Os insultos distintivos circulan demasiado en política

A palabra “aquelarre”, asociada a bruxería, expresa anceios segregadores, desleais coa CE78.

Se un non quere, non ve nada, deixa que todo siga igual, pero non por iso cambia “a realidade” no que teña de problemático ou desacougante para as nosas vidas. En tales casos, salvo que se queira partir de que nada é cognoscible nin merece a pena coñecerse nada, só cabe preguntarse que será “a realidade”, se algo que está máis acó dos nosos soños -que se soña a si mesma, como dixo Pedro Salinas-, ou se é un conxunto observable, analizable e interpretable para saber a que aternos ante algo que nos afecta queiramos ou non.

Capital cultural

Como non nacemos coa predeterminación de sabelo todo, e ímonos facendo aos poucos cun “capital cultural” do que vivimos, que sexa realmente “a realidade” ten moito que ver con como nos educaron. E claro que non todos temos o mesmo capital cultural, porque non todos tivemos a mesma sorte á hora de nacer. Con todo, hai partidarios de que prosiga a desigualdade de partida nos sistemas que dispoñamos para educar ás xeracións novas; non é raro, xa que logo, que aos sexan educados selectivamente na distinción, non lles guste o que non coincide cos soños en que os educaron. Ha de dicirse, ademais, que, por pura lóxica, non son poucos; case todas as xeracións anteriores a 1984 -en que empezou a normalizarse que non tiña sentido que a metade da humanidade fose educada separadamente da outra metade-, en todos os colexios e institutos, escolas e demais centros educativos españois educábase a diferenza. Cara a esa data, na etapa de Maravall no Ministerio de Educación, normalizouse a coexistencia de mozos e mozas nas mesmas aulas. Desde a Lei de Ensino Medio de 1938 en diante, todas e todos os que acadaron a ter praza escolar -non se esqueza que ata case o ano 90, non se acadou ter escolarizado a todo o alumnado inferior aos 14 anos-, foramos educados mirándonos como estraños; elas cos seus labores domésticos, e eles no seu fervor masculinizante, mentres o cura de Relixión alimentaba unha versión patriarcal de homes e mulleres. Non se esqueza tampouco que aínda en 2013, a LOMCE volveu a propugnar estas distincións, que aínda colean en colexios partidarios de que non se mesturen nenos e nenas .

É dicir, que os tabús inconfesos de moitas xeracións atrás están orgullosas da suposta naturalidade de que sigan reproducíndose estas cousas, como moi expresivas de “a realidade”. Non deberiamos, pois, estrañarnos demasiado de que haxa españois e españolas empeñados en demostrar, de modo oportuno e inoportuno, a súa extrañeza de ver mulleres dispostas a exercer os dereitos igualitarios que a CE78 lles recoñeceu e que leis posteriores -de rango orgánico algunhas- volveron a reiterar, concretar e ampliar. Esa independencia na igualdade parécelles demasiado, e gustaríalles recuar a como foron estas cousas antes, cando elas facían enxovais para xustificar o “servizo social”, ou cando antes de 1931 -e recuperado en 1976- nin votaban, porque o que estaba establecido era que debían ser sumisas, obedientes e menores de idade sempiternas, pendentes da casa e o marido. No século IV a. C., Aristófanes xa deixou escrito na Asemblea das mulleres como as vía a elas mellor preparadas para participar en política e administrar os bens comúns de todos. Talvez por ese temor, os máis pagados de si mesmos, cohibidos respecto de a suposta superioridade en que os educaron, aproveiten calquera circunstancia que lles depare “a súa realidade mental” para volver, volver e -como o tango triste- seguir volvendo a como sempre debían seguir sendo estas cousas.

Aquelarre

Este é o “aquelarre mental e cultural” resultante das estratexias educativas que, logo da LOECE de 1980, seguiron favorecendo os “idearios” privados e que aí seguen, en nome da “liberdade de elección de centro” como o máis “natural”, referendado por textos ancestrais descontextualizados para que todo confesionalismo lles dea máis razón. Sería desexable que os que pregoan o “PIN parental” e similares xeitos de educar na distinción, no caso de que queiran protexer ás súas fillas e fillos de todos os conspiradores do mal, lles lean polas noites as historias sobre o trato que a Inquisición daba ás que chamaban “bruxas”. No século XVII, procesos como o de Zugarramundi tiveron moita presenza política e cultural; tanta que o posible inventor do traslado do significado de “aquelarre” como terra de cultivo, a reunión satánica -de bruxas e brujos-, alcanzou a ter éxito co deslizamiento semántico; tanto que aínda soa mal cando políticos de agora mesmo usan esta palabra para falar de mulleres que deciden actuar conxuntamente na esfera pública.

