas abusar da nosa paciencia?). Nunha versión algo libre, o votante lector advirte notables paralelismos discursivos coas invectivas que suscitan diversas decisións dos líderes ultraconservadores e conservadores despois das eleccións do pasado 28-M:

      “Durante canto tempo ides tratar de seguir eludíndonos con rabia, ata onde chegará, desenfreada, a vosa audacia? Impórtanvos un pito as institucións, a seguridade pública, o respecto ao pobo, as asembleas de todos os representantes do pobo, as cámaras lexislativas xerais e autonómicas, que pensen ou digan cuantos vos ven? Non vos decatades de que os vosos pactos están á vista; non vedes que están no coñecemento de todos?. Creedes que alguén ignora esas reunións vosas, onde estivestes e con quen, que decisións tomastes para maquillar as palabras que expresan as liberdades que tanto nos custou ter e así recortalas mellor ou suprimilas…?”.

 O prestixioso senador e avogado enseguida traía a colación o contraste entre a permisión do estamento senatorial co conspirador e a sorte que esperaba a cuantos se fiasen da institución. E o indeciso votante, máis que traducir, glosa o que dixeraCicerón:

 

“Oh tempos, oh costumes! Todo o mundo está a velo e, con todo, estes líderes teñen crecente presenza. Viven? Non só iso: crecen nas asembleas de comunidades e concellos, participan na deliberación pública, marcan e destinan o destino da cada un de nós. Mentres, os cidadáns confían e ata cren facer algo pola democracia votándoos e defendendo as súas posicións nas súas reunións máis ou menos privadas contra cantos nos contradigan. Non cren que, pola súa propia conveniencia, a inclinación dos seus votos debera arrastralos á calamidade que maquinan contra todos xa hai tempo”.

 

En fin, seguindo cunha tradución algo libre, antes de meter a súa papeleta no sobre, o votante a distancia atopou paralelismos nas contradicións que Cicerón advertía na lenta reacción dos seus pares, e como non dubidou en apoiarse no exemplo de personalidades como Publio Escipión, para convocar vontades fronte ao conspirador, “ansioso de devastar o orbe da terra con morte e incendios” que todos sufrirían”. E, tras ese recurso ao pasado, reclamáballes memoria: Houbo, houbo noutro tempo nesta república esta virtude: os homes fortes castigaban con suplicios máis crueis ao malicioso que ao inimigo máis acérrimo. Independentemente da importancia deste discurso na historia da República romana, os que o oiron tomaron unha decisión, “vehemente e grave”, que culminaría na derrota militar de Catilina na batalla de Pistoya. Cicerón logrou o seu propósito de pararlle os pés.

 Atención ao relato!

Ante o de recorte crecente de liberdades e dereitos –especialmente a mulleres e a persoas LGBT-, a lectura do seu discurso é estimulante se se parte doutra máxima soada: Historia, magistra vitae, que creara o propio Cicerón en: De Oratore. Neste ensaio sobre Retórica, escrito en forma de diálogo, explicaba como utilizar a palabra para persuadir. Nel trataba, ao modo aristotélico, as posibilidades da palabra como manifestación racional do ser humano que, se combina o agradable e o verosímil, persuadirá mellor aos oíntes; e a quen quixese utilizala con civilizada intelixencia, recomendáballe a Historia como recurso do que dispoñer. Enténdase, con todo, que Cicerón non fala de Historia en sentido estrito, senón máis ben dun conxunto de feitos e episodios que, a modo de anécdotas, axuden a que a exposición verbal sosteña a atención do oínte. Máis que o ocorrido realmente, a este maxisterio da historia atraíao a nostalxia do non acontecido; Cicerón escribe De oratore nun frustrante momento político, no ano 55 a. C., cando a lealdade das lexións ao Estado romano –e ao Senado (SPQR)- está a mutar, sucédense as conspiracións contra a República e as guerras civís dan paso ao Imperio de Augusto. Ademais, os oradores aprenderan a empregar non a Historia senón as historias como exempla, e non era difícil atopar repertorios delas. Polibio xa escribira unhas Historias no século II, a.C., e o título, en plural, foi frecuente en autores do século I e II d. C., como Polibio ou Tácito e, con epígrafes parecidos, noutros como Valerio Máximo: Feitos e devanditos memorables, ou Luciano de Samosata: Historias verdadeiras. Paulo Orosio empregaría a finais do século IV d.C. , cristianizado, este recurso exemplarizante nas súas Historias; o calagurritano M. Fabio Quintiliano preconizara no século I d. C. esta aculturación nas súas Institucións oratorias. A tradición proseguiu e pode verse, por exemplo, nas “historias” que conta O Conde Lucanor, no século XIV.

