Pasaron 49 anos desde que asasinaron os Avogados de Atocha

 Convén lembrar con Paul Eluard, o autor de Poesía e verdade (1942), que “se o eco da súa voz se debilitase, pereceremos”.

A Fundación que mantén o recordo dos avogados laboralistas premiou o pasado sábado a mulleres que reclamaban xustiza e Dereitos Humanos en diversas partes do mundo. O eco daquel grupo de mozos demócratas alcanzou así a unha Asociación de Mujeres Saharauis, ás mulleres afgás “Esperanza de liberdade”, e ás Avoas e Nais de Praza de Maio, pendentes de recuperar aínda a máis de 300 nenas e nenos roubados pola ditadura cívico-militar arxentina entre 1976 e 1983. Estas mulleres, por circunstancias sociopolíticas similares ás que -dous anos despois da morte de Franco- propiciaron a “Matanza de Atocha”, destacaron en soster, no medio de grandes riscos e silencios, a esperanza en que a memoria, a verdade e a xustiza poñan nas súas vidas un mínimo de dignidade equitativa, sen medo a perder a vida no intento.

No acto conmemorativo destacou un documental de Marta Arribas, que percorría os anos tardofranquistas seguindo a vida dunha familia obreira. Coser e loitar céntrase nas loitas de mulleres que traballaban en fábricas téxtiles como Induyco S.A., cuxas condicións laborais e protocolos organizativos, dentro e fóra do horario laboral, empezaron a ser vixiados pola policía. As máis indóciles coñeceron a Dirección Xeral de Seguridade (nos sotos da actual sede de goberno da Comunidad de Madrid, na Porta do Sol), e non faltaron xuíces dispostos a que os cárceres tivesen abundantes inquilinas. A coincidencia daquelas protestas, folgas e manifestacións coas que pululaban noutras fábricas da España industrial e universitaria, permitiu ver cómo se artellou o nacemento de Comisións Obreiras como sindicato de clase, e obxectivo a reprimir. O Proceso 1001, que o TOP iniciou en 1972, sumado á serie reivindicativa de variadas asociacións populares, logrou que a sacrificada loita no tallo, a rúa e os despachos de avogados -como o do da c/ Atocha 55- abrisen unha fenda na bunkerizada transición de Arias Navarro e, con Suárez, chegou a legalización do sindicato que lideraba Marcelino Camacho. Pasaran 20 anos ata o 27 de abril de 1977, desde que ,na clandestinidade, iniciara en xaneiro de 1957 os primeiros pasos nas minas da Camocha (en Xixón). Desde o 18 de xullo de 1936, a conta xa sobrepasaba os 40 anos; a CE asinaríase o 27.12.1978.

A fatiga de materiais

A coxuntura sociopolítica actual, tanto a escala internacional como nacional e autonómica, propicia repensar o presente; á calor daquel recordo, advírtese a fatiga de materiais con que se construíu a democracia. O tempo obxectivo, o do Universo e a súa velocidade, relativa segundo Einstein, éo máis desde a óptica da súa duración subxectiva dos recordos de ilusións, logros e fracasos en que transcorrese a vida de cada cal. A cantos viviron as fórmulas absolutistas e ditatoriais da convivencia humana, coas limitacións que causaban a “a liberdade” e equidade de trato mutuo, non lles cabe na cabeza que a comprensividade do tempo vivido acumule tanta soberbia e ignorancia como traducen tantos relatos de suposta historia do realmente acontecido. Non entenden que puido pasar para que moitos dos seus fillos e netos discutan os valores que inclinaron as súas loitas coa grisura que, en todos os aspectos da vida, pensaban inamovible e eterna. Menos comprenden que sexan poucos os líderes políticos -internacionais, nacionais, autonómicos e ata municipais- empeñados en mellorar a liberdade conquistada. Parécelles estraña a mutación que os leva a frear e dificultar que -máis aló da caña de cervexa e as tapas do bar- os dereitos e liberdades de todos atopen cumprimento completo.

A medias en tantas cousas, terminaba o ano 2025, e unha persoa das persoas vivas máis comprometidas na conquista das liberdades constitucionais, escribía: “Mañá, será o último día dun ano de mala xente, de malísimos recordos que oxalá este ano que vén saque o mellor de cada un e fagamos entre todos un mundo mellor…”. Apenas pasaron 24 días de 2026 e, se estivésemos en época romana, deberiamos facer ofrendas aos deuses lares para que fosen propicios e, se o xiro ao redor do sol nos tocase cando a cultura europea era de cristiandade, seguramente fixésemos exvotos a diversos santos protectores. Neste tempo cambiante, en que trata de impoñerse un imperialismo neocolonial, secundado por cipayos ás ordes de amos prepotentes, os santos laicos do despacho de Atocha, 55, ensinan que, para que sexa verdade a escultura do abrazo, deseñada por Juan Genovés para a praza de Antón Martín, hai que rescatar a gran cantidade de persoas. O semianalfabetismo raíña nun mundo en que circula moita información, pouco coñecemento e menos sabedoría. Crece o número de crentes en que rebelarse contra a inxustiza é atributo de ultradereitistas, donos da liberdade.

Crecen os que pensan que a loita de clases é un conto trasnoitado e que, desde Trump -e secuaces- todo o monte é ourego; a subxectividade da duración temporal vivida parécelles idéntica á de sempre e que as circunstancias actuais non difiren doutras épocas. Pero para cantos decidisen ser como entendan que deben ser, o risco de perder os dereitos e liberdades conseguidos é grande. Haberá que malgastar máis intelixencia e valentía para que non pasen de minoría os partidarios de guiarse por informacións que nada teñen que ver co que beneficia ao ben común. Celso Emilio Ferreiro dicía en Longa  noite de pedra  (1962), que había que “volver empezar”, e o mesmo replicaba Lars Gustafsson na Morte dun apicultor (1978).

TEMAS: Transición democrática.- Avogados de Atocha.- Liberdade democrática. Dereitos Humanos.- Memoria e Historia.

MMC (25.01.2026).

Metamorfose actual da liberdade

 

Asistimos a unha mediática operación para cambiar o significado democrático que tivo este termo.

