A libre elección deste Nadal non é libre

Conflúen nas festas deste ano investimentos do sentido que estas festas teñen como acontecemento nas nosas vidas.

As diferenzas veñen propiciadas non só polo que acontece, senón polo que se di respecto diso. O que conta o Evanxeo foi peor, se se  toma ao pé da letra a matanza de Herodes; tan selectiva foi, que o 40% das mortes de maiores no que levamos desde a primeira onda desta pandemia é un mal menor. Dan dabondo feitos e ditos de agora mesmo.

Nadal e Covid-19

Non se levan ben; o que pasa coas festas e o bulicio comercial que xeran é indiferente ao que acontece coa vida da xente ata os datos da primeira quincena de xaneiro. Namentres, a contorna mediático e propagandística teme que non festexemos adecuadamente estes días, e que non compitamos en gastar. Todo propicia que sintamos que seriamos desgraciados se non fixésemos festa e non fósemos a donde haxa que ir. Ao final das mensaxes subliminales deslízase, como na letra pequena de moitos contratos de servizos, que os protocolos de coidados nos sitios son seguros, e non cesan de repetirnos incesantes, en voz baixa, que contan coa nosa responsabilidade persoal; pero, entre tanto ruído, esta “responsabilidade” é un aguafestas; non é bienvenida ao que facer nestes días por obrigación social ou ganas de epatar e non sabemos a que aternos por falta de adestramento.

Tampouco nos axudan moito as antipedagóxicas présas que os nosos políticos se dan nisto da vacina, por exemplo, que é moita mágoa que non estea administrada uns días antes do día 25: que vaia a estar dispoñible uns días despois non é o mesmo. Menos nos incentivan as súas  premuras por disentir cunha hora máis ou menos de penitencia, ou con distintas perimetracións e confinamientos nos seus territorios de taifas; non nos axuda que digan ou deixen de dicir as cifras duns ou outros; máis ben nos aturullan, pois case sempre bailan e interprétanse como enquisas de encarga. A lea que están montando a quen aínda lles queden ansias por facer turismo dunha a outra autonomía, concello ou distrito, fai urxente -para lograr a verdadeira unidade ibérica ou española- unha web en que se poidan ver, actualizados, todos os datos do día a día, un GPS apropiado que orientase ao persoal nada máis saír do portal da súa casa.

Tal como vai a situación cambiante, é un martirio que algunhas das nosas personalidades políticas compitan tanto por mostrarnos o ben que nos queren a base de competir por quen sexa máis listo en contar milongas; total, para ir vendo día a día as súas leas, no canto de liderar a lóxica do importante e o imprescindible.

A libre elección de centro

Vai do mesmo e complementa o que queren e non queren -ou din que non queren- que suceda este Nadal. Cren que non nos decatamos de que vai isto, ou que se nos borrou o que, nos anos sesenta e setenta -por non dicir os anteriores-, tiveron que facer os nosos pais para que fósemos á escola porque o colexio era de pago; xa entón fixéronnos aprender que non era o mesmo ir á escola ou ao colexio e quen estaban chamados ao un -cando se podía, porque moitos non tiveron escola- ou ao outro se se tiñan posibles. Parecen empeñados en repetírnolo e que pensemos que agora é distinto e que cada cal pode ir estudar a donde queira: que iso é a liberdade de escoller que di a CE78. Poida que moitos papás e mamás o queiran crer e que así cumpran os seus soños, pero, logo de oitenta anos de neglixencias deliberadas coa igualdade, esta liberdade de elección de centro séguelle sendo imposible a un 69% da poboación española.

Os Pactos da Moncloa deixaron constatado, en 1977, como, nos corenta anos anteriores, o Estado forrara á iniciativa privada do ensino mentres a pública tiña un déficit abismal, e a “subsidiaridade” desta quedou reflectida en cifras e en moitas dificultades para a racionalidade organizativa do sistema educativo. As leis que viñeron despois, especialmente desde a LODE en 1985 ou a LOE en 2006, tiveran un indescriptible respecto cos avances que había ter o privado a conta do público; e o que prevé a LOMLOE respecto diso, esixindo que se cumpran as condicións contractuais das concesións de concertos, prolonga cesións que veñen desde Recaredo polo menos. O público -o de todos- non conta na historia desta liberdade de elección e, para continuala, coma se non soubésemos nada de nada, este Nadal vén precedida do alarde de blindaxe que a Consellería de Educación quere facer para protexer os excesos por distinguirse e dar envexa coa diferenza.