A sensibilidade que poida xerar esta Catilinaria nos votantes do 23 de xullo é discutible: o pasado non se repite, e sempre hai quen prefire soflamas e sofismas patrióticos. Iso si, quen nacese antes da Transición advirten –e máis se viron a luz na posguerra-, alucinan vendo reverdecer diversas “historias” de entón coma se nada ocorrese. Encolléronlles o mundo en pouca idade e, por vivilas como exempla –e non de oídas-, xa repiten –máis consciente que cando facían o Bacharelato de Sainz Rodríguez-, a displicente invectiva ciceroniana: Quo usque tandem abutere, Catilina… Que vaian facer co voto é outra historia da Historia de España.

TEMAS: Eleccións xerais.- Transición.- Historia actual.- Ultraconservadurismo.- Historia e anécdotas.

 MMC (28.06.2023) 

Voa o tempo?

O tempo preelectoral parece está a ser moi pouco crítico, pero si moi repetitivo ata o punto de que parece inmóbil.

Na vida humana todo sucede no tempo, palabra polivalente para as variables meteorolóxicas, para a cronoloxía, para a experiencias vitais e para a ciencia. Na idade adulta, a mención conversacional ao seu transcurso adoita obviar case todas as variables semánticas para cargarse de subxectividade.

Tempos vividos

Tan forte é a variación que hai minutos que parecen eternos, e hai anos en que non pasou nada. Os escritores adoitan vivir de contar estas percepcións do vivido: tempos de tribulación, o tempo perdido, a historia interminable, un tempo amarelo, eterno, amargo, ou digno doutros cualificativos por motivos tan variados como os abrazos, o desasosego, o amor, o coñecemento, o paso das horas ou calquera outra circunstancia inesperada pero significativa. Este universal é así mesmo obxecto de dispares áreas de coñecemento: hai un tempo xeolóxico, que pouco ten que ve co tecnolóxico ou o doutras ciencias; hai o tempo cuántico, o narrativo, o histórico, o filosófico, queTomás de Aquino sinalou coma se fose algo externo -“o movemento cun antes e un despois”- que non tivese que ver coa carga persoal que lle poñemos cando falamos.
Esa experiencia, coa súa capacidade para colorear o presente e proxectar un futuro, xa a tiña o ser humano antes de que existise o reloxo e calquera outro modo de medir o transcurso cronolóxico de canto se move na Natureza. Os tempos verbais son un modo rudimentario da linguaxe que temos para expresar as diferentes escalas da temporalidade, que deixan fóra, ademais, gran parte da vivencia que temos dos cambios polos que pasan as cousas ata facerse máis vellas, ou os que non teñen ata parecer que se conxelaron. Que cambia cando dicimos que o tempo voa? Cambian as cousas ou cambiamos nós?Cambiaron ao mesmo tempo o observador e as cousas que observa? Quen escribe os relatos que máis circulan na vida cultural non adoitan ser os investigadores rigorosos na análise da documentación do pasado; hai amanuenses adestrados para o revisionismo histórico que non son historiadores, igual que hai xornalistas venais e habilidosos manipuladores da linguaxe para que a comunicación flúa, que nas redes mediáticas circule de todo e predominen interpretacións parciais do tempo que nos toca vivir.

Tempo de eleccións

Todas as historias e todos os relatos teñen que ver co presente en que se escribe; o tempo de eleccións é un bo observatorio de versións absolutamente opostas do que nos toca vivir. A listaxe de asuntos que entran a diario na axenda dos debates políticos acelérase no tempo preelectoral con tal intensidade que o tópico que adoitamos aplicar a canto pasa rapidamente debera ser cuestionable. Pode suceder, por tanto, que na vida política o propio non sexa o paso do tempo ou a súa linealidade con pasado, presente e futuro. Máis ben parece que o característico da vida política sexa a circularidade reiterativa, moitas veces tan chá que nin sequera adquira na seguinte volta electoral a forma espiral. Tan romo é o seu nivel que case nunca é quen de lograr o adxectivo que tanto gusta ao xornalismo habitual: “histórico”. Poucos destes procesos, e menos os seus ingredientes, teñen ese rango; o habitual e o realmente histórico –para quen anceie facer razonadamente Historia- é que non implicaron apenas cambio e movemento, senón continuidade ou retroceso.