Desde A liberdade guiando ao pobo (Delacroix, 1830), ata a motoserra de Milei, se dicente “libertaria” –cuxas políticas homenaxea a madrileña Díaz Ayuso-, hai gran oposición. A palabra “liberdade”, amplamente polisémica, está a ser manipulada en sentido contrario ao que a democratización plural quixo darlle; baixo o seu marco conceptual, preténdese coar fortes recortes á convivencia existente, mediatizada xa en moitas frontes.

 

Liberdade contra o Antigo Réxime

O que as “burguesas” revoltas pretendían aquel mes de xullo de 1830 era limitar o poder a Carlos X, que pugnaba pola autocracia anterior á  Declaración dos Dereitos do Home e do Cidadán en agosto de 1789; querían garantir as “liberdades” e dereitos proclamados naquela revolución. Quen contemple o cadro de Delacroix tenderá a sentirse dentro desa masa popular en que burgueses e xentes humildes pelexaron polo que entendían que era de todos. Esa “liberdade”, con formas aladas, tamén está representada nos catro grupos escultóricos que, aludindo á Francia de 1792 a 1815, exhibe o Arco de Triunfo mandado construír por Napoleón en L ´Etoile. Despois da Primeira Guerra Mundial –e a homenaxe ao soldado descoñecido- nese punto simbólico de París, unha instalación artística relaciona “liberdade”, diálogo e reconciliación,.

A acumulación de significados dese lugar ao redor de “a liberdade” permite entender a súa volatilidade nunha sociedade sempre cambiante. As sucesivas guerras europeas tenderon a que se relativizase o seu valor: cada quen tiña a súa “liberdade” e intereses a defender. Serviu, mesmo, para limitar a inclinación do movemento obreiro en prol dunha irmandade internacional por riba dos intereses nacionais; os fusilamentos impuxeron unha particular visión de “a liberdade”, en nome dos intereses que -supostamente de todos- hipostasiaba cada país. Tan poderosos eran estes que cando, aínda no século XIX, o risco de fractura revolucionaria dos mal asalariados alimentaba a inquedante “cuestión social”, lograran reducir o valor de “a sacra propiedade privada”. As condicións de vida da maioría eran tan malas que a caridade e a beneficencia non alcanzaban a limar o profundo malestar que había en fábricas e suburbios. Non tiñan nada, nin sequera unha lei protectora en caso de accidentes laborais e mortes, e as protestas poñían en risco a “seguridade social” de quen se beneficiaba do seu traballo na crecente industria. Cando nos anos oitenta, o prusiano Bismarck expuxo que había que crear leis e institucións sociais, ante un mal maior a redución do poder da propiedade privada iniciou un cambio significativo: os seus impostos axudarían a crear un “Estado social”, que garantise “a liberdade” básica a moitos traballadores.

En España, aqueles problemas de “a cuestión social”, e o inicio da súa atención, recolleunos a enquisa da Comisión de Reformas Sociais en 1882-83, e mesmo Cánovas del Castillo percibiu que xa non era tempo de Caridade, senón de que o Estado ampliase as súas competencias máis aló da “orde”; fronte a o que fora a Economía política, precisábase unha Política económica (Discurso no Ateneo madrileño, o 26,11.1882) que xestionase unha atención aos problemas que padecían quen máis traballaban. Algo diso conta tamén a exposición temporal do Museo do Prado neste momento: Arte e transformacións sociais en España 1885-1910, onde o visitante pode mergullarse nos inicios das políticas sociais. É máis un catálogo de imaxes costumistas, que unha explicación das súas profundas razóns e das reticencias ao seu remedio. As actas da Real Academia de Ciencias Morais e Políticas testemúñanas  desde a súa fundación na  Lei Moyano, de 1857, incluída a reserva ante a nova interpretación do dereito de propiedade que se estaba impoñendo.

Unha liberdade que dá medo

Esta mostra tranquiliza a quen compare aquel duro pasado coa burbulla actual. Pero os datos de fondo non son tranquilizantes para a historia posterior da liberdade”. As guerras dos anos trinta –a española e a IIGM- volveron invocala de modo moi contrario. En 1941, Erich Fromm escribiu O medo á liberdade como motivo cego que conducira ao desastre: a “liberdade negativa” separa dos demais, exalta o narcisismo e conduce ao individuo ao conformismo, ao autoritarismo e á destrución, como mostra esta análise da cultura nazi. Liberar aquela Europa rota pasou pola conciencia de unión para volver fortalecer o lado social do “Estado de Benestar”, é dicir, un sólido apoio aos cidadáns comúns en cuestións vitais como a Sanidade, a Educación ou a vivenda. A inspiración do plan Beveridge: Social Insurance and Allied Services (1942), funcionou ben durante 30 anos e, en España, esa satisfacción transmitían cantos emigrantes volvían de vacacións desde Francia ou Alemaña entre os anos sesenta e setenta, pero como país tardou en ter consistencia. Os opostos ao réxime franquista invocaban “a liberdade”, inspirador de cancións como a que, entre outros, compuxo José Antonio Labordeta.

O que o “libertarismo” conservador e ata ultra pretende –apropiándose do que este termo significou para o anarquismo político- limitar as competencias  do Estado á “orde”, como en tempos do absolutismo; en todo o demais, cada cual ha de apañarse como poida competindo cos máis chulos. O sistema educativo, as formas de educar -e o que ensinar-, ocupan un lugar privilexiado nesta opción pola que Milei quere canalizar o seu país e, por adopción, tamén a España. Quen hoxe o premian en Madrid –partidarios da “liberdade de tomar cañas”-, herdaron a quen  a Institución Libre de Ensino (ILE) lles foi incompatible, desde 1876, co “libre mercado”. Sempre viron, con todo, a privilexiada “liberdade de elección de centro” –desde o propio século XIX, comou estudou Ivonne Turin-, como o máis natural. Desde 1976, o seu “liberal” gusto polo monetarismo en proveito propio viu na doutrina neoliberal da Escola de Economía de Chicago xustificación para reducir a Escola ou a Sanidade pública. O seu último espectáculo coa medalla ao arxentino inclúe a deslealdade ás institucións democráticas dos españois, pero o miolo do mesmo é Díaz Ayuso catequizando a Feijóo. Mentres os seus fieis acírrana, o aforro en compaixón que Isabel canta a un tempo con Milei ofrece o ceo político a cantos cren que A riqueza das nacións –segundo escribía Adam Smith entre 1759 e 1776- é a clave dos sentimentos morais. Nesta apoloxética descarnada desde a Porta do Sol, “liberdade” é agora “libertarismo” ou actitude de erradicar as veleidades “libertinas” de cuantos interesen –desde calquera institución- por remediar as limitacións dos demais.