A connotación que queren trasladar ao noso subconsciente é a de “bruxas” no seu sentido máis pexorativo. Antes de meternos nese xardín -en que ansían meternos- protéxanse lendo As bruxas de Salem, que Arthur Miller estreou en 1953, en pleno macartismo americano. Aproveitando a analoxía duns xuízos que, contra unhas supostas bruxas, habían ter lugar en Massachusetts en 1692, Miller advertía aos espectadores da súa obra teatral sobre os riscos do extremismo, os falsos testemuños e a intromisión desleal nas liberdades individuais, as que se se suprimen arruínan a vida da xente.

A “realidade”

Os cidadáns temos dereito a saber que opinan os nosos políticos sobre a “realidade”, e por moito éxito twiteiro que lles poidan deparar disparatadas alusiones a reunións como a que estes días fixo que algún amentando a palabra “aquelarre”, non teñen dereito a confundirnos. Se non saben que “realidade” convén á maioría dos españois e españolas ou teñen lapsus fortes como este, mellor sería que se calasen: empezan por esnaquizar a semántica, seguen coa sintaxe e acabamos todos feitos unha lea. Se estudaron en colexios tan selectos como din, proben a falar razonablemente e, no canto de dar voces resentidas, intercambien ideas, análises e solucións sobre a dura “realidade”. Se non nos toman por ignorantes, verán que todos gañamos en convivencia.

TEMAS: Macartismo.- Patriarcalismo.- Segregación.- Coeducación.- CE78

MMC (Madrid, 18.11.2021).

A LOMLOE tamén é unha lei provisional

Antes de ser votada, xa foi sentenciada polos grupos conservadores do Congreso de Deputados.

A LOMLOE -nome atrabiliario para unha lei con pretensión de servir a unha educación de todos- está a piques de pasar ao BOE coa provisionalidade alternante das anteriores. Con ánimo de minusvalorala, os seus opositores reiteraron estes días que “xusto, equitativo e de calidade” é o que, para cando volvan gobernar, din terá “o seu” sistema educativo.

Dedúcese, xa que logo, que, a ollos da oposición conservadora, esta nova lei nin é xusta, nin equitativa nin de calidade, supostamente porque, ao facer desaparecer coa LOMCE algúns dos aspectos máis denostados desde antes de que nacese en 2013, non queren que esquezamos os ingredientes que, salvo eles, ninguén votou. Algúns quererían, tamén, que unha grande maioría cidadá se unise a quen estes días demandou, na Carrera de San Gerónimo e nalgunha web, seguir gozando dos privilexios que prácticamente sempre tiveron, moi reforzados nos anos do nacionalcatolicismo franquista.

Aínda polarizados

A polarización en torno á escola e a súa cultura segue viva, non tanto como en 2005 -naquela manifestación histórica que arrastrou á rúa a un puñado de bispos en demanda de que a ampliación de dereitos civís non chegase a bo término-, nin como en 1985, cando Martínez Fortes e Carmen Alvear poñían obstáculos á LODE, unha lei que daba cobertura oficial ás súas anteriores subvencións e salvagardáballes da man aleatoria do libre mercado. Hoxe, son as mesmas organizacións, con idénticas dependencias orgánicas detrás e algúns medios informativos máis, as que seguen reclamando tan privilexiada situación, aínda que a coxuntura non propicie o dramatismo de entón para maximizar a súa nostalxia.

Hase de recoñecer, de todos os xeitos, a pervivencia do apego a se é ou non é verdade aquel modo de entender o que é “xusto, equitativo e de calidade” no mundo educativo escolar. Algúns, ao proclamar que teñen do seu lado, de sempre, o ben e a verdade, cústalles aceptar o principio de realidade, obxectivable estatísticamente cos datos relativos a recortes no ensino público e paralelo crecemento de recursos na privada que reflectiron os Orzamentos Xerais de Educación entre 2008 e 2018 -vixente aínda-, sen máis xustificación que predileccións dos que manexaron os diñeiros de Facenda. Se a iso se suma o desafecto que, malia ás facilidades dadas pola LOMCE, tivo a clase de Relixión, o seu sentido de equidade, xustiza e calidade, que volven reivindicar, fai inexplicable o peculiar baremo de “función social” que esixen aos repartos de recursos públicos.

