A racionalidade da Historia do presente é posible.

Entre os cambios que trae a cronoloxía, un presente aguilloado polo pasado non cambia o futuro sen a acción humana.

Non é que a Historia se repita. Máis ben sucede que, por contraditoria que pareza, a mobilidade do cambio cronolóxico é inmóbil nas maneiras de resolver. Á marxe de que a memoria subxectiva sobre o acontecido medre coa idade, segundo se cumpren anos advírtese como nas versións de moitos dos problemas que subsisten unhas tenden a ser optimistas e abertas a melloras, mentres outros relatos venos de moi distinta maneira, cando non oposta. Aínda que en substancia sigan practicamente igual que sempre, cunha xestión descoidada que os fai inquietantes, estas diverxencias do aprecio, especialmente en asuntos de carácter público, mostran subxectividades da mirada en que o prexuízo é relevante.

Ramón Masats, 1959

Cabe deducir, pois, que o modo de entender e contar encerra intereses contrarios, e que ten a cotío moi dispares medios para que o relato chegue á xente. Talvez haxa que ter en conta, por tanto, que canto se le ou se oe sobre o que ocorre sempre é explicación a posteriori -non inmediata-,pero que o discurso ou liña editorial da noticia adoita ter unha traxectoria previa, que tende a repetirse . Para que se expanda o seu punto de vista, o mesmo sucede coas decisións que toman os partidos políticos, ocupados en que a súa continuidade ideolóxica marque a narratividad dos feitos. Con todo, o que un lector con ánimo de decatarse espera dun historiador cabal ou un xornalista serio é que a coherencia da súa racionalidade explicativa dos feitos teña a lóxica indispensable para que se vexan os seus condicionantes socioeconómicos ou culturais, e non un utilitarismo desinformativo que vire a natureza da noticia ou a historia. Igual que Trump poñéndose en primeiro plano mentres a selección española esperaba a levantar a copa do Mundial, pouco valor teñen informacións ditadas, escritas ás veces antes de que aconteza algo, e igual sucede con canto din algúns protagonistas dos feitos ante un micrófono sen preguntas formuladas con afán de coñecemento.

 Os mestres que non tivemos

Para tentar ter criterio respecto ao que pasa, non basta con ler ou oír, e tampouco é fácil abandonar comodíns explicativos que, no canto de axudar, dificultan ver o que ocorre e impiden disciplinar a capacidade cognitiva. Non todo vale e a credulidade non axuda cando idearios previos -espirituais, moi temporais ou mixtos- predeterminan o pensamento e, ás veces, logran que, fiado todo á emoción sentimiental, o xuízo quede a mercé de quen se aproveite de tanta  confianza. Entre pasado e futuro, o presente xa é futuro do pasado e, como está feito del en gran medida, convén reter que asuntos, cuestións e ocasións indicativas de quen e como defenden modos de proceder que, se no pasado non arranxaron nada ou entorpeceron a atención aos asuntos, hai bo motivo para desconfiar e preguntarse onde pódese ir con tal compañía. No canto de repetir o mesmo, máis vale exporse outra alternativa capaz de reconsiderar o asunto e os procedementos para poñerlle remedio.

Neste punto, é recomendable revisar o que a un o obrigaran a aprender do pasado. Son moitas xeracións as que é probable que, do acontecido nos últimos noventa anos desde o 18 de xullo de 1936, non oian nin lean senón que os defensores da IIª República -eles soíños- foron os causantes dunha guerra cruenta e dunha posguerra aínda peor. E tamén é posible que fosen seducidas pola idea de que a Transición -ese paso histórico entre o 25.11.75, e o 06.12.1978, en que se asina a Constitución actual- sería mellor se non fose por quen pelexou tanto por que as liberdades e dereitos pactados fosen verdadeiros. Non falta quen diga que antes se vivía mellor e que o futuro deste presente incerto só mellorará se se volve a el; como xa pregoan Feijóo, Ayuso e Tellado, haberá que recortar uns dereitos e pechar a porta a outros, esquecer “a memoria” do pasado para que “a primacía nacional” unha a todos, un proxecto en que pasado, presente e futuro teñen unha versión de Historia única, inmóbil e allea a canto ocorre. Se esa vai ser esa a historia do presente que vinga, o continuísmo da Historia de España contada con sinxeleza por Pemán en 1939 volve cun inmóbil futuro social excluínte, xa coñecido e reiterado na  xestión dos asuntos que importan. Coma se non existirían Auschwitz, Treblinka, o Gulag, Hiroshima, Vietnam, Srebrenica, Gaza ou o Líbano -e coma se o cambio climático ou os cambios socioeconómicos non existisen- séntense entre o pequeno grupo de selectos donos da verdade da Historia, e esperan beneficios de canto suceda en Ormuz ou en calquera incendio forestal.

Agora ben, se a vida é o que nos queda por vivir, o que de aquí a setembro dispoñamos como futuro deste presente debese evitar que as herdanzas do pasado o sigan limitando. En pleno Antropoceno, é hora de construír a “casa común”, en que moitos tópicos de “Historia aprendida” entorpecen a modernidade democrática. Mestres como os que nunca deberon ter tantas xeracións seguen alentando a dúbida do transcurso do tempo no “museo de formas inconstantes”—que dicía Borges da memoria. Levantar o hábitat imprescindible para sobrevivir esixe revisar alerxias á fraternidade da xustiza social; planos e cimentos han de relegar modelos distintivos de superioridade e negocio que tan incrustados están no desenvolvismo de crecemento infinito inculcado, e ser máis de todos e para todos.

En 1904, Mark Twain denunciaba que a Gran Bretaña crecera “grazas á depredación sobre pagáns indefensos e sen Deus”, para que “a superficie roubada” fose maior. En 2026, persisten versións dunha Historia que favorece en España un elitismo sen remorso. O que xa anuncian da universalidade dalgunhas leis, e da limitación ou anulación doutras, non prioriza o público, posterga a pluralidade laica da outredad e disgrega a convivencia; o seu bronco colonialismo converte en ben a comprar a Sanidade, a Vivenda ou a Educación. Esta indiferenza  histórica ofrece campo amplo para reflexionar sobre o esencial da vida, e dá para enriquecer, ata setembro, este caderno de repasos. TER BO VERÁN!

TEMAS: Historia e presente.- Manipulación histórica.- Memoria e Historia.- Política e relatos.- Credulidade e racionalidade explicativa.

MMC (Madrid: 22.07.2026)