TEMAS: Liberdade democrática.- Abusos do termo “liberdade”.- Neoliberalismo.- Liberalismo económico.- Liberdade de elección de centro (educativo).

MMC (Madrid, 21.06.2024).

Multicomplicada esperanza

 Os ofendidos tratan de que os humillados tamén protesten, alleos á liberación das palabras adecuadas para dicir a realidade.

Na conversación que cada cal se traia consigo mesmo e cos demais, as eleccións arxentinas deixaron un gran desasosego. Súmase ao que, tras o 23-X, serviu de pretexto aquí para manifestacións, insultos e barbarismos hiperbólicos que –con froita ou sen froita- non dan por válida a investidura de Pedro Sánchez, nin ao Goberno que acaba de botar a andar a XV Lexislatura democrática.

Humillados e ofendidos

Segundo os promotores das protestas que encheron a Praza de Cibeles e a tamén madrileña rúa Ferraz, media España está chea de razón para cargar ao reelixido presidente todo tipo de sambenitos. Contan con instancias relevantes para recitar o mesmo credo e que o poñan de volta e media por deslexitimidade manifesta, lograr que se retire asqueado ou que teña unha Lexislatura máis complicada que a anterior. E teñen ao seu favor aos correlixionarios de Arxentina, fervorosos prosélitos de militantes USA, que é probable que volvan dar a nota, como a deu Bolsonaro en Brasil, Meloni en Italia, e dana noutras partes de Europa, onde a Internacional neoliberal do conservadurismo suma grupos máis radicais en linguaxe e desmesuras. O símbolo da motoserra vitoriosa fronte a canto respire protección do Estado expresa literalmente o que non só Javier Milei empezou a desenvolver. Personaxes da vida política española non cesan nesa intención, e non se cortan unha vez chegados a unha concellería de Concello ou a consellerías e vicepresidencias autonómicas. O recentemente electo presidente arxentino dixo que empregaría a serra e, ao final do reconto electoral, engadiu que “HOXE COMEZA ARECONSTRUCIÓN DE ARXENTINA”, para expresar por onde ía A LIBERDADE AVANZA, lema dun dos seus grupos de apoio. Se se analiza o que, case en paralelo, dixeron os líderes do PP e Vox en España, chégase pronto á conclusión da proximidade ideolóxica que anda por este país á procura do momento adecuado para facer o mesmo. A animosidade que producen no ambiente nubla a razón e préstase a acelerar a desesperanza, pero en principio chama a atención que se sentan humillados e ofendidos. Ao revés do que sucede na novela de Dostoyevski, en que os Humillados e ofendidos eran persoas que sufrían abusos das clases dominantes, quen protesta agora reivindicando supostas ofensas de quen lles gañe a partida do poder, non son nin representan aos sufridores do sistema económico, senón aos seus privilexiados. En 1861, en que escribía esta novela, a emancipación dos servos era un anhelo da inmensa maioría da poboación rusa, e dependera dos nobres, cuxa riqueza se medía polo número de “almas” que traballaban as súas terras. Expor en tales circunstancias algo que estivese aberto á esperanza ou a humanización, aínda que fóra de aire conservador como propoñía Dostoyevski era arriscado. Hoxe, cando se oe a moitos personaxes da contorna política, ofendidos pola vitoria constitucional de ideas que non son as súas, nin arriegan nada, nin lles acompaña a humillación; a súa ofendida dignidade revólvese orgullosa contra quen non coincide con eles. Dalgún modo é o mundo ao revés. Din que lles “doe España”, cando non se sabe que fixesen de interese para atender problemas cotiáns como os sobrevindos desde a COVID-19, pero tamén antes, cando ante as crises encadeadas desde 2007, recortaron os gastos sociais ata o indecible e hai sectores sociais que aínda non se recuperaron . Coinciden, ademais, en non recoñecer a anterior Historia real dos españois; a que lles interesa é estraña a calquera comprobación historiográfica e acomódase os seus  negacionismos das partes conflitivas: nin existe no que din, nin no que escriben ou mandan escribir.

Wonderland

Dado que esta onda móvese nun mundo fantasioso, vén ao caso a lectura de Alicia no país das marabillas, pois non cambia o nome das cousas e sitúaas no seu sitio. Axuda a non sentirse en planeta estraño, non precisamente marabilloso, e a facerse cargo mellor do que sucede. Como guía para oír a moitos bustos parlantes, este libro infantil de Lewis Carrol, que en 1865 criticaba o convencionalismo victoriano, serve para desintoxicarse do Wonderland que queren pintar para que, ante os múltiples problemas que esta sociedade ten expostos, pareza normal o seu balbordo infestado de sofismas. Pasaxes como o da “Raíña de corazóns” suxiren historias reais, de antollos e caprichosas. Pero talvez teña máis sentido reter o que di a Falsa Tartaruga, cando se refire á súa mestra, unha vella Tartaruga, á que chamaban “Tortura, porque era tortuosa, máis que ensinar, asañábase connosco”. Ou cando engadía que “recibiamos unha educación inmellorable… de feito iamos diariamente á escola”, para engadir enseguida: “Viamos a Lingua, con ou sen taxis, e gramática parda, e logo, as distintas ramas da aritmética: Ambición, Distracción, Multicomplicación e Diversión”. Ao preguntar Alicia que significaba “multicomplicación”, a resposta algo airada doutro dos animais reunidos deulle a entender que “se sabes o que é complicación, e non sabes tamén que as complicacións nunca chegan soas, es ben parva”. Atentos, pois, á realidade. Segundo Feijóo, o mérito de Milei é que acabou co “peronismo”, mentres que España consolídao con Sánchez. Habemos de asociar, por tanto, o marabilloso proxecto político de que é crispado adaíl, co que xa executa o irritable arxentino. En consecuencia, máis que relatar as fantasiosas ideas de cantos como el gritan descontentadizos e fan gracietas sen piedade, hanse de analizar as decisións que toman. Prestando especial atención a como tratan canto soe a servizo público, poderase ver o coidado que lle dan nos orzamentos que manexan; se se compara co que brindan a negocios privados ou concertados, confirmarase que liberdade igual para todos defenden. O 15% de recortes do PIB que se anuncianen Arxentina é unha advertencia do que volverán facer aquí as súas replicantes berrón, cuxa maleducada animosidade exhibicionista deixaría tras si unha “multicomplicada” desesperanza. Quen crea que ten dereito a unha Sanidade, Educación ou Servizos de Terceira Idade apropiados, cando necesite exercitalo será tarde.

