O complexo e o simple non adoitan coincidir nas explicacións do que sucede.
Os historiadores rexeitan
a simplicidade, e moitos os odian a eles e á prensa decente porque o que explican
non é como unha ecuación de primeiro grao, en que despexar a incógnita só esixe
agrupar e simplificar. O porqué de algo que acontecera, é sempre complexo
pola cantidade de causas que concorren, e polas modificacións de contexto que
poida haber por medio. Como ensinaron mestres de Annales, como Braudel, os
ingredientes dos feitos fan que a súa propia duración temporal sexa relevante.
Non todos teñen a mesma, e igual que en Meteoroloxía , en que non é o mesmo o
clima dun lugar que o tempo que nel fai, o tempo histórico en que suceden uns
ou outros feitos pode ser moi curto ou evenemencial, poden ter duracións medias
ou unha longa, que mesmo pode abarcar séculos, como sucede en procesos estruturais,
económicos e culturais, dun territorio. Naqueles , a explicación
circunstancial do que, como, por que e para quen son relevantes -á que se queira
cinguir a atención- ten menos complexidade, pero esta crece nos demais, e a súa
veracidade explicativa é menos precisa.
Unha guerra, por
exemplo, pode ser moi curta ou prolongarse. A “Guerra dos 40 anos” non é como a
última guerra de Gaza, pero ata esta última podería entenderse que leva case 80
anos en escena, desde que a resolución 181 da ONU decidise o 29.11.1947, a
partición do antigo territorio palestino, e que poetas como Mahmud Darwix se sentise
obrigado a escribir en 2006 En presenza dunha ausencia. Igual sucede con
feitos ou máis ben asuntos de seu complexos, como pode ser “a vida cotiá”, “as
mentalidades”, a educación social dun país, a súa modernización política, o
feminismo ou o ecoloxismo, asuntos cuxo propio proceso pasa por contextos e
situacións diversas, moitas delas problemáticas, ante as que a explicación do
historiador ha de ser a dunha causalidade complexa en que non todos os factores
teñen a mesma relevancia.
Para complicalo máis, quen
pretende explicar algo é unha persoa suxeita ás súas propias variables
evolutivas, en que a súa apertura a plurais maneiras de mirar será primordial
para que a súa capacidade en reunir, relacionar, discernir e valorar
documentación valiosa poida xustificar que a súa hipótese interpretativa é
pertinente. Ben que se trate de algo novo, ou de reconsiderar desde outro
ángulo unha explicación xa coñecida, dificilmente terá interese se non parte de
que a súa achega, aínda que sexa contrastable, é mellorable. Con este protocolo
básico móvese a racionalidade histórica e, por iso, son poucos os historiadores
e xornalistas de verdade. Este traballo non se resolve con ocorrencias nin
atallos; require unha dura disciplina metodolóxica e gran curiosidade por
buscar información valiosa que responda con coherencia e verdade ás
preguntas que se expoñen no azaroso andar por hemerotecas, bibliotecas e
arquivos, coa mente aberta a diversos campos que poidan axudar a entender o que
se pretenda explicar.
Usos e abusos
Complementario é saber
para que serve este traballo. O para que da Historia -e os usos a que debería
servir- sempre andan por medio. Moitas das súas instrumentacións resúmense, en
boa medida, ao redor do afán de “controlar o relato” e a quen o oe ou len.
É dicir, que fosen como fosen os feitos
e os seus beneficiarios, en memoriales, crónicas, biografías e similares, nun
mundo esencialmente analfabeto, primaba a exaltación do suxeito axente do que contaban
e as ideas que defendía. Ata despois de 1789, os feitos memorables eran dos reis
ou personaxes moi próximos; o suxeito colectivo da Historia escrita empezou a
aparecer despois. As maneiras de vivir e pensar de quen era os suxeitos que
participaran nos feitos apenas tiveron interese ata mediado o século XX. Os
métodos para contalas son máis complexos que o das fontes escritas, pero a
microanálise textual de Carlo Ginzburg permitiu coñecer, No queixo e os
vermes (1976), a mentalidade do muiñeiro Menocchio, enfrontado en Friul á
Inquisición, no século XVI.
Aos nacionalismos e aos
distintos idealismos políticos interesoulles sempre educar a través da
narrativa. Os contos teñen esa carga didáctica, e detrás dos reunidos por
Don Juan Manuel no Conde Lucanor (século XIV) hai unha longa tradición
cultural. Tampouco faltou a esta cita o confesionalismo nas súas distintas
versións, cada unha contando a súa razón de ser. Entre as de signo cristián, hai
unha gran preocupación desde o século IV; a súa crecente presenza na Administración
do Imperio romano leva nos dous séculos seguintes a reconfigurar a de Roma. Conta
con que teñen poder, e os “mártires”, por exemplo, ou “os pagáns”, os “xudeus”,
os enterros, as reliquias e o culto, a caridade e “a comunidade”, implican unha
readaptación moi potente dos feitos, indicador de que a Historia, contada ao
seu modo, será un vehículo didáctico para divulgar e impoñer a súa crenza. Agustín
de Hipona e a súa guía práctica De catechizandis rudibus sinalan ese camiño (ano
400). A aparición de “cismas”, “herexes” e “heterodoxos” respecto ao que
se dixese desde Roma, confirmaba a orientación apoloxética que debía ter a historia
oficial.
No século XIX, a alianza
do catolicismo co tradicionalismo retomou eses hábitos e fraguou os núcleos do que sería a
Historia de España a aprender . Se era “mestra da vida” -como dixera
Cicerón-, ensinouse prioritariamente Historia Sacra. Coa autoridade da Biblia, aquel
conxunto de relatos conlevaba unha orientación narrativa providencialista e, con
leves variacións, este transfondo chegou en moitos aspectos case intacto ata un
presente semianalfbetizado. Coa IA e o móbil, unha comunidade virtual
entende saber que pasa entre tópicos non menos sacralizados e insuficientes
como explicación, que se repiten con rumbo
e ocorrencias “divertidas”, máis aptas para a rifa que para entender os
feitos. Nas Cámaras parlamentarias e nas sentenzas dalgúns xuíces, a incoherencia
tampouco adoita inducir a pensar que a Historia mereza a pena. Un bo
exercicio de verán pode consistir en revisar a quen beneficie; en setembro,
o exemplo coral dos mozos da selección española de fútbol podería servir de
algo.
TEMAS:
Individualismo e comunidade.- Historia de España.- Historia aprendida.- Os
feitos históricos.- Narratividad e verdade.
MMC (Madrid: 20.07.2026)
No hay comentarios:
Publicar un comentario