A Educación infantil esconde silencios locuaces

Un financiamento escaso e desigual “segrega” e “clasifica”, verbos primordiais do sistema educativo.

Segundo Roman Jakobson e os seus Fundamentos da linguaxe (Ciencia Nueva, 1967), na función poética do uso das palabras non só se busca a selección e orde destas, senón tamén a súa beleza formal. Pero nas súas referencias emotivas, metalingüísticas e conativas -tendentes a que o oínte reaccione- encerra informacións non menos interesantes.

A locuacidade que o funcionamento da escola emite, máis aló das súas leis e regulamentos, son códigos vixiantes das aparencias máis que da súa consistencia democrática. Esta institución supostamente “universal” -para todos os nenos e nenas dunha idade, que en 1990 delimitouse ata os 16 anos- amosa no que fai cómo entre o que nunca foi, o que é e o que debería ser, os que están obrigados a pisala durante unha parte sensible das súas vidas, vívena entre serias lagoas e baleiros. Tratar de explicalos é toparse sempre con incuria, desgana e, a cotío, unha xestión dos recursos públicos que, priorizando intereses alleos ao seu ser, é displicente con que tales nutrientes dexeneren o seu núcleo neurálxico. Algúns dos seus mellores docentes -pillados entre o ser e o deber ser da institución- propenden á esquizofrenia, mentres o Alzhéimer atenaza aos apegados a formas sobrepasadas cando a sociedade necesita novas aprendizaxes. Outras afeccións, relativamente menores, anuncian confusións e tremores parecidos aos do Parkinson cando, por exemplo, se menciona estrañeza ante a liberdade de conciencia que debería protexer o sistema.

Escolas ou garderías?

Jakobson queixábase de que “os recursos poéticos ocultos na estrutura morfolóxica e sintáctica da linguaxe”, fosen tan pouco coñecidos polos críticos, e igual sucede coa linguaxe que emite a escola, consentido por quen ten o voto para que estea ou non en mans que aprecien o valor de que todos e todas aprendan a descubrir e coñecer que se dee saber facer nesta sociedade. Esta forma exemplar de civilización, sempre necesitada de atención, está en dúbida, e máis coas reticencias que arrastra a admitir que a escola é un dereito “de todos”. Entre analfabetismos diversos, ata 1989 non se “universalizou” a escolaridade ata os 14 anos, e a marcaxe que lle impón o suposto “aconfesionalismo” (artg. 13 da CE78) e un ausente “Estatuto da función pública docente”, aínda determinan unha estrutura dual coma se, por natureza, estivese amarrada a que Privada e Pública coexisten en franca desigualdade desta e as familias, deberían seguir elixindo sempre entre “ir á escola” ou ir estudar “”, distinción que o franquismo subvencionou, e a LODE confirmou en 1985.

Esta bífida linguaxe escolar, sempre oculta cando se fala de calquera asunto en que a súa bondade ou maldade, eficiencia ou “calidade”, dá a “o que hai” unha entidade esencialista, estes días. Estes días visibilízano as folgas que protagonizan educadoras (e poucos educadores) de Educación Infantil. As escolas públicas -en mans de concellos e Comunidades que non as ven rendibles para os seus intereses- teñen poucas prazas e non axudan a que os matrimonios novos concilien as súas vidas, mentres as boas de verdade non son para os seus fillos e fillas. Igual que as privadas, adoitan estar en mans que, en moito casos, trátanas como un negocio sen máis esixencias que a de ser  monetariamente rendible, un modo de facer política educativa en que non conta o prezado verbo “educar”. Susténtase, ademais, nunha  cultura doutra época, en que o termo “gardería infantil” -que a RAE limita a “coidar e atender a nenos de pouca idade”- é tan xenérico, que pode aplicarse ao que sucede en todas as etapas escolares. Se das palabras pasamos á realidade que viven quen traballa nas aulas, aínda que desde a LOXSE (1990) esta etapa recoñécese como “educativa” -e segundo todos os estudos neurolóxicos, é fundamental para o desenvolvemento integral de nenos e nenas-, o trato que recibe quen desempeña este labor progresou pouco desde o paidagogos grego. O servo que se encargaba dos críos tiña mellor trato no aprecio familiar; agora, entre o pouco salario, menor prestixio e nulo afán das familias para que os seus fillos e fillas elixan ser educadores, todo contribúe a que a escola non pese cando tanto lles encomian os traballos de prestixio socioeconómico, nin conte tampouco á hora de votar.