Se as eleccións trouxesen “cambios” fortes no logro de solucións, na etapa do seu mandato debería ter mellorado xa a realidade que pretenden xestionar coas súas promesas. Tanto se magrean estas que, ás veces, son intercambiables, tamén as caras que as sustentan; esta ductilidade de moitos candidatos e as súas promesas é xustamente una das variables do pouco que “voa” o tempo (o electoral neste caso). Menos se advirte ese voo se se presta atención a cuestións que levan anos e anos flotando no aire sen que alcancen a atopar solución nas palabras que circulan en días preelectorais.Reparen, por exemplo, nas voltas que deu a mención a ETA e, de rebote, a Bildu, desde que o 20 de outubro de 2011 a propia organización armada anunciou o seu “cesamento definitivo”; como carnaza de reclamo está a mostrar que o tempo non pasa; os últimos 13 anos non existiron e seguimos, por tanto, nun tempo moi pouco actual. Igual sucede con Doñana, recurso de propaganda electoral que, ademais de negar o presente, nega calquera previsión de futuro, porque nega a raíz do problema: loa problemas do clima, a seca galopante e a rica biodiversidade das marismas. Segundo quen saca a pasear este pretexto, estas cuestións son inventos de xente atrasada, que non cre no “progreso”. Obxectar mitificaciones de proxectos irresponsables xa está a ser presentado como atentado contra a autonomía andaluza e as súas xentes.

No canto de queixarse da pouca competencia lectora que teñan moitos críos, moitos políticos deberían responder a unha enquisa similar ás de PISA para certificar o seu nivel de competencia. De nada vale que os coñecedores do valor educativo que ten o tempo pasado -que por iso esta en os currículos escolares como área de coñecemento básico-, sexa desprezado con asercións que emiten sobre acontecementos concretos e, en particular, os implicados na “memoria históríca”. Tan infestadas de prexuízo están, suplindo coñecemento, que algúns/as veñen dicir que ser elixido para un cargo político “imprime carácter” e dálles competencia para que canto opinan e deciden sexa o máis interesante que deban aprender os adolescentes. Do moito descoñecemento que lograban ter da “historia

actual” do seu país -a que abarca desde os anos trinta ao presente- había constancia hai tempo; o novo é que un amplo sector das cámaras parlamentarias ansía que medre unha pauta crecente en moitas aulas, onde aumenta o numero de mozos e mozas que fachendean de ter clarísimo que o que calquera investigador investigase a fondo é mentira. Esta tendencia non aveciña ningunha mellora educativa, erosiona o valor da educación para a convivencia e presaxia o fácil que é aventala. Para a sa democracia, o mal exemplo dos maiores nos seus escanos parlamentarios –e nos altofalantes mediáticos preelectorais -fai verdade absoluta que “o tempo voa”. Indica pouco coidado cun presente ao que chegamos tarde e mal.

TEMAS: Tempo e memoria histórica.- Tempo subxectivo.- Historia actual.- Memoria e convivencia.- Competencia lectora.

MMC (18.05.2023)

 

Fabuloso presente

Moito do que sucede non é casual. Pode parecer fabuloso se se compara co que debería ser, pero non é estraño, se se mira ben.

 Se se observa o que ocorre sen a urxencia do xornalista por contalo, a diversidade do día a día, coas súas repeticións, referencias ao vivido e suxestións de futuro, permite advertir nos acontecementos posibilidades argumentais moi amplas e, mesmo, conexións. Os seus ámbitos dispares: Sanidade, Educación, Xustiza, Servizos sociais, e outros asuntos, como, por exemplo, Urbanismo e Orde pública teñen moito que ver entre si; neste momento, mesmo Política exterior, Comercio e Economía, Traballo, Enerxía e Clima, gardan estreita relación. Sempre que o ollo do observador teña a ben entender a Educación máis aló do que é a mera instrución, enseguida pode ver tramas posibles, capaces de facer do que acontece unha serie narrativa moito máis potente que as que atan aos espectadores ás plataformas de cinema e TV.