Un 29% de nenos e nenas madrileños van ser os privilexiados neste Nadal nos orzamentos comunitarios; son os cruzados infantís en prol da civilización occidental: o resto, con que as súas familias vaian de paganos destes custos estraños, bastante ten cun ensino público deteriorado por estes avezados defensores da liberdade. Non cadra, de todos os xeitos, que os seus principais mentores na Conferencia Episcopal sigan proclamando que hai que apoiar o sentir cristián das súas familias; esa iniquidade contradi as Benaventuranzas evanxélicas, polo menos as que deixou anotadas Mateo 5, 1-10, e tampouco é acorde coas enquisas do INE e do CIS á propósito dos crentes practicantes, cuxa ratio actual non chega á metade dos clientes destes colexios concertados que pretextan un ideario confesional para recibir subvención pública.

Esta falcatruada navideña que pretenden perpetrar no corazón de España, como adiantados tardíos de de Reagan&Thatcher&Trump, coincide cos mesmos resquicios legais que no pasado empregaron anteriores alianzas conservadoras e ultras contra instituciones tan prestixiosas como a ILE (Institución Libre de Enseñanza), á que, para preservar privilexios non dubidaron en atacar con mentiras, planfletos e sangue e lume para que non existiran liberdades profundas en educación. Esta fazaña da suposta blindaxe segue no mesmo, y a liberdade de cátedra, a liberdade de conciencia, a liberdade de investigación e coñocemento, a libertad de creación seguen intactas; estes cruzados de última xeración pretenden, en 2020, que o Nadal, a Liberdade e o negocio educativo  se alíen para explotar un pouco máis o Portal de Belén en exclusiva. O Nadal no ía doutra cousa, máis ligada á bondade universal ou algo así?

TEMAS: COVID-19.- Nadal.- Libre elección de centro.- Equidade educativa.- Escola e colexio.

A LOMLOE tamén é unha lei provisional

Antes de ser votada, xa foi sentenciada polos grupos conservadores do Congreso de Deputados.

A LOMLOE -nome atrabiliario para unha lei con pretensión de servir a unha educación de todos- está a piques de pasar ao BOE coa provisionalidade alternante das anteriores. Con ánimo de minusvalorala, os seus opositores reiteraron estes días que “xusto, equitativo e de calidade” é o que, para cando volvan gobernar, din terá “o seu” sistema educativo.

Dedúcese, xa que logo, que, a ollos da oposición conservadora, esta nova lei nin é xusta, nin equitativa nin de calidade, supostamente porque, ao facer desaparecer coa LOMCE algúns dos aspectos máis denostados desde antes de que nacese en 2013, non queren que esquezamos os ingredientes que, salvo eles, ninguén votou. Algúns quererían, tamén, que unha grande maioría cidadá se unise a quen estes días demandou, na Carrera de San Gerónimo e nalgunha web, seguir gozando dos privilexios que prácticamente sempre tiveron, moi reforzados nos anos do nacionalcatolicismo franquista.

Aínda polarizados

A polarización en torno á escola e a súa cultura segue viva, non tanto como en 2005 -naquela manifestación histórica que arrastrou á rúa a un puñado de bispos en demanda de que a ampliación de dereitos civís non chegase a bo término-, nin como en 1985, cando Martínez Fortes e Carmen Alvear poñían obstáculos á LODE, unha lei que daba cobertura oficial ás súas anteriores subvencións e salvagardáballes da man aleatoria do libre mercado. Hoxe, son as mesmas organizacións, con idénticas dependencias orgánicas detrás e algúns medios informativos máis, as que seguen reclamando tan privilexiada situación, aínda que a coxuntura non propicie o dramatismo de entón para maximizar a súa nostalxia.

Hase de recoñecer, de todos os xeitos, a pervivencia do apego a se é ou non é verdade aquel modo de entender o que é “xusto, equitativo e de calidade” no mundo educativo escolar. Algúns, ao proclamar que teñen do seu lado, de sempre, o ben e a verdade, cústalles aceptar o principio de realidade, obxectivable estatísticamente cos datos relativos a recortes no ensino público e paralelo crecemento de recursos na privada que reflectiron os Orzamentos Xerais de Educación entre 2008 e 2018 -vixente aínda-, sen máis xustificación que predileccións dos que manexaron os diñeiros de Facenda. Se a iso se suma o desafecto que, malia ás facilidades dadas pola LOMCE, tivo a clase de Relixión, o seu sentido de equidade, xustiza e calidade, que volven reivindicar, fai inexplicable o peculiar baremo de “función social” que esixen aos repartos de recursos públicos.

Cun razoamento tan particular como pouco equilibrado coas necesidades reais da maioría de cidadáns, o suposto “pacto educativo” con que tentaron ao hemiciclo do Congreso nun pasado non tan antigo -a última vez foi con Méndez de Vigo-, seguirá no beirado das boas intencións, sempre aptas para non entenderse e seguir mantendo vivo un espazo sempre a punto para pelexas máis que simbólicas, con todos os ingredientes dispoñibles para ser axitados cando conveña.

