Conxugar os verbos de acción é cada vez máis complicado.

Entre o tempo pasado, presente e futuro, transcorren demasiadas cousas. Poucas veces as calibramos do todo, pero motivan perplexidade

Como outros asuntos menos solemnes, tampouco este é novo. Foi un dos debates máis importantes da filosofía grega. Heráclito e Parménides, cando falaban do “ser” falaban do tempo e a mutabilidade ou perennidade. E toda a Literatura, oral e escrita, segue ocupándose do tempo, da posibilidade de atrapalo e fixalo para as xeracións futuras. Borges, bo coñecedor dos libros sapienciais da Biblia, na “penumbra” do seu “declive” –cando xa era cego e estaba entrado en anos- afirmaba que “Somos a nosa memoria, somos ese quimérico museo de formas inconstantes, esa chea de espellos rotos (Eloxio da sombra,1969). A todo iso engádese, cada vez máis firme, o convencemento de que o noso ecosistema, a propia Terra, é memoria do pasado, como mostran os xeólogos e, máis os paleobiólogos cos seus estudos sobre a historia da Terra e dos antepasados dos humanos. Despois da información que deita canto ten que ver co cambio climático, veñen dicir que a Historia global é memoria compartida e que a Historia humana, como algo independente, non existe: o xénero homo interrelacionado co medio desde as súas orixes, depende del para o futuro que lle quede.

Por conseguinte, o coherente para ver e xulgar que pasa, e decidir como determinamos, condicionamos ou simplemente contemplamos os acontecementos de cada día, sería partir de que o futuro deste presente depende en gran medida do legado que deixemos a quen veña detrás. A RAE e o Instituto Cervantes, unha vez que deixen á beira as súas discrepancias filolóxico-económicas, deberían pararse a estudar se a aprendizaxe escolar das conxugacións dos tempos de acción é correcto; pretendendo ser aséptico e pechado o pasado, o presente e o futuro real de cada verbo deixan fóra moitas determinacións que non cobren ben os “imperfectos”. Se o presente e o pasado están ligados entre si, a determinación ou indeterminación do quefacer -de fronte ao futuro humano- inclínanse decididamente cara a unha maior perplexidade. A Guía de perplexos, que o andalusí Maimónides escribiu en 1190, talvez puidese ser de gran orientación neste momento, aínda que non é nada seguro. Para un tempo de regreso aos tempos inhóspitos do pasado, Miguel Delibes deixou escrito O Herexe.

É de advertir que xusto nestes días concorren, entre outros asuntos, a sempre inconclusa paz na terra de Palestina, un non menos azaroso final para as terras do este ucraíno e os prolegómenos doutro gran conflito ao redor de Venezuela , cuxos primeiros pasos armados xa levan máis de 40 mortos. O cono sur latinoamericano está no ollo avizor da aguia imperial de Washington e, xusto onte, viu como a Milei pónselle de fronte mentres os que miran o tempo histórico na Arxentina desde un punto de vista contrario, acaban de afirmar que “o futuro é do pobo”.  Máis aló da “racionalidade” persoal ou grupal, de partido ou de clase, que se asentou no país sureño, a suposta “liberdade” política maioritaria –ata un 40%- entendeu que “o razoable” da súa aposta por “A Liberdade avanza” debía determinar o presente.

Nesta mesma semana saberemos cal é o futuro do presente “de progreso” en España, unha vez o que decida JUNTS este luns en Perpinyà (Francia) o seu apoio ao Gobierno do PSOE. Atrapados entre as súas contradicións e o avance do voto entre quen entende o “progreso” xusto nunha Alianza crecente co integrismo, probablemente leven os seus votos para tentar protexerse a si mesmos. Aínda que parezan máis taimados nas súas comparecencias públicas, non é difícil asocialos a cantos explicitamente militan nesas antípodas da regresión ao pasado -e ao pasado deste pasado-, tan “natural” que nel estaban os devanceiros de todos eles para ditarlles que era o “Dereito Natural”. Cabe lembrar neste sentido ou, por mellor dicir, non se debe esquecer –se se quere ser fiel á memoria que nos constitúe como humanos- que hai tan só uns días a ilustre deputada no Congreso, Rocío Aguirre, deixou estupefactos a propios e estraños á denominación de “ violencia de xénero”, ao dicir da sufrida por 48 mulleres en 2024 que “só foran 48. As 1235 acaecidas desde que en 2003 hai cómputo oficial non contaban, nin por suposto tampouco todas as que en similares circunstancias acontecesen ao longo da historia da humanidade. Esa síntese de “incultura” fronte ao que trataron de fixar os 30 artigos da  Declaración de Dereitos Humanos en 1948, como norma básica e inviolable para canto poida unilos, está en retroceso e son moitos os que presumen diso. A propia irmá desta señora, Esperanza, mostrouse “sen complexos” dicindo, en 2021, que “Só unha dereita unida e orgullosa da súa historia pode volver gobernar España. Niso están e contan con respaldo millonario aquí e en EEUU, a matriz do neoliberalismo que impulsa a contorna que arroupa ao trumpismo.