 A Memoria

 Acaba de desenvolverse o pasado día 31 de outubro o “Día do recordo e homenaxe a todas as vítimas do golpe militar, a Guerra civil e a Ditadura”, como expuxo que se faga a Lei de Memoria Democrática recentemente estreada (Lei 20/2022, do 19 de outubro. BOE do día 20). Pasaron 83 anos desde o final daquela desgraza colectiva e segue habendo miles de familias que non saben dos seus antepasados. Hai entre a poboación unha gran ignorancia do ocorrido, e non foi posible que a Historia Actual de España -a dos acontecementos posteriores aos anos trinta do Século XX- xeneralizouse coa dignidade científica requirida nos centros do sistema escolar: a explicación que transmitiron os currículos educativos e o que se fai nas aulas moitas veces non roza estes asuntos. Os libros de texto, e as enquisas ao alumnado que fai os másteres preceptivos para ensinar mostran ben como está de frouxa a memoria democrática e, en particular, a que, máis aló de lexítimos sentimentos subxectivos, é Historia recoñecida por investigadores de prestixio acreditado.

É penoso, por iso -e esta é a parte conflitiva do argumento posible dun relato sobre esta cuestión-, que haxa tantas personalidades con representación política empeñadas en soster o insostible. Visible quedou no acto solemne do último día de outubro o desafecto mostrado coas ausencias ao mesmo; e bochornosas foron as explicacións dalgúns que, a modo de marionetas, seguen coa ignorancia que propagaba o Libro de España -de obrigada lectura nos anos cincuenta e sesenta-, ou as enciclopedias de 2º Grao, en que a Historia acaecida na Península era imperialista case desde Adán e Eva, providente, imperialista e defensora do ben baixo o sacrificado impulso de martiriais seguidores de vitoriosos caudillos. De nada nos servren esas fabulosas narracións do pasado para afrontar os problemas do presente; sen aceptar a realidade daqueles conflitos -dos que teoricamente pasamos páxina en 1978-, e a preservación da dignidade de todos, difícil será alongar moito tempo este presente; as emocións atopadas non son boas conselleiras cando crecen as incertidumes. Que exista, ao fin, unha norma capaz de poñer orde nas responsabilidades colectivas, ben merece celebrarse se axuda a reconciliar posturas entre os descendentes daquel conflito; velo doutro xeito, é incubar unha tendencia a fabular digna de mellor causa.

A Xustiza

Non menos fantasioso é que quen levan máis de catro anos entorpecendo as reviravoltas administrativas da Xustiza española desde o CGPJ alardeen de facelo polo ben común dos españois. A vixésima das razóns que esgrimen para aprazar o cumprimento da Constitución non escusa do preceptuado na Lei Orgánica 6/1985, do 1 de xullo (BOE do día 2). As funcións de natureza administrativa que, en principio, están encomendadas a este órgano de goberno do sistema xudicial español están a causar serios danos ao seu bo funcionamento e, sobre todo, á credibilidade que aos cidadáns lles merezan os que están chamados a poñer orde nos seus litixios particulares e na convivencia colectiva.

É fabuloso que, en nome da Constitución, haxa grupos interesados en frear o desenvolvemento do que a lei existente regula. De entrada, dá a sensación de que o control da lei existente obedeza, ante todo, a pautas non escritas, pero inscritas en hábitos moi arraigados, en que como ensinaba Karl Schmitt na súa teoría do Estado, en 1934, estas competencias emanaban do Empíreo e, por infusión xenealóxico-clasista, só uns poucos estaban predestinados a administralas. En segundo lugar, sendo algúns implicados no encistamento deste asunto formados nas lides xurídicas segundo a normativa que regulou a Universidade desde 1943, parece que siga rexendo, ad pedem literae, o que esta lei establecía como función principal: “educar e formar á mocidade para a vida humana, o cultivo da ciencia e o exercicio da profesión ao servizo dos fins espirituais e do engrandecimiento de España”  (art. 1). Agora ben, aínda que a retórica cultural haxa variado levemente esta orientación tan xenérica, non se entende ben -salvo fabulando- o nulo contraste que, respecto dela, teñan as actuacións destes máis de catro anos ao redor deste órgano administrativo, e en particular a destes días pasados. Ergo, debesen aclarar en que obxectivos democráticos actuais haxa que inscribir a tradución que fan daquel “servizo dos fins espirituais e do engrandecemento de España”.