TEMAS: Estado de benestar.- Estado de malestar. Liberdade democrática.- Recortes orzamentarios.- Servizos públicos/privatizacións.

 MMC (22.11.2023).

Fóra de xogo

Unha crise de cultura democrática como a mostrada estes días, pode acelerar a deterioración da convivencia de modo imprevisible.

Non todo foron miserias no Mundial de Qatar. Entre as mellores estampas que deixou, está a impresionante capacidade do espectáculo do fútbol para unir colectividades e eludir as grandes dificultades da vida cotiá. A vitoria de Arxentina desencadeou o fervor unánime de máis de cinco millóns de persoas tentando tocar ou simplemente admirar a algún dos seus mitificados xogadores. Todos os caudais da alegría desbordáronse na gran manifestación, deixando á beira as angustias dun país lacerado por múltiples problemas internos.

Os árbitros

Todo o contrario sucedeu en España, por unha cuestión futboleira de fóra de xogo descarada, desleal coa convivencia colectiva. Antonte, ás 22,30hs., despois de dez horas de reunión, facíase público o fallo do Tribunal Constitucional relativo a unha lei que estaba en trámite no Parlamento -faltaba o paso polo Senado -sobre dunha regulación máis axustada ao necesario cambio dointegrantes do devandito Tribunal. Entre múltiples contravencións á Constitución e ao Regulamento que rexe a súa actuación, unha fracción que apenas excede a metade dos seus membros pronunciouse ata tres veces de modo favorable a bloquear o proceso en que estaba incurso o trámite lexislativo; non tiveron reparo en acceder ás cautelarísimas disposicións que solicitaba unha parte do Parlamento e, de paso, invadir e coartar as potestades do Poder Lexislativo.

Para redondear a xogada deste árbitro que viña impoñer a súa propia perspectiva interesada nun xogo en que estaban concernidos polo menos dous membros, o CGPJ –que tamén ten excedido amplamente o seu tempo de vixilancia- non só prolonga en máis de catro anos as súas actuacións fóra do tempo regulamentado, senón que non deu o pase aos candidatos para substituír a membros do TC que teñen caducado o seu. As Matemáticas dos votos necesarios, teoricamente asépticas na cor dos seus datos, tinguíanse do mesma cor ideolóxica dos seus colegas vindo resultar que en ambas as institucións, principais no funcionamento da suposta imparcialidade democrática, dominaba un modo de ver que non tiña reparo en poñer en xaque o funcionamento de todo o sistema. Como nun mal partido infestado de holligans berróns, as súas compulsións, ocultas tras a aparente frialdade técnica do cultismo xurídico, proclamaron que o importante era que gañasen os seus, aínda que fose rompéndolle a canela aos outros.

Desde o cumio do mundo xudicial seguíase proclamando a imparcialidade da xustiza. Os beneficiados por ambas as resolucións -o Señor Feijóo en primeiro plano e na súa compañía a Sra. Arrimadas e o non menos amigo Espinosa de los Monteros- falaban dun “triunfo da democracia” e do moito que beneficiaba a todos esta defensa de “a liberdade”. Non falaban da división profunda que xeraran coa súa iniciativa perante o TC, da desconfianza do mundo político que sementaran nin da colleita de votos ultras que ansiaban para que unha realidade tan cambiante, problemática e difícil fose rexida exclusivamente polos seus inamovibles criterios. Menos falaron dos testemuños que deixaron, ao longo de tres anos de alianzas e acordos para que a linguaxe en que se expresan, os insultos que lanzan e as ideas que expresan coincidían sempre en deslexitimar á coalición gobernante e, por tanto, en ver como adiantar unhas eleccións que ansían porque algunhas sondaxes sonlles propicias. A arte de ter sempre razón e, se non se ten, darlle a volta ás palabras máis prezadas, para que marquen o seu territorio coma se fose o mellor para todos, practicárono moi ben e é previsible que o sigan desempeñando; os seus especialistas están adestrados en dicir barbaridades para desviar a atención das que cometen a diario coas  súas decisións. Teñen do seu lado a unha parte importante do aparello xudicial e contan, ademais, con gran profusión de medios e de entidades agachadas na escuridade destes desmáns desequilibradores, porque confían en que se reduzan ao mínimo os cambios profundos que necesita esta sociedade para estar ao día das súas urxencias.

A rebelión das masas?

Hai ámbitos específicos da vida colectiva, como a Sanidade ou a Educación, en que reflicten o mesmo, tan continuado que non é difícil trazar unha liña de inalteradas carencias desde bastante antes da CE78, coa particularidade de que os grandes beneficiados e os grandes prexudicados nestes territorios políticos son sempre os mesmos. As estatísticas son inmisericordes respecto diso. Basta comparar que dicían os Acordos da Moncloa en asuntos educativos e pódense ver non só as carencias máis evidentes que tiña o sistema escolar en 1977 e, de paso, o similares que son hoxe as que afectan a un terzo da poboación escolar. Este serio problema serio, que por si mesmo desacredita a fiabilidade desta democracia incompleta, é confirmado neste bloqueo do TC desde a cúspide do organigrama da suposta independencia da división de poderes.