Financiar este sistema educativo é barato aínda que, como sempre, siga beneficiando a unha minoría selecta. O ministro Wert, aínda incidía en 2013, en que non todo depende dos “recursos”, e amentaba diversos tópicos, desconectados da mellor expresividade poética dunha escola atenta aos intereses de todos. As folgas docentes destes días reclaman que o que lle fan expresar quen rexe o ser real da escola non sexa inhumano. Coa súa hipocrisía verbal, segregan, benefician a poucos e non liberan á maioría dun clamoroso abandono propicio a un semianalfabetismo nada propicio para a democracia. Esta linguaxe é tan fráxil como o que -segundo di José Luis Gómez en Mundiario - pretende a paz entre EEUU e Irán.

TEMAS: Educación Infantil.- Educación de todos e todas.- “Vocación docente”.- Reclamacións sobre o sistema escolar.- Políticas educativas.

MMC (Madrid: 07.05.2026)

Elitismos pedagóxicos e segregación educativa

A exemplaridade de educadores  como Pepe Domínguez Rodríguez debería ser máis coñecida para que o sistema educativo fose máis democrático

En marzo de 2022, este profesor de instituto recibiu no Ateneo de Madrid, con motivo do seu falecemento, unha sentida homenaxe póstuma de compañeiros e amigos. Alpuxarreño do sur de Granada, nos seus case 90 anos de vida tivera tempo para coñecer ben España e, tamén, partes do estranxeiro, como Bélxica, onde o enviaron nos seus anos mozos a estudar. Podía orientar a súa vida cara ao aristocratismo pedagóxico da verdade, pero de aí en diante -e máis desde aquel Concilio Vaticano II-, estaría sempre ao lado dos pobres. Pero en contacto cos emigrantes, os aínda frescos recordos da España rural fixéronlle descubrir alí a orientación dunha “vocación”, que xa non iría polos camiños que lle trazaran nun seminario. A súa preocupación por un mundo máis xusto levou a unha historia de vida co optimismo de cantos, naqueles anos, trataron de contribuír desde a crenza cristiá en diversas partes do mundo -como Chile- a que a “liberación” fose posible.

Cando empezou a traballar nun centro educativo público xa fora un líder social relevante dentro da HOAC e, desde antes da Transición, mostrara no activismo educador da editorial ZYX -fundada en 1963- gran competencia para xerar conciencia democrática. Tivera, ademais, ocasión de calarse, no canto de contrariar o que decidirían os bispos en 1979. Aquel artigo seu nun monográfico do Boletín da HOAC: Noticias Obreiras, do 15-02.1976, sobre o paso que debía haber “da escola católica á escola laica”, causou balbordo. O nacionalcatolismo púxose á defensiva en revistas como Jus canonicum e Dereito e Persoa en 1979, e os supostos doutrinais -inspirados na Divini illius Magistri, de 1929 - seguiron practicando unha “liberdade educativa” remisa á ILE e a súa contorna, impoñendo desde os Acordos co Vaticano o confesionalismo “aconfesional” do artg.27 da CE78. Pepe Domínguez reorientou entón o seu compromiso, experiencia e extenso cultivo dunha gran ansia de saber cara ao traballo por un ensino común. 