 A casualidade e a causalidade

É tendencia arraigada, desde as culturas mesopotámicas uns 3000 anos a. C., que o destino estaba inscrito nas combinacións astrais e que as súas aliñacións rexían as nosas vidas. Esta literatura -desmentida entre outros polo P. Jerónimo Feijóo- segue tendo adeptos: moitos adivinos e tertulianos seguen adscritos a esa crenza. Crece, tamén, a de cantos, ante os problemas, acoden a rituais máxicos; desde o Paleolítico, o feiticeiro da tribo e a súa pretensión de controlar as forzas dunha Natureza independente das ambicións humanas tivo gran prestixio. Non é estraña, por iso, a ambición de cantos ambicionan que a ignorancia siga ás súas anchas. O malfadado día en que Miguel de Unamuno pronunciou aquilo de “que inventen eles” estaba a diagnosticar moitos dos comportamentos pouco modernizados que, desde 1906 ata hoxe, tivo o sistema educativo español. Esta pauta cultural non é fábula, senón realidade; non ten misterio, dadas as fráxiles estruturas de que fomos quen de dotarnos, inaccesibles para moitos.

TEMAS: Educación digna para todos.- Consello Xeral do Poder Xudicial.- Memoria Democrática.- Historia Actual.- Cuestións transversais.

 MMC (Madrid: 02.11.2022)

É a Historia unha María?

A exhumación de Franco do Val dos Caídos, un alivio para moitos, suscita rémoras que, por diversas razóns, atoparon acomodo social.

O preocupante é que unha parte significativa desa herdanza segue viva na cultura educativa e sen moito ánimo de que cambie.

Presente

As análises dos libros escolares de Historia recentes seguen detectando múltiples modos de interpretación do acontecido no primeiro terzo de século español que condicionan o relato sesgado dos outros corenta que lles seguiron. Advertiuno en 2016 Fernando Hernández en alumnos que chegaban ao máster previo para ser profesores, cun coñecemento débil e fragmentario da España actual: o tipo de coñecementos adquiridos nas etapas anteriores aos 18 anos fora deficiente en moitos casos. E no documental de Alessandro Pugno, sobre a escolanía do Val, A la sombra de la cruz, é ben patente a supervivencia non tan arqueolóxica que nese centro ten a educación en xeral e a da Historia en particular.

Se a esta constatación se lle engade a análise de Emilio Castillejo sobre o que nesa área de coñecemento se ensinaba  nos 40 anos anteriores, poderase entender a ancilaridade asignada a esta disciplina, a modo de prolongación apoloxética do que as coñecidas como “tres Marías” tiñan asignada para enaltecer o triunfo antirrepublicano. De entón acá, o desenvolvemento curricular español conta, como un fito, cos sofismas que Esperanza Aguirre manexou -de xeito moi rendible para o seu proveito político- naquel cabalo de Troia que, en outubro de 1997, chamou Plan de Humanidades. E, para máis desconcerto, adoita ser máis habitual do conveniente que, entre as cansinas críticas frecuentes, sobre todo entre líderes e grupos políticos con poder nas Consellerías de Educación, xurdan turbias diatribas sobre “adoutrinarismo” no ensino desta materia.

A exhumación de Franco en Cuelgamuros, con non ser un acontecemento histórico relevante, mirada con este espectáculo de fondo si mostra a irresponsabilidade de cantos, se non o emendan, teñen algo que ver co ensino da Historia nun país que quere vivir democraticamente. Algo falla cando, logo de tantos anos de atraso para proceder a este cambio de enterramento,  se afronta frívola e partidariamente, pese a que a situación non cumpría os mínimos de exemplaridade que en democracia cabe esixir para o emprego do diñeiro público.

Pasado
Tampouco pode dicirse que o trasfondo de recursos e tempo investidos no plan faraónico de exaltación martirial de “os caídos” na guerra do 36, sexa un episodio anecdótico ou xusto. Desde 1940 en que se empezou a obra, a 1959 en que se inaugurou, Daniel Sueiro deixou ben explícito en 1976, en La verdadera historia del Valle de los Caídos, o testemuño dos que participaron naquela construción, de modo que non teñen cabida moitos dos infundios que andan polas Redes. O historiador Nicolás Sánchez Albornoz, quen en agosto de 1948 protagonizó unha ben coñecida fuxida daquel campo de traballo -levada ao cine por Fernando Colomo en Los años bárbaros- aínda é unha extraordinaria testemuña do que alí aconteceu. Merece a pena advertir, ademais, que, en 1957, asinouse o convenio cos benedictinos a fin de solemnizar a atención relixiosa ao monumento funerario, razón pola que aínda perciben 340.000 Euros anuais de Patrimonio Nacional, o que pode explicar en parte algunhas exaltadas opinións emanadas desa contorna.