Polo oído a representantes cualificados do Senado e do Congreso, imponse rebaixar a tensión e as palabras con que se din as cousas da vida política; non pode ser que de continuo se terxiversen coma se non pasase nada. Democracia e liberdade, xustiza e igualdade están a quedar atrapadas na zorrería de personaxes que tratan de polarizar os seus excesos verbais baixo un manto semántico manipulado e manipulador. Co campo de xogo enlamado e cos árbitros da partida alérxicos aos fóra de xogo, ou indicando que xogadas deben facer para seguir xogando, póñenllo moi difícil aos cidadáns que teñan outras maneiras de mirar e dicir. De continuar por esta senda, ademais de ser lastimoso seguir alardeando despois de 44 anos con que a Transición española foi modélica, evidenciarase que aínda non se resolveu o vello problema do primeiro terzo do século XX: o temor “ás masas”, pola súa capacidade para rebelarse e modificar “a cultura” dominante; como dicía Juan de Mairena séguese desprezando que “pode ser un gran beneficio para o home angustiado por unha cultura que non lle é dado asimilar: e un beneficio para o home sería, a final de contas, un beneficio para a cultura”.

TEMAS: Constitucionalismo.-Liberdade democrática.- Bloqueo institucional.-División de poderes.- Educación social dos políticos.

MMC (21.12.2022).

Volve na súa crueza “a cuestión social”

A última semana estivo chea de incidentes nos que se puido ver con inquedante realismo a enfermiza existencia dunha loita social inacabada.

A finais do século XIX, para evitar a vergoña que daba o facerse cargo dos grandes problemas que suscitaba a miseria rampante aos ben pensantes, deuse en chamar “a cuestión social” o que era produto de condicións preexistentes antes de nacer. Non se poñía esforzo en remedialas, os males atribuíanse a comportamentos morais dos que as sufrían e todo transcorría como algo “natural”, consustancial á vida económica. Ata na cultura á madrileña da zarzuela hai algunha irónica referencia a tan enconada situación.

Estado Social

Do moito que choveu desde entón, cabe destacar que, cara a 1882, na Alemania de Bismarck iniciouse o que se chamaría o “Estado Social”: un conxunto de institucións e leis que dispuxeron detraer dos beneficios que xeraba o traballo, unha parte para resolver os problemas dos salarios de fame, infravivendas, enfermidades e, en particular, a carencia de subsidios dos traballadores ao final das súas vidas para a vellez; coas primeiras leis disposicións moitos dos problemas acuciantes empezaron a liquidarse, en beneficio da paz social. En España, aos prohomes da Real Academia de Ciencias Políticas e Morais pillounos por sorpresa, pero tamén aquí, iniciouse -aínda que lento- o cambio da Economía política cara a unha Política económica con intervencionismo do Estado, como propuxo o propio Cánovas del Castillo en 1890. Tratáronse de corrixir, dese modo, os excesos da “liberdade” económica pura e dura e, de paso, a crenza de que con caridade e beneficencia abondaba para atallar a pandemia de pobreza que a súa hexemonía xeraba, non só nas áreas urbanas que dependían dun salario miserable, senón tamén nas da España rural -aínda maioritarias- polas tan desequilibradas relacións que producía entre os tiñan moito e os que tan pouco tiñan que os pagos polos traballos eran tan míseros que, en demasiadas ocasións, non alcanzaban para subsistir. Soubérono moi ben os que emigraron a América, e sufrírono aínda mellor os que do Norte baixaban a segar a Castela todos os veráns: volvían como negros, que dixo Rosalía.

Durante practicamente todo o século XX, prosegue máis do mesmo; entre os cambios que na superficie van traendo os anos, persiste o problema de fondo, mentres a “liberdade democrática” aliméntase de que a todos lles sexan accesibles máis bens e servizos. Esta é a idea que fortalece o que, desde 1945, chamouse en Europa ?non en España, claro- o “Estado de Benestar”: durante máis de trinta anos “gloriosos”, a xente do traballo tivo mellores salarios que nunca, mellores vivendas e sanidade, e os seus fillos puideron acceder a niveis universitarios. En España, pola súa particular falta de “liberdade”, estas melloras chegaron con atraso e a contagotas; houbo que esperar a que entrados os oitenta se notase algo parecido ao que vivían en Francia, Alemania ou Bélxica, e que os nosos emigrantes por Europa contaban como milagroso cando volvían de vacacións.

E chegaron os neoliberalismos de Reagan e a Thatcher, a caída do Muro de Berlín e a descomposición da antiga Unión Soviética, xunto a historias paralelas como a protagonizada desde 1891 polo papel “caritativo” da Igrexa de León XIII, os Papas tradicionalistas, o seu apoio a gobernos alleos a unha xustiza distributiva e, para remate, as súas pelexas con quen, desde dentro da Igrexa, trataban de vivir a “Teoloxía da liberación” que predicaban. O caso salvadoreño de Ellacuría, do bispo Romeu, Nacho Martín-Baró e os seus compañeiros, mortos por mor desta “liberdade”, é de gran relevancia evanxélica, como o foi o de cantos foron a parar ao cárcere de Zamora desde 1968. E irrenunciable é o testemuño de cantos, sindicalistas ou cidadáns honrados, foron parar a Carabanchel e ao cárcere de Burgos producindo un sonoro clamor de persoas comprometidas coa “liberdade de todos”: como os avogados laboralistas de CCOO mortos na rúa Atocha ao comezo de 1977. A CE78, con todos os seus defectos, existe grazas a esta xente que arriscou todo por que a “liberdade” democrática fose posible.

Liberdade “á madrileña”

E nesta senda, crúzansenos agora os que invocan a “liberdade” para suprimir canto se avanzou na corrección do problema de fondo -a pobreza e a miseria- desde hai máis de 150 anos; cóasenos xente guapa á que non se lle coñece máis graza que a de certo descaro populista, típico de barra de bar e cultura “á madrileña”. A ignorancia de que fachendean é grave para que acaden capacidade de decisión política; o seu clasismo encuberto renega da “liberdade democrática” que tanto custou, e na que sesgadamente predican as clases existentes: son os palanganeiros da súa parte máis excelsa e queren facer medrar a distancia entre unhas e outras desde os orzamentos que algunhas destas xentes xa administran; pretenden, ata, que se monte unha pelexa a matar entre os máis pobres por ver quen se leva un cacho de pan á boca. Subidas ao púlpito da predicación que facilita a democracia, proseguen a xenealoxía do máis forte sobre o máis débil: son unha copia, “á madrileña”, do darwinismo social.