Tetsuya Ishida, 1992. Decidido por min mesmo.

“Todo isto debería atemorizarme –dicía Borges-, pero é unha dozura, un regreso” á memoria.  De cantos textos houbera na Terra, era consciente de poder ler tan só uns poucos. Pero o que seguía “lendo e transformando” no seu recordo era que, nas diversas caras das cousas, estas “miserias” deixaba o pasado do tempo. Cervantes, ao prologar en 1605 a súa historia de Don Quixote, “no silencio do esquecemento” e con “anos ao lombo”, propoñía unha “lenda seca como un esparto, allea de invención, minguada de estilo, pobre de conceptos e falta de erudición e doutrina”, consciente de que era unha “invectiva contra os libros de cabalerías”, e pretendía “derrubar a máquina mal fundada destes caballerescos libros”. Non cabe outra fórmula para quen pretenda perspectivas máis luminosas para moverse entre as perplexidades do presente sen aterse á suposta sabedoría que transmiten os 280 caracteres dos chíos dixitais.

No tortuoso camiño actual, pode ser un eco inspirador Byung-Chul Han, recente Premio Princesa de Asturias de Comunicación e Humanidades. O breve pero denso discurso deste filósofo surcoreano, na entrega dese galardón, é apto apara eludir tebras e vaguidades que os ontes do mundo deixaron no aire, e que un presente mortuorio reclama. Non é liberdade o que trae, senón perdas de civismo, corresponsabilidade e respecto aos demais, que non lograrán que a Terra sexa unha patria de todos, senón un deserto de exclusión para cantos non se ateñan ao despotismo mediático duns poucos. Por certo, cara a onde se inclinan as normas da Educación española, sobre todo as das Comunidades Autónomas, as súas verdadeiras executoras?

TEMAS: Neoliberalismo.- Liberdade política.- Negacionismos.- Corresponsabilidade cívica.- DEREITOS HUMANOS.

MMC(27.10.2025) 

É hora de que a liberdade e a responsabilidade vaian xuntas

Os que máis falan, supostamente en nome de todos, gañarían moito se fosen máis coherentes co que esixe o ben colectivo.

A “nova normalidade” é un modo de falar da anormalidade en que estamos instalados e na que nos quede por diante. Non só en canto a superar o problema actual co COVID-10, senón no que veña a continuación para as relacións internacionais, nacionais e de proximidade. Os que neste momento polas razóns que foren sintan de cerca o rozamento ou a embestida deste virus aínda descontrolado, saberán entendelo; e os que na dúbida de saír ou non á rúa sufran algún tipo de ansiedade ante o inesperado ou fobia ante a multitude, tamén palparían de que vai o anormal da presunta normalidade que se publicita nesta fase.

Responsabilidade

Un ámbito onde a anormalidade está sendo habitual é na “gobernanza compartida” de que estes días tamén se fala tanto. Poida que, en parte, sexa polos medos que aínda levanta a resaca do que foron anos sen democracia e, en parte tamén, pola nostalxia que teñan os partidos maioritarios por gobernar como cando tiñan maiorías absolutas, de cando e fixesen o que fixesen, ninguén lles ía a botar en cara o seu particularísimo modo de actuar sen encomendarse a ninguén. Ou poida que, con máis razón, sexa por non estar no candeleiro mediático tan de continuo como está o Executivo actual, o que os levaría a non terlle mágoa e menos por constituír, por primeira vez, un Goberno de coalición cun aire máis esquerdoso do habitual. O caso é que, aos líderes das formacións sedicentes constitucionalistas ata non fai moito, cústalles moitísimo aceptar o do estado de alarma e que se poida alongar seguramente máis; votalo ou dialogar en torno a iso parécelles que desmerece da súa dignidade.