En ton menor

Ao común dos cidadáns, con todo, especialmente a ese terzo de alumnado que, desde antes de nacer, está sentenciado ao “abandono” ou ao “fracaso escolar”, este debate bizantino non lle di nada. Séntese abandonado por máis que a palabra “equidade” e “xustiza” sobrevoe agora o combate mediático unida a “calidade”, o construto que desde os anos setenta, sobre todo, persegue á educación española sen que alcancen a percibila os que máis a necesitan.

Aos promotores desta lei, pola súa banda, parece que non lles inquiete moito esa situación nin o avaricioso uso das palabras con significados contrarios aos que en boa lei reclama a  súa semántica orixinaria. Con salvar a cara polos tres anos de lexislatura que restan, dispóñense a defender o progresismo desta LOMLOE por lograr derrogar parte da anterior; verdade é que foi especialmente ominosa e -como dicía Rubalcaba- técnicamente atroz, capaz de romper os consensos supostos que encerraba o art. 27 da CE78. Non lles asusta, con todo, deixar case como estaba a diverxencia que supoñen os concertos educativos; esta lei volve practicamente ao que dicía LOE no seu art. 108.4; víase vir, ademais, por decisións anteriores deste Goberno de coalición e polos oportunismos de vascos e cataláns para ter a man máis cotas de poder discrecional. Pola súa banda, o lado máis conservador do PSOE ve con bos ollos que esa divisoria do sistema quede nunha ambigüidade similar á de sempre, acompañada pola que -por razóns de suposta perda de votos entre as súas clases medias-, auspiciaron introducir no currículo como alternativa á clase de Relixión -e deixando a esta no currículo- unha redundante área sobre “valores da cultura relixiosa”.

Sobriedade

De saír adiante no texto definitivo este aspecto normativo -que tamén interesa á xerarquía católica-, os profesores das áreas de Historia, Historia da Arte, Historia da Filosofía e Historia da Literatura, deberían erguerse contra esta intrusión tan aleivosa nas súas especialidades. Os primeiros, os das facultades universitarias e, a continuación, cantos como docentes noutros niveis educativos, ou como discentes e lectores, reclamen do tempo escolar que se ocupe do que debe e non do que algúns expertos na sofística queiran coar ao común dos mortais como imprescindible para as súas vidas. É hoxe o día internacional da Filosofía? Que raro!

Se a COVID-19 está reclamando sobriedade e precisión nas decisións, non parece que no ámbito oficial de Educación exista esa exemplaridade. Séguese estilando unha paisaxe propicia ao barroquismo do horror vacui, sen ansia por clarificar o panorama e a conveniencia provisional. Nun momento en que é importante non confundir o urxente e o importante, é lastimoso que, unha vez máis, os desvelos dun pasado xa ido determinen improvisacións para un presente que se desfía por momentos.

Dosier

TEMAS: Covid-19.-LOMLOE.-Equidade educativa.- Segregación social.- Orzamentos Xerais do Estado.

Manuel Menor Currás

Madrid, 17.11.2020.

A LOMLOE iniciou a súa andadura no Congreso

Os primeiros pasos desta nova lei educativa volven repetir unha historia sen máis garantías que a provisionalidade alternante.

Estamos lonxe de chegar a un relato compartido. A chamada “Lei Celáa”, anunciada a finais de 2018, apenas chegada ao Congreso volveu a suscitar as vellas proclamas en prol da “liberdade de elección de centro” e similares, tan reiteradas desde 1901 -en que Álvaro de Figueroa y Torres, o segundo ministro que tivemos en Educación- botaba en cara aos conservadores o seu amor a esta liberdade educativa cando tan inimigos eran das outras liberdades democráticas.

Libres?