No espectáculo anarcofascista desta semana, ao non-debate público para as eleccións madrileñas seguiron: o sobres cifrados de odio nas caixas do correo de tres políticos da esquerda, o mal ambiente transmitido nun programa da Cadea Ser e, como adorno, o prepotente pasodobre neoclasista de dirixentes do Real Madrid tratando de reducir o fútbol a un asunto de negocio. Máis que signo de madrileñismo progresivo, este conxunto parece o síntoma dunha grave enfermidade; nesta parte do mundo, observada tan só desde o sufrido neste século, o que estea xerando a Covid-19, cos seus cansazos, é colateral.

Aos madrileños e madrileñas lles toca descifrar, o catro de maio, as capacidades do capitalismo neoliberal, e da súa linguaxe “á madrileña”, para facer esquecer se mereceron a pena os esforzos dos que viviron de cheo a pelexa por que a “liberdade” fose beneficiosa para todos; neste momento, o que se xoga é se perdeu sentido, se é un atraso a súa memoria ou unha perda o tempo como se expuxeron. En Madrid, hai tradicións múltiples; o dilema que serve de lema a algunha formación política ten vello cuño, e na Porta de Toledo loce unha lápida que recorda a quen, entre o absolutismo fernandino e o constitucionalismo gaditano, preferiron berrar: “Vivan as cadeas”.

TEMAS: Liberdade democrática. Neoliberalismo.- Xustiza distributiva.- Madrileñismos. Cuestión social.

 

Manuel Menor Currás

Madrid,

Nin “os bos” son todos bos, nin “os malos” todos malos

Un signo de modernidade social e política é admitir que a realidade non é tan maniquea como algunhas versións queren establecer estes días.

É difícil moverse con optimismo realista cando na nosa contorna cultural se promoven tabús profundos, incrustados na nosa vida con sistémicos métodos de educación retrógrada, e referencias constantes dos medios a supostos valores sagrados.

Tabús

Que sexan os tabús e como pesen nas nosas vidas recordouno recientemente Juan Soto Ivars, a partir do recordo dunha definición de Wundt, en que o sagrado e o impuro están íntimamente unidos; esta coincidencia limita a nosa capacidade de razonamento, nos coarta e autocensura, e lévanos a decisións frecuentemente irracionais. O medo e a consiguiente parálise da liberdade case sempre andan por medio e enrédannos nun xogo en que sempre perdemos na nosa capacidade de autonomía.

O recurso ao tabú sempre andou solto na historia da humanidade, pero nos tempos que corren, tan aptos para as perspectivas apocalípticas que adoitan acompañar a todos os medos -como estudou Delumeau-, corremos o risco de que se acentúe a parálise que esta pandemia trouxo consigo. Ciñéndonos estrictamente ao que as eleccións á Comunidade de Madrid están propagando nun momento tan enigmático, é sorprendente que ninguén na contorna da candidata do PP se opoña a ese lema rancio que pretende que os que teñan a facultade de votar elixan entre “liberdade ou socialismo”.

O publicista desta muller pretende que a vexamos como unha especie de Juana de Arco ou Agustina de Aragón disposta a defender e ampliar ese prezado ben, mentres os seus oponentes, socialistas e xentes de esquerdas, serían os seus redomados inimigos, capaces de destruílo ou vilipendiarlo todo. Desde a revolución parisina de 1830, en que Delacroix pintou a Liberdade guiando ao pobo, pasou un tempo; pero neste relato que empezou a prodigarse desde o mesmo anuncio do anticipo electoral, a realidade do que acontece parece non importar nada. Sóbralles con que a xente que se guía polos medios se crea o conto, mentres poñen en marcha os sutís camiños propagandísticos de outrora, de máis de oitenta anos de existencia, en que os republicanos de entón eran presentados como uns vendepatrias, encomendados ao taimado complot xudeomasónico para desfacer as sagradas esencias da patria, anteriores ata a raíña castelá Isabel a Católica, que erexiron ademais, en sostén e modelo de feminidade a piques de chegar aos altares, como consta no arquivo catedralicio de Valladolid.

Os nosos

Na pelexa dialéctica actual, a España de “os nosos” e “os outros” segue viva; segue implícito no relato neoconservador que os demais non parecen desexar para a colectividade ningún ben senón o mal, mentres que o pouco ou moito que se enriqueceu no transcurso dos anos débese exclusivamente a “os nosos”, incluída a propia “liberdade democrática”; nesta historieta, nin as pelexas antifranquistas existiron, nin as transaccións e pactos da Transición. “Os nosos”, herdeiros da Vitoria proclamada o 04.04.1939, son os únicos detentadores do ben e a verdade e, independentemente das terxiversacións, enganos e zorrerías zafias en que poidan andar, seguen sendo os bos; “Os outros”, por natureza, son sempre os malos.

Os madrileños atópanse agora cun gran problema antes de decidir votar a esta hipotética heroína rediviva. Por unha banda, teñen este soniquete de “os bos”, recibido por herdanza familiar ou polo impacto da partitura que entoan os beneficiados polo caprichoso uso da liberdade de mercado. Por outro, as alusións que na rúa se poden oír de contino, sobre do trato lesivo que os xestores desta liberdade agresiva deron á Sanidade, a Educación dos fillos ou á a terceira idade. Para reconsiderar a veracidad destoutros relatos que, ao parecer propagan “os malos”, todos os oíntes e opinantes deberían considerar os datos que nesta Comunidade de Madrid se están xerando, cando andamos nos inicios da cuarta onda, respecto da xestión da pandemia da Covid-19. Para calibrar mellor a calidade duns ou outros relatos e non caer en esquizofrenia, basta repasar que non fixeron estes “bos” de agora e como, pese a iso, piden responsabilidades a outros para que suplan o que non fixeron no transcurso deste ano pasado; por exemplo, no descontrol da contención de movementos dos cidadáns mentres a morte non era tida en conta, coma se dunha variable independente se tratase. E, tampouco deberían obviar os datos relativos ao emprego que fagan da suposta liberdade para danar os intereses comúns, nin torcer a memoria sistemáticamente cando os feitos reais indican pouco aprecio pola democracia; por moito que se queira presumir dela en exclusiva -sen acordos cos demais-, excédense as súas fráxiles liñas vermellas.