Non menos elocuente é a serie de datas que, desde o 23.11.1975, en que é enterrado Franco, serviron de contexto ao acontecido en torno a aquel lugar. Non é a de menor valor que o 29.12.1978 entrase en vigor a Constitución Española actual. No debate do seu articulado -en que o do 27 é ben coñecido-, quedou clara unha vontade de entendemento e confianza mutua entre discrepantes políticos. Ese clima, con todo, foi variando ao albur, sobre todo, dos problemas co terrorismo, os de corrupción ou os do independentismo, en que o recurso á memoria do pasado foi utilizado ad libitum. Un punto de inflexión importante tivo lugar cando as asociacións de memoria histórica -por exemplo, ARMH en decembro de 2000, ou AMESDE tres anos máis tarde- empezaron a ter algunha presenza mediática e ata recoñecemento da ONU coas súas reclamacións de xustiza cos perseguidos e executados polo franquismo. A Lei de Memoria Histórica, en decembro de 2007, podería ser considerada un espaldarazo tardío, pero incompleto, a esas razoables reclamacións cando transcorreran 29 anos.

Ata que acontece esta exhumación, entre resistencias expresivas de distintos tipos de afines e deudos, pasaron outros doce anos, en cuxo transcurso sucedeu o Informe de novembro de 2011 -en que unha Comisión de expertos recomendou a exhumación-, e que en 2013 fose rexeitada -por “non urxente”- unha proposición non de lei respecto diso, ata que, en 2017, outra similar foi aceptada, pero con oposición ben significativa. E desde o 18 de xuño de 2018, en que o PSOE anunciou o seu propósito de facer efectivo o traslado, a serie de obstáculos que, in extremis, se sucedeon ata que o Supremo resolveu o 24.09.2019, é ben indicativo de como un asunto dos moi ancorados no pasado máis conflitivo pretende ser utilizado aínda en contra dun saber histórico razoable que sustente unha convivencia democrática en igualdade. É un mundo ao revés.

Futuro
Sánchez Albornoz dicía fai algo máis dun ano, na entrevista citada, que o Val dos Caídos “non pode ser como Arlington en EEUU. É unha idea absolutamente ridícula”. As orixes daquel cemiterio, cuxa construción se iniciou na Guerra de secesión, son moi distintos; comparativamente, non teñen nada que ver. O futuro do Val dos Caídos debería ser considerado, antes que unha cuestión de memoria e de continuidade divisoria entre vencidos e vencedores, como unha cuestión de Historia; ten sobrada documentación sobre da significación que se quixo imprimir ao lugar e ao seu denominación desde 1940. De todos os xeitos, tres significantes relevantes han ser tidos en conta. En primeiro lugar, as varias decenas de miles de persoas alí sepultas e non precisamente de xeito honroso para todos e as súas familias. En segundo lugar, o destino dos monxes que ata agora alí estiveron dando cor ao espazo funerario. E en terceiro lugar, os elementos máis explicitamente laudatorios que pro parte ten inscrito o conxunto arquitectónico e escultórico. Dos tres, talvez o terceiro sexa o de máis dificultades a resolver, ademais da atención que esixa o deterioro que sofre o material construtivo. En todo caso, o Informe que a citada Comisión de Expertos fixo en 29.11.2011, ben pode servir para iniciar un necesario proceso reconversor como espazo da Historia.