Probablemente teñan inspiración especial para saber como se debería xestionar unha situación tan problemática como esta desde o Goberno central, porque desde as Autonomías -onde están xestionando a parte que lles corresponde de gobernanza- xa están gobernando; iso si, de mala gana, pois calquera escusa vénlles ben para atopar algo non ben resolto; parece que o clásico agravio catalán multiplicouse por cinco ou por sete: todo un martirio para escoitar calquera telediario. En todo caso, esta excepcionalidade é unha boa ocasión para que demostren que existen para estar máis preto dos problemas e atendelos, non para que cada un nos conte que é máis guapo ca ninguén; sería unha pena que non parasen de competir por ver a quen lles vén máis grande o cargo. Se tanta présa teñen por que a “nova normalidade” alcance pronto ao seu territorio en toda a dimensión do que era a “normalidade, que nos adianten que farán se as présas traen unha segunda vaga de COVID-19. E antes de seguir xogando cos seus votantes, repasen a intervención da anestesista Mónica Garcíana Asemblea de Madrid, no pleno do día 29 de abril, por se teñen a tentación de manipulalos coa súa propaganda.

Liberdade

En nome deste extraordinario concepto que tanto sangue custou, pódense dicir moitísimas tonterías, e máis en situacións de risco, crise e escuridade. Ninguén queremos que nos coarten; todos sabemos, con todo, que, co pretexto da liberdade, podemos danar a outros e danarnos a nós mesmos. Aínda que non saibamos canto tempo da nosa vida haxa ter que transcorrer para que o que facemos sexa froito dun mínimo de liberdade e coherencia, si sabemos que cando algunhas persoas nos falan de liberdade, mellor ter coidado. No recente manifesto encabezado por Aznar ou Vargas Llosa e Álvarez de Toledo, en que clamaban “contra o autoritarismo” dos que se estean arrogando un poder desmedido, sie a súa traxectoria arróupaos para arrogarse ter a balanza da liberdade adecuada nun momento tan duro como este, deberiamos pedirlles perdón por non recordala.

Este conmenenzudo xeito de falar da liberdade emprégano principalmente os que, no seu nome, lle sacan proveito aos buracos do aparello lexislativo en cuestións de negocios. No caso da sanidade, por exemplo, as correlacións entre neoliberalismo e xestión privada de servizos públicos quedou de manifesto na deficiencia destes días, por moito que publiciten o de IFEMA ou que temos a mellor Sanidade do mundo. E en atención á Terceira Idade ou Educación? Quen falou máis de liberdade de elección de centro que as sucesivas presidentas que ha ter a a Comunidade de Madrid desde 2003, se non foi para ter en Europa o máximo nivel de privatizaciones do sistema educativo? Non é de agora, claro; é de familia: herdaron dos seus devanceiros decimonónicos esa idea, asociada a unha praxe en que, con ser os máis duros coas liberdades que se controlan desde Interior, non paran de esixir as liberdades que lles interesan de verdade, as que lles confiren capacidade para desenvolver un capitalismo extractivo a conta dunha cidadanía cativa.

Ler?

O do mal exemplo que poidan dar dálles igual: non cren nunha educación da cidadanía; a xente de bo berce considérao cursi ou que, con ir confesarse de cando en vez á parroquia, é suficiente. Logo de tanto alarde de dobre moral, ninguén debería estrañarse de atopar na rúa persoas que se queiran saltar as normas saudables para todos, que intenten facer un botellón ou unha xoldra indebida; sáltense a obrigación da máscara ou calquera outra que, por limitarnos a normalidade de sempre, consideren estúpida. Non vén mal, xa que logo, pensar un intre que debe primar: sie o ben colectivo ou o sálvese quen poida, o máis listo case sempre. Non será fácil en moitos casos, decidir, pero se volve a rebrotar esta pandemia e o virus mutou mentres non teñamos vacina para todos, vai ser moito peor.

Segundo a Federación de Gremios de Editores, os índices de lectura medraron estes días un 4%; quedan algúns máis de retiro mitigado e o capítulo primeiro A Política de Aristóteles é de interese: “Vemos que calquera cidade é unha certa comunidade, e que toda comunidade esta constituída con miras a algún ben é evidente […] Sobre todo, pretende o ben superior a que é superior e comprende ás demais…”.

Manuel Menor Currás

Madrid, 04.05.1944.

TEMAS: COVID-19.- Responsabilidade política.- Liberdade política.- Ben común.- Exemplaridade cívica.