Fai un ano, sen que levantasen nunca o grito en prol do outro núcleo do art. 27CE, a universalidade equitativa, a actual ministra enardeceunos cando, ante o Congreso de Colexios Católicos, tratou de situar o alcance da palabra “liberdade” indicando que nada tiña que ver co que a interpretación neoconservadora quixo entender. O rechamante foi que a propia ministra intentou poñer en claro -para tranquilizar a lea que suscitou- o que dixera; non fóra a entenderse que estaban en dúbida as vizosas prestacións económicas de máis de 6.000 millóns de euros do Orzamento anual, destinados á rede educativa concertada.
A Covid-19 está espindo, destemplada, os aspectos máis inconsistentes das políticas sociais, nun momento nada propicio para que saia adiante unha LOMLOE máis propicia a atendelas con cambios profundos no terreo movedizo da educación. A atención que reclaman as fráxiles estruturas produtivas fará que non se repare moito en se se consolida o cansazo de teimar para que non haxa o fracaso que segue mostrando a ESO, cun 25% de alumnado que non logra o título correspondente -malia  existir un 29% de repeticións- e que, na práctica, quédase sen acreditación ningunha. Son tantas as demandas de tantos prexudicados por esta pandemia nos seus negocios, que non sería estraño que se volvese a pasar no bico dos pés sobre a coincidencia de que a proporción dese “fracaso escolar” sexa tan parello ao da pobreza infantil, que UNICEF e Save the Children, entre outras organizacións, viñan acreditando desde hai anos.
É moi probable, con todo, que unha das matrices dos desaxustes que, desde fai oitenta anos ten incrustada na súa estrutura o ensino español, continúe facultando nesta LOMLOE axudas específicas para que a rede privada e concertada sigan crecendo a conta dos impostos de todos, mentres sosteñen idearios alleos a unha liberdade e universalidade educadoras en términos de equidad. O precedente, aberto en LÓEA equiparando no art. 108.4 o rango do servizo público da educación que prestan “os centros públicos e privados concertados”, ratificouno, de novo, a reconsideración das medidas que, con motivo da “reconstrución post-Covid-19”, pensáronse só para o ensino público e que, a finais do pasado mes de xullo, foron revertidas para atender, “sen segregar”, á rede concertada, privada en definitiva.

A necesidade que ten a coalición gobernante de que cataláns e vascos os apoien para sacar adiante a LOMLOE, sumada ao que fai o PP nas Comunidades que goberna, reafirma un sistema educativo favorable a seguir interpretando o art.27CE segundo as posicións conservadoras. Afasta, ademais, a posibilidade de que a lexislación española se pareza á que rexe en Francia as relacións do Estado e a Igrexa desde 1905; mentres rexan os Acordos de 1977-79 co Vaticano -coa historia que carrexan de atrás-, unha homenaxe aos docentes e investigadores exiliados e depurados nos anos corenta, similar ao que os franceses acaban de tributar en nome da liberdade de expresión ao profesor Samuel Paty, o pasado día 21 de outubro de 2020, haberá de seguir esperando.

Desiguais

Todo indica que a arqueológica división do sistema educativo en “escolas” e “colexios” -socialmente tan determinante ata moi entrados os anos setenta-, seguirá aí e, nalgúns aspectos, poida que aumente. A conciliación que imaxinou a LODE en 1985 para poñer orde nas subvencións franquistas a “os colexios”, non se produciu; a fenda social que mostran segue crecendo. En España, un dos países máis desiguais de Europa segundo a Comisión Europea, os aproximadamente 671.000 docentes do ensino público atenden a un alumnado con proporcións de favorecidos e desfavorecidos inversa -en términos socioeconómicos e culturais-, ao que ten a privada-concertada; eses profesores e mestres son conscientes de que a relación do seu alumnado con estudos superiores e postos de traballo de alta cualificación terá unha proporción idénticamente inversa á de mozos e mozas que atenden os 193.972 profesores e mestres do circuíto privado-concertado.

O sistema educativo actual segue segregando por este capítulo como o fixo prácticamente sempre. Segundo os datos oficiais, estoutra rede de educación pasou nestes cinco últimos a controlar un quinto dos 34.746 millóns de Euros do orzamento educativo de 2017, un 7,2% máis que dez anos antes; no mesmo tempo, a participación do ensino público no crecemento do orzamento só creceu un 1,4 %. Non se perda de vista, ademais, que cando de comparacións se trata, cuestión que a miúdo sacan a relucir os xestores de centros privados, no seu cómputo falan do gran servizo público que fan e con menor custo; non inclúen o que ha de atender o ensino público subsidiariamente: a ruralidade de moitas escolas, os plus de desdobres, profesores de apoio e adaptacións curriculares que, en desigualdade manifesta, ha de coidar para non ser excluínte de raíz cos cidadáns máis necesitados.

Nómades

O mundo que mostra a Covid-19 non se parece ao que algunhas memes tranquilizadoras trataron de imaxinar como ocasión para unha conversión masiva á bondade esencial; ese perfeccionamento místico deixa comodamente fóra a avidez de cantos ven na Sanidade, nos servizos sociais e na Educación unha fonte de negocio. Máis pronto que tarde, os seus factores haberán de escoitar o que, nun camping americano de caravanas, entre vítimas da economía actual, conta Jessica Bruder (País nómada: Supervivientes del siglo XXI. Capitán Swing: 2020), que lle dixo unha rapariga coñecedora do mundo universitario, con ganas sobradas para estudar pero con escaseza de recursos e moito pánico por endebedarse cos estudos: “-Para que seguir estudando se o mercado de traballo só ofrece postos do nivel máis baixo?”

TEMAS: Covid-19.- LOMLOE.- Liberdade de elección de centro.- Ensino Público.- Equidade educativa.

Manuel Menor Currás

Madrid, 10.11.2020