Todo o cal sería de curto alcance se non se coordinara cun labor sistémico, polo menos, en dúas direccións. Unha, máis difusa, orientada a que a dereita política se conciencie de que ser constitucionalista vale de pouco se, querendo mostrarse demócrata, non rexeita a ditadura e o autoritarismo: logo de 1978 son poucos os que o fixeron en público sen que soase a retórico. Nese traballo, á esquerda habería de suscitárselle que fose responsable e máis esixente nos conflitos que incumben a dereitos e liberdades, empezando pola de conciencia e a defensa do público. Respecto do pactado na CE78, ben se viu quen evoluciona e quen non respecto da etapa franquista. Segundo para que se invoque o respaldo constitucional, proclamarse constitucionalista é a miúdo confuso e insignificante. A outra dirección, máis sinxela pero pedagóxica para todos, debería ser unha revisión conxunta do ensino da Historia e, como non, dunha imprescindible Educación para a Convivencia, como se chamou ao proxecto experimental de ensino constitucional entre 1983 e 1987, en parte similar á Educación para a Cidadanía de 2004. Se non se ensina un razoable coñecemento do pasado e o seu engarce co noso sistema democrático, o risco de que se evapore pronto o valor deste é moi alto.

TEMAS: Historia Actual. Ensino da Historia. Val dos Caídos. Educación para a Cidadanía. Constitución de 1978.

Manuel Menor Currás

Madrid, 23.10.2019

A nosa historia recente aínda ten complexos pendentes

Hai persoas e grupos relevantes aos que os 40 anos últimos non lles reduciron o desamparo. Desmenten que exista Transición.

É posible que cedese nas súas pegas ao que vai suceder, cara ao 21 de outubro en Cuelgamuros. Pero oír ao prior dos benedictinos daquela abadía e, sobre todo, a un dos seus monxes -supostamente consecuente co que lle ensinaron no seu noviciado- é remontarnos ao que era doutrina segura en tempos oficiais do nacionalcatolicismo. Inmunes a calquera atisbo de cambio que poida traer o paso do tempo, perseveran en mirar ao mundo e ás persoas que nel habitan como antes do 20.11.1975 e séntense desamparados.

Dos seus admiradores e adeptos, poderá saberse máis no desenlace que unha parte das cuestións de Cuelgamuros parece ter próximo. Complementariamente aclaratorias poden ser as estatísticas sobre crenzas e prácticas relixiosas, como así mesmo as relativas a perspectivas de voto dalgunhas formacións políticas, indicadores estes que, de todos os xeitos, non deberían facer perder de vista que o medo, a inseguridade e outros ingredientes, condicionaron sempre a volubilidade das persoas e grupos sociais respecto ao fondo mutante destas mesturas do político e o supostamente relixioso.

Conversos
É moi antiga -diríase que de sempre- a tendencia gregaria a non desentoar e, a continuación, facer o que diga o mandamáis da tribo ou do barrio. Confírmano as supostas “conversións” en masa de grandes colectivos -dun amplo territorio ás veces- de que hai documentación. Do que pode lerse no Museo Naval sobre a exposición conmemorativa da viaxe de Juan Sebastián Elcano e Fernando de Magallanes ao redor do mundo, é relevante neste sentido que o cronista Francisco Albo menciona como, o domingo 14 de abril de 1521, “o rei e a raíña de alí con moita xente fixéronse cristiáns con boa vontade”, cambiaron os seus nomes polos de Carlos e Juana, recibiron o agasallo dunha imaxe que hoxe é coñecida como o Santo Neno de Cebú e, ademais, axuda militar e consolidar, como aliados do rei de España, o seu poder sobre outros reiciños da zona.

Abundan testemuños similares, algúns bastante máis próximos. Os relativos, por exemplo, ás masivas procesións de penitencia e misión ou ás da Virxe de Fátima, que, na postguerra sobre todo, foron de obrigado cumprimento para os superviventes daquela contenda. Está en múltiples relatos, como o de Paco Ignacio Taibo I á mantenta de Oviedo: Para parar las aguas del olvido. Pode verse no gravado por NODO para emitir en todos os cines desde 1942 ou, tamén, na historia que escribiu Enrique Berzal para Ámbito en 2002: Valladolid bajo palio. Iglesia y control social en el siglo XX. E se se comparan eses testemuños con outros máis afastados, como os que temos do acontecido nos séculos IV e V d. C. segundo se impuxo “triunfo da Igrexa” sobre “os paganos”, verase que, no percorrido de tan acendrada tradición, non hai gran diferenza de actitudes, comportamentos e fidelidades.