Bailando con lobos

Han recordar, en fin, que cando non había liberdade, os que ían ao cárcere ou padecían en carne propia o autoritarismo franquista nunca tiveron a gala presumir, en nome da liberdade, da súa esforzada oposición aos que lles impedían o seu exercicio; a súa pelexa levounos á carecer dela mentres que os que agora presumen do que non había, bótanlles en cara aquel afán, tan duro e custoso. Sería de agradecer un mínimo respecto e veracidade na pelexa política polo poder, ademais dalgunha consciencia de que xogar coas trampas dos tabús carrexa amargas experiencias.

A versión publicitaria de Díaz Ayuso recorda ao Fraga enfadado vendendo aos galegos a posibilidade de que, si non lle votaban a el, quitaríanlles a vaca... Aínda que pasen máis de 40 anos, a alta misión que se arrogan os que estes días dividen o mundo entre partidarios da liberdade e do socialismo, non pode ocultar que entre os que eles chaman malos hai moitísima xente boa, nin que entre os que supoñen bos sucede exactamente o contrario. Ata nas películas do Oeste era perceptible a falsa divisoria cando a película era de pacotilla; o guión desta, nin de lonxe semella a Bailando con lobos, en que Kevin Costner se sentías máis a gusto entre os indios sioux que entre os da súa propia estirpe. Pois iso.

TEMAS: Eleccións Comunidade de Madrid.- Liberdade democrática.- Tabús sociais e políticos.- Medo á liberdade.- Bos e malos.

Manuel Menor Currás

Madrid, 27.03.2021

“Liberdade ou comunismo”: un lema de vellos frontismos

Ayuso empeza a súa campaña electoral facendo reverdecer enfrontamentos dos anos 30: o seu caprichoso trumpismo non repara en posibles danos.

Primeiro, foron as eleccións catalás; despois, como nalgúns xogos de sorprendentes derivacións en fervenza, os asuntos de Murcia e Madrid. Neste momento, trala conmoción sufrida polas combinacións de partidos en distintas alianzas e coalicións, toda a paisaxe política entrou en proceso de reconfiguración. O adianto das eleccións na Comunidade madrileña o próximo día catro de maio conmoveu canto pode acontecer ata o catro de maio; estes días últimos induciron a pensar que, no entreacto, non debe existir outra cousa no horizonte das preocupacións dos cidadáns, e é previsible que o resultado que mostren as urnas altere moito máis o actual panorama, igual que xa marca non poucos acontecementos no seo do propio Goberno central.

En canto aos cidadáns e os seus problemas, os líderes actuais e as súas formacións partidistas serán invocados calorosamente estes días e, como noutros rituais similares, pediranlles que reflexionen sobre quen lles convén máis. Ao parecer, se a cadea de acontecementos en que andamos metidos foi polo ben cívico, todos tratarán de contar con eles e contaranlles que son magníficos; cada un poñerá o seu mellor sorriso e quedarase á espera de que a súa cara, o seu nome e, máis lonxe -en letra pequena- o seu programa político lle soe a cada posible votante en vésperas de escoller a papeleta que decida meter na urna.

Na Comunidade de Madrid, xa levamos uns días en campaña electoral e, no propio anuncio destas eleccións anticipadas, quedou nas ondas o lema da candidata do PP: “Liberdade ou Socialismo”, que, desde que o candidato de Podemos fixo outro xesto teatral para poñerse á fronte dos seus seguidores, converteuse en “Liberdade ou Comunismo”. O tamén previsible é que, a continuación, vaian aparecendo, en diversos medios e redes sociais, as amplificacións de que queira dicirse co simplista e desacougante eslogan dos do PP nesta campaña.

A Comunidade de Madrid vai ser estes días un relevante foco de atención e de ensaio; todas as apostas son posibles neste momento e non precisamente do modo desexable para a mellora democrática. Desde hai bastantes anos, sobre todo desde 2003 en que o “tamayazo” levou a Esperanza Aguirre a esa presidencia, foi un laboratorio das políticas máis agresivamente conservadoras, ademais de propiciar moitos dos líderes e situacións que, neste momento, están entre os ilícitos penais á espera de xuízo. Nas políticas educativas e nas sanitarias, igual que nas que teñen que ver con servizos xeriátricos -os tres capítulos centrais das competencias autonómicas- sempre deron o cante polo lado das privatizacións, á vez que erosionaron crecentemente os sistemas públicos que o noso endeble Estado de Benestar lograra levantar. Concretamente, en canto ao seu sistema educativo, poucas rexións de Europa poden competir con Madrid en indicadores de privacidade e, menos aínda, se se ten en conta o breve tempo en que o lograron; e en canto ás atencións primarias do sistema sanitario, día si e día non arrecian as protestas dos seus profesionais, por riba dos cantos laudatorios oficiais.

Ninguén debería botar en saco roto, de todos os xeitos, que nada nestes asuntos adoita ser novo do todo. Cando se asinou a CE78, transixiuse co que viña de atrás: os privilexios, subvencións e demais artiluxios de “función social” a que, por exemplo, se encomendou o ensino privado -católico na súa maior parte-, e que en 1985 atoparon acomodo nunha lei de matriz socialista, a LODE, han ir a máis e deben terse en conta para entender onde estamos. O eficaz lema que o PP usou contra o ensino público, desde os anos 90, foi o de “a calidade”, os “selectos” e, sobre todo, a “liberdade de elección de centro”, coma se fose posible a cantos non están nos percentís máis altos das rendas deste país; hoxe, para moitos, é un signo de demostración social o mostrar aos seus veciños que levan aos seus vástagos a estes centros e non a un público. Igual que cando nos anos cincuenta, os nosos pais tiñan que elixir entre que fósemos “á escola” ou poñernos a “estudar”.

É de supoñer que o mesmo pase coa “liberdade” que acaban de suscitar como lema xeral, e que nos vaiamos afacendo  a pensar que só eles son quen de garantirnos ese ben tan principal. Agora, os cidadáns -e en especial os madrileños por máis inmediatamente concernidos- se anceian expresar o seu voto farán ben en aparcar as intensas emocións que xa desbordan os medios e que, inundaron a sesión de control parlamentario, a de censura na autonomía murciana e, ata, alcanzou aos parlamentarios que -como TVE ha ter amosado- suscitaron cuestións ao Sr. Bárcenas nunha comisión de investigación.