A súa “vocación”, ademais do estimulante recordo que deixou en boa parte do alumnado -e en moito/as docentes-, estendeu a múltiples frontes o firme tesón con que orientaba as súas inquietudes. Son moitos os que o viron traballando pola “Alternativa Democrática para o Ensino” entre 1975 e 1976, en sindicatos de clase como UXT e CCOO, en asociacións como o Colectivo Luzuriaga, en Escola Aberta -o movemento de renovación pedagóxica de Xetafe- desde 1985 ou na Fundación Anxo Llorca. Así mesmo, á parte de varios libros de estudo, moitos artigos, conferencias e cursos impartidos, o abundante material analítico que deixou documenta a súa gran capacidade para situar os asuntos, antes de tratar de encamiñalos ao mellor servizo social da educación. Boa parte quedou inédita, pero o pasado día 31, de novo no Ateneo, os seus íntimos presentaron dous libros póstumos que sintetizan o seu pensamento: a Transformación sociocultural en que está a Historia humana, e a urxencia dunha Educación ético-crítica para que non descarrile. Ambos condensan a súa constancia socarrona, sempre crítica coas imposturas do aristocratismo elitista, excluínte de universalizar unha educación digna. As últimas páxinas ditounas pouco antes de morrer , pero gran parte dos motivos da súa tese de doutoramento -defendida cum laude aos 84 anos- está neses dous tomos.

Sobre a “vocación docente” de Pepe

A relación entre “vocación” e educación é frecuente. Moitos docentes da xeración de Pepe, cando oían a dirixentes de diversa especie esta invocación -supostamente laudatoria do modo de educar -, sabían que era un modo de ocultar carencias do sistema. Quen como el pasaran por seminarios ou colexios relixiosos, oírana para urxilos nunha “misión” cuxas directrices marcaban os bispos. Nos anos sesenta e setenta, moitos daqueles colexiais e seminaristas empezaban a traballar como docentes no sistema educativo, e ao escoitar a palabra “vocación” aludindo ao seu novo traballo -supostamente laico-, experimentaron como lles repetían a mesma mensaxe. A propia lexislación lembraba a mestres e profesores a súa “vocación” e, asombrados, viron que, en circuítos civís, ser bo ou malo -ser expulsado ou ser promovido- seguía dependendo a miúdo da aceptación calada de “superiores” xerárquicos. Ter “vocación docente” nun oficio de poucos recursos e discutible aprecio da parte contratante, era conformarse e, sobre todo, coartar toda capacidade crítica. Unha elite continuista do despotismo ditaba qué se debía ensinar e cómo; a “vocación” do docente, obediente e traballador, seguía sendo a do paidagogos grego, unha especie de escravo acompañante dos nenos. Talvez reflicta aínda esa imaxe o que varios decanos de Pedagoxía reclaman dous anos para o máster de educación, nos que insuflar “vocación docente” a quen, sen que haxa un aceptable estatuto, opten a ser profes.  

Pepe Domínguez non se ocupaba de ser exemplar neste aspecto. Esixía o esencial do que quixera ser a escola republicana, inspirada na Escola Nova, Lorenzo Luzuriaga (1921), Giner dos Ríos e Cossío. Falaba sempre -opportune et importune- de “corpo único” e “ciclo único”. Moito o malentendían, pero insistía, consciente de que aí estaba unha das claves da universalidade escolar valiosa para todos; por iso era incansable respecto á formación e trato que o sistema educativo debía proporcionar a un profesorado que se ocupase do alumno. A “vocación” de Pepe -se se quere empregar este termo no seu mellor sentido- non deixou, en cambio, en acompañar a quen ansiou que a súa capacidade de pensar fose respectada. De silenciar as inquietudes que lle suscitaban as diversas formas de segregación que vía nas aulas, fose compensado con recoñecementos diversos, pero perseverou na solidariedade coas necesidades dos mortais comúns. As súas reiteradas propostas a prol dunha sociedade equitativa e plural requirían unha escola que non estivese ao servizo da clase dominante e que, polo tanto, fóra única, laica e obrigatoria. E non encomendaba o seu logro a un futuro que non chegaba, pois sabía que, desde a Constitución de Cádiz, tocou esperar unha educación pública ben atendida. Grazas, Pepe, pola túa coherencia!

TEMAS: Vocación docente.- Profesionalidade e voluntariedade.- Estrutura do sistema educativo.- Políticas educativas.- Educación común.

MMC (02.02.2026)