Cun razoamento tan particular como pouco equilibrado coas necesidades reais da maioría de cidadáns, o suposto “pacto educativo” con que tentaron ao hemiciclo do Congreso nun pasado non tan antigo -a última vez foi con Méndez de Vigo-, seguirá no beirado das boas intencións, sempre aptas para non entenderse e seguir mantendo vivo un espazo sempre a punto para pelexas máis que simbólicas, con todos os ingredientes dispoñibles para ser axitados cando conveña.

En ton menor

Ao común dos cidadáns, con todo, especialmente a ese terzo de alumnado que, desde antes de nacer, está sentenciado ao “abandono” ou ao “fracaso escolar”, este debate bizantino non lle di nada. Séntese abandonado por máis que a palabra “equidade” e “xustiza” sobrevoe agora o combate mediático unida a “calidade”, o construto que desde os anos setenta, sobre todo, persegue á educación española sen que alcancen a percibila os que máis a necesitan.

Aos promotores desta lei, pola súa banda, parece que non lles inquiete moito esa situación nin o avaricioso uso das palabras con significados contrarios aos que en boa lei reclama a  súa semántica orixinaria. Con salvar a cara polos tres anos de lexislatura que restan, dispóñense a defender o progresismo desta LOMLOE por lograr derrogar parte da anterior; verdade é que foi especialmente ominosa e -como dicía Rubalcaba- técnicamente atroz, capaz de romper os consensos supostos que encerraba o art. 27 da CE78. Non lles asusta, con todo, deixar case como estaba a diverxencia que supoñen os concertos educativos; esta lei volve practicamente ao que dicía LOE no seu art. 108.4; víase vir, ademais, por decisións anteriores deste Goberno de coalición e polos oportunismos de vascos e cataláns para ter a man máis cotas de poder discrecional. Pola súa banda, o lado máis conservador do PSOE ve con bos ollos que esa divisoria do sistema quede nunha ambigüidade similar á de sempre, acompañada pola que -por razóns de suposta perda de votos entre as súas clases medias-, auspiciaron introducir no currículo como alternativa á clase de Relixión -e deixando a esta no currículo- unha redundante área sobre “valores da cultura relixiosa”.

Sobriedade

De saír adiante no texto definitivo este aspecto normativo -que tamén interesa á xerarquía católica-, os profesores das áreas de Historia, Historia da Arte, Historia da Filosofía e Historia da Literatura, deberían erguerse contra esta intrusión tan aleivosa nas súas especialidades. Os primeiros, os das facultades universitarias e, a continuación, cantos como docentes noutros niveis educativos, ou como discentes e lectores, reclamen do tempo escolar que se ocupe do que debe e non do que algúns expertos na sofística queiran coar ao común dos mortais como imprescindible para as súas vidas. É hoxe o día internacional da Filosofía? Que raro!

Se a COVID-19 está reclamando sobriedade e precisión nas decisións, non parece que no ámbito oficial de Educación exista esa exemplaridade. Séguese estilando unha paisaxe propicia ao barroquismo do horror vacui, sen ansia por clarificar o panorama e a conveniencia provisional. Nun momento en que é importante non confundir o urxente e o importante, é lastimoso que, unha vez máis, os desvelos dun pasado xa ido determinen improvisacións para un presente que se desfía por momentos.

Dosier

TEMAS: Covid-19.-LOMLOE.-Equidade educativa.- Segregación social.- Orzamentos Xerais do Estado.

Manuel Menor Currás

Madrid, 17.11.2020.

A lei Celáa, a X do IRPF e os concertos educativos

O proxecto de Lei escolar do PSOE pretende erradicar algúns principios organizativos da LOMCE, pero deixa intacto o núcleo dos desacordos educativos.

Estamos en campaña electoral nun momento de gran incerteza política e non é raro volver oír, cando xa nos urxen co IRPF, de grupúsculos con moitísimo poder. Como queira que os colexios concertados tamén entraron en campaña para reafirmar as súas cotas de fidelizados, cabe referirse a dous entes poderosos nese e noutros procesos: a Igrexa católica -que, segundo estuda Ángel Munárriz, podería chamarse Igrexa. S.A.- e os empresarios que viron no ensino un sector de crecente interese rendible a pouco que se amplíen subvencións, concertos e deducións fiscais.