A fluctuante duración destas no tempo, a súa inflación e deflación ata a irrelevancia, e ata o cambio, en canto ao universo de crenzas -cos seus procesos de secularización variopintos-, teñen a súa propia evolución, variable segundo períodos históricos e, ata, segundo persoas e grupos do mesmo momento. En cada un houbo -e hai- determinados instrumentos para soster a fidelidade e as alianzas cunha posición determinada. Hai pouco eran noticia as averiguaciones dun investigador, na Universidade de Granada, respecto dos manuais para confesores dos séculos XVI e XVII, un estudo con precedentes no que sabemos sobre a Inquisición, e que non é difícil de facer para cantos teñan acceso aos libros de teoloxía moral vixentes ata os anos sesenta. Hai igualmente persoas por medio -ministros, ministrillos e acólitos-, encargadas de manter o estandarte ergueito. Pese ao cal -ou en razón diso, segundo se mire-, a erosión e transición de situacións hexemónicas a outras en que os modos de ver e considerar cousas e persoas variaron moito, é inevitable o cambio e reformas de diverso calibre.

Nestas variacións e as súas disputas, é importante non perder de vista que os términos e palabras que se empregan para falar son -como en calquera outro asunto- de especial relevancia. Sería moi confuso, por exemplo, meter nun mesmo paquete semántico as máis de 3.000 referencias de primeiro nivel que poden incluírse no término “IGREXA”. Moitas persoas, e sobre todo as máis interesadas en non aceptar crítica nin restricción algunha neste ámbito cultural, utilizarán todo tipo de argucias, incluídos insultos, para desprestixiar a quen ouse meterse nel. Para esta, a miúdo cregos, o uso ad libitum do termo “anticlerical”, no seu aspecto máis despectivo e ignominioso, nin a pecado venial lles chega. Parten de que é sagrada obrigación, emanada dalgunha verdade absoluta de que se senten partícipes e ata empregarán para defenderse algún dos aspectos máis vistosos que -aínda que puidese estar moi afastado dos seus comportamentos persoais- lles veña mellor na súa pelexa dialéctica con disidentes. Co pretexto de que Deus está con eles, difícil será que se apeen da súa rudeza ética. O Deus lo vult é argumento de longo tradición, e máis cando ao poder político e económico veulle ben para xustificarse ante a xente do común, aquel Terceiro Estado do Ancienne Rêgime anterior á Revolución Francesa de 1789.

Cruzados
A extemporánea posición do abade de Cuelgamuros recorda a que, segundo a laudatoria apoloxética dos mártires e as súas xestas, pasou dos Martiroloxios á Lenda dourada e, por extensión, ás vidas de santos que, como “boas lecturas”, se propagaban -especialmente en internados e colexios relixiosos- para exemplo de infantes e adolescentes. Non se esqueza, doutra banda, que o monumento e o que contén, o modo sacrificial con que foi construído e a secuencia de obrigacións que os monxes do convento adquiriron para ser beneficiarios duns recursos públicos cuantiosos, teñen como referencia “os mártires por Deus e pola Patria”, unha simbiose de alto nivel simbólico como o foi a da Cruzada xa antes.

Tampouco se esqueza que niso xogaron moitisimo  o currículo obrigatorio de Historia desde o canon que, segundo precepto excluínte de Don Marcelino Menéndez y Pelayo cos seus heterodoxos (1880-82), foi establecido por José María Pemán (1938), o Instituto de España (1939) e moitos epígonos en sucesivos libros de texto para as escolas, por exemplo, o de Demetrio Ramos, quen nos anos setenta, na súa cátedra de Historia de América, non esquecera o que escribira na súa Historia del Imperio (español, claro), que lle publicase o Ministerio de Educación Nacional en 1942.

E non se esquezan, en fin, os instrumentos xurídicos que seguen amparando unha presenza tan estraña como a que poidan suscitar os agora destemplados criterios que exhiben este prior e o seu ínclito compañeiro. A través dos Acordos que se asinaron entre 1977 e 1979 co Vaticano, aí segue vixente a cultura de privilexios eclesiásticos que, en 1851 e 1953, protexeron eses intereses. O numantinismo destes monxes non é nada comparado co que sucederá cando algún Goberno se atreva con ese núcleo de poder. Os complexos que, sen complexo, se mostran estes días en torno a Cuelgamuros serán un remedo das sensibilidades que con este outro motivo se espertarán.

TEMAS: Constitución. Historia actual. Privilexios. Acordos de 1979 co Vaticano. Cuelgamuros.

Manuel Menor Currás

Madrid, 13.10.2019