As raíces históricas

O que denominamos Igrexa abarca un conglomerado de institucións, organizacións e crentes con diversas tendencias, xenericamente en sintonía co Vaticano. A súa atención ao mundo educativo vén dunha historia potenciada desde o século IV, cando a querencia do poder político romano facilitou aos seus xerarcas controlar o valor simbólico de mestres da verdade e propagar esa unicidade contra toda heterodoxia discrepante. O recursos para a apoloxía desa razón vital procederon de dúas vías complementarias: os pobres como escusa para recibir exestionar donativos, e a morte como razón relixiosa -subxacente a moitos rituais desde as orixes da humanidade- fundante da súa existencia. De ambas fluíron as esmolas e legados fundacionais que alimentaron os feudos monásticos e episcopais desde os albores medievais. Son un precedente de fundacións dalgúns colexios privados?
A desamortización das propiedades que ampararan á Igrexa antes de 1789 coincidiu coa preocupación por democratizar o dereito á educación. A necesidade de achegar recursos fixo que abrise a súa presenza educadora a sectores da burguesía e, ata, do mundo obreiro. Ao desenvolver para eses segmentos iniciativas diferenciadas e reactualizar organizacións que, como os xesuítas, naceran principalmente para os fillos da nobreza, o resultado foi unha gran variedade, máis prolífica desde a Rerum novarum en 1891 como aliada na xestión da caridade para frear canto, desde “a cuestión social”, puidese poñer en perigo a orde instituída. En España, o apoio vaticano á lexitimidade de Isabel II fronte ao carlismo xa se saldou no Concordato de 1851. O Estado, entre outras cesións, subsidiaría a vixilancia eclesiástica para que non se ensinase nada -ata na Universidade- "que non fose de todo conforme á doutrina da relixión católica", e para censurar- canto puidese pervertir os ánimos dos fieis e corromper os costumes. O acordo facultou aos eclesiásticos para crear institucións docentes, e tanto a Lei de Instrución Pública, en 1857, como a Real Academia de Ciencias Morais e Políticas, inscribíronse nese circuíto en que se profesaba a confesionalidade do Estado e a unidade católica.

Pero desde que en 1905  se establecera en Francia unha clara separación de Igrexa e Estado, ademais de que en España creceron sobremanera os colexios católicos -que Canalejas tería que limitar en 1910-, se escenificaron desencontros especialmente virulentos con cantos como a ILE invocasen educar en liberdade. Como presaxiaban os últimos testemuños recolleitos por Yvonne Turin en: La educación y la escuela en España de 1874 a 1902 (Aguilar, 1967), irían a máis. Antes de que a II República intentase imitar a Francia, xa había unha verdadeira “guerra escolar”, que culminaría con depuracións de mestres, profesores e científicos, e que privaría a varias xeracións de bos docentes. O Concordato de 1953 -nun momento de enorme illamento internacional de España- reafirmou o poder educativo da Igrexa, e a ela foron a parar -segundo reivindicou Carrero Branco en 1972- uns 300.000 millóns de pesetas da época, cando nin sequera co desarrollismo había escola para todos. Eses recursos propiciaron que a Igrexa deses anos suplantara ao Estado como Magistra. Aqueles seminarios e conventos, ademais de multitude de colexios de distintas congregacións e parroquias -e do control que exerceu desde o Ministerio Nacional de Educación, o CSIC e os Departamentos universitarios- fundamentaron o potencial educativo actual da Igrexa, principalmente no sector privado e concertado, pero tamén no estritamente público coa presenza da súa catequese no currículum escolar.

O colexio e a escola

Os Acordos de 1976-79 déronlle cobertura a esa situación predemocrática. Legalizárona no art. 27CE e os seus posteriores desenvolvementos, entre eles os concertos educativos en 1985, cando a LODE garantiulle a provisión de recursos do Estado. Para xustificala, esgrimiuse durante un tempo a limitada capacidade do Estado para universalizar a extensión da educación ata os 14 anos. Pero, á marxe de que só fose medio verdade, ao lado católico non cesaron de incrementarse as demandas de apoios e concertos baixo unha suposta “función social” en competencia coa rede pública. Ademais, aínda que moitos concertos cumpriron o contrato pactado, noutros se institucionalizou un mundo separadamente con pretensión de que esa rede educativa, conceptualmente diferencial e destinatarios con niveis e proxección social acordes, sexa o eixe dun sistema, no que aos centros públicos correspondería un papel subsidiario. Igual que, ata case os anos setenta, sucedera coa escolarización escolar

Do arraigo desta tendencia selectiva, de pura demostración social, incentivada desde algunhas Consellerías autonómicas e consagrada en 2013 pola LOMCE, dá conta o crecemento de iniciativas. Hoxe, a rede de ensino privado e privada-concertada -un 35% do sistema educativo español, con diferenzas autonómicas, e segundo etapas educativas- aglutina emprendedores que disputan presenza significativa nese conxunto aos eclesiásticos. Grandes inversores internacionais ven propicio este mercado e os empresarios de Valencia queren que se mimetice a educación coas súas necesidades de negocio; igual que cando a Igrexa quería que se identificase cos seus supostos culturais.

A Lei Celáa

Esta historia pesa. As deixacións de diversa índole operadas neste terreo durante longo tempo contarán no voto das eleccións que se aveciñan. Polarizan posturas con supostos que, aínda intanxibles na etapa de Méndez de Vigo, dificultan necesarios acordos nas políticas educativas a que alude o primeiro dos 110 benintencionados compromisos electorais doPSOE. De feito, os intereses eclesiásticos seguen case intactos na segunda destas promesas, a proposta de lei para revertir a LOMCE, pese a que a España lle sae moi caro sostelos se, ademais da súa opacidade, téñense en conta as contías que, segundo Europa Laica,implican para, en definitiva, promover unha imaxe social particular, distorsionadora da igualdade laica de todos.

O clima é que, por moi favorables que resulten as eleccións para revisar este engranaxe ancorado no art. 27CE ou denunciar os Acordos co Vaticano, o centro e a dereita política española opoñeranse. Pero seguramente tamén o PSOE, se renovase a posibilidade de Goberno, seguirá ambiguo neste terreo da laicidade, en continuidade de sucesivas contradicións que acumulou desde 1982 entre palabra e obra. Antes que afrontalo en serio, entre as limitadas posibilidades do paso pola Moncloa nestes meses preferiron entreterse coa dubidosa exhumación do ditador. Mentres, nestes 110 compromisos, os Acordos seguen parasitando recursos do Estado para supostos fins sociais. Xa que logo, pese á crecente secularización, a situación política favorece que a xerarquía eclesiástica siga fagocitando o valor simbólico da educación, a sanidade e diversos xeitos de axuda social no uso de recursos públicos a beneficio da súa marca católica.

Ascensor social

En plena expansión neoliberal, esta imaxe debilita a dun Estado capaz de construír por si mesmo a harmonía cidadá. O desafío urxente parece que fora, máis ben, lograr pronto un Estado mínimo que, moi fráxil en case todo, só se ocupe da orde pública, o que favorece ás empresas do sector educativo privado e xera que, desde as autonomías, se incentiven dinámicas contrarias ao ensino público. Vótese ou non se vote, arriscado será non advertir, en cambio, que a mobilidade social estancouse. Os datos últimos da OCDE son inclementes para as expectativas dos que teñan ingresos baixos ou nin iso. Os fillos de pais traballadores teñen un 50% de posibilidades de seguir pertencendo a ese grupo en que habitualmente repiten as características de escolarización precaria, xusto ao revés dos fillos de quen meramente por ter estudos universitarios teñen un 48%máis de renda.
Se nestes anos, pois, aumentaron as desigualdades en recursos -incluído o acceso á educación como “ascensor social”-, o que esta recapitulación histórica suscita a todo votante interesado no futuro educativo, é que un proxecto de lei como o da promesa nº 2 do PSOE pretendendo reverter a LOMCE de raíz, non pode soslaiar que aporten os colexios concertados -con ou sen apoio da Igrexa xerárquica- na redución da inequidade. As boas intencións teóricas que poida ter ese texto restaranlle autoridade moral para que as Autonomías revisen, igualmente, o que estea pasando en centros da rede pública onde persisten estilos e cotas de selección e discriminación non moi distintas das consentidas nalgúns colexios da outra. De ningún modo -segundo a Teoría da Xustiza de John Rawls- poden compaxinarse no mesmo plano liberdade e igualdade educativas protexendo disparidades de trato por nacemento, razóns económicas ou capital cultural, que fagan improbable o éxito de moitos que acceden á escolarización obrigatoria. Ese é o reto segundo a ONU: o dereito á educación non se cumpre se non é inclusiva e non propicia a igualdade de oportunidades.

TEMAS: Mobilidad social. Inclusión educativa. Segregación social. Ensino concertado. Ensino público. Dereito á educación. Preocupación educativa da Igrexa.

Manuel Menor Currás

Madrid, 28.03.2019