Esta época de confinamentos e desconfinamentos non é boa conselleira para a reflexión; empeza a roldar a cuarta onda, as vacinas tropezan con inconvenientes, e todo propicia o cansazo. Pero non está mal recordar que o modelo madrileño exemplifica extraordinariamente ben os derroteiros da suposta liberdade que se empeza a vender. A disxunción co Socialismo ou Comunismo é falsa, ademais de torpe e frontista -como tantos maniqueísmos históricos, inventados para estorbar toda convivencia-, pero o significado correspondente a esta “liberdade” non o é menos. Compróbeo cada cal coas políticas desta autonomía durante este ano de pandemia; á marxe de dimes e díxomes díxomes duns e outros, os datos do cinco de marzo son ilustrativos. En Madrid, vive o 14,2% da poboación española; con todo, o que o trato dos responsables desta Comunidade coa COVID-19 mostraba ese día é que tiña o 19,8% dos falecidos, o 27,8% dos hospitalizados e o 22, 7% dos ingresados en UCI e, ademais, pelexaban por que os madrileños fosen máis libres que ninguén de Comunidades veciñas na cuestión vital do ir e vir alegremente. Mellor reflexionar agora que lamentarse máis tarde, non?

TEMAS: Eleccións Comunidade de Madrid.- Crise política.- Covid-19.- Liberdade democrática.- Pacto constitucional.

Manuel Menor Currás

Madrid, 17.03.2021

    

A nosa liberdade anda en xogo estes días

Non todo o que leva tan prezado nome é digno de ser contemplado nas decisións que afectan ao ben común.

Fai un ano do confinamiento por mor da primeira onda da Covid-19, houbo outras dúas máis e case 70.000 mortos. Non é doado este tempo; o cansazo que produce e os problemas que ha ir xerando non son bos conselleiros para valorar cómo proceder. O fácil é deixarse cegar para distinguir e, que nos seduzan as ocorrencias chieiras dos máis iluminados. Algunhas non pasan de repetición interesada de vellos prexuízos.

Da liberdade parental

Entre os riscos do momento, o máis vapuleado é, unha vez máis, o da liberdade, sinal de que non está ben asentada e que pode ser tratada de modo que se nos quede en nada como dereito e deber fundamental en democracia. O cómputo de situacións en que se cuestiona é case tan longo como a mesma historia da humanidade, pero no que toca á coxuntura actual, non estará mal observar algunhas. Por exemplo, a insistencia que os de Vox en esixir o Pin parental, supuestamente para defender “a liberdade dos pais” para decidir sobre propostas educativas en que se susciten cuestións que din delicadas, como poidan ser as relacionadas coa educación sexual ou, por extensión, as que teñan que ver con problemas sociais específicos no currículum.

Por este portelo, baseado nun conxunto de tabús hexemónicos na nosa historia, ábrese outra boa fenda á facultade do Estado de organizar, do modo máis conveniente á igualdade de todos, unha educación universal que abarque os asuntos máis relevantes da aprendizaxe individual e social dos seus cidadáns. Dáse prevalencia non só aos pais, senón a que se consagre a que organizacións e institucións particulares han ter en definir os intereses xerais de todos, no ronsel marcado por Concordatos que limitaron todas as leis xerais de educación desde 1851 e que, actualmente, segue nos Acordos co Vaticano de 1979 baixo o paraguas dun oxímoron xurídico de difícil encaixe nun país democrático como da suposta “aconfesionalidade” do Estado.

A reivindicada liberdade parental non salva, de todos os xeitos, a enorme cantidade de problemas que arrastra a educación de moitas xeracións en cuestións de carácter estritamente individual como nas concernentes ao trato social. Á marxe doutras moitas carencias, os datos que proporcionan diversas institucións atentas á violencia de xénero e á sufrida por nenos e adolescentes, non deixan lugar a dúbidas. No que vai de ano, levamos xa varios crimes no primeiro destes capítulos, signo de que temos un problema coa educación de homes e mulleres en igualdade de dereitos como persoas. E en canto á segunda fronte, basta seguir o trámite inicial, de febreiro de 2019, do Anteproxecto de Lei Orgánica de Protección integral á infancia e a adolescencia fronte á violencia. Logo da CE78, España apuntouse a como na Unión Europea e en distintos tratados fixeron ao neno suxeito de dereitos; con todo, o preceptivo informe previo do CES (Consello Económico e Social) sinalou -a falta de datos globais, fiables e sistemáticos sobre a envergadura do fenómeno da violencia contra a infancia e a adolescencia-, o seu “aumento espectacular” desde 2009, e a dificultade de protexer “o dereito dos nenos e nenas á integridade física e moral”, cando hai un “problema grave e de crecentes dimensións”: os datos dispoñibles dicían que, soamente en 2017, houbera 38.433 vítimas dalgún ilícito penal dos contemplados no Anteproxecto. Este é un bo indicador de que tamén temos neste aspecto un problema -non só ligado a inaceptables comportamentos detectados en institucións de control eclesiástico, supuestamente educadoras- e que non basta con encomendalo á suposta liberdade parental; segundo indicaba o pasado 23 de febreiro a Fundación Anar, os abusos de índole sexual cuadruplicáronse entre 2017 e 2021, sendo cometidos en gran medida na contorna familiar das vítimas; fallan moitas cousas nos ambientes familiares -especialmente ao lado paterno, pero non exclusivamente- e aumentan, ademais, novas modas de agresión, como as “mandas”.

Salvar a Semana Santa?

Imos camiño da cuarta onda do coronavirus sen ter ben definidas as defensas respecto do que pasou ata agora; non parece, con todo, que aprendamos nada. Algúns con influxo mediático e político seguen abusando da liberdade de movementos; agora mesmo, entenden que hai que “salvar a semana Santa” -como quixeron salvar o Nadal e antes o verán- e, segundo transcende neste momento, farano deixando “liberdade” aos movementos dos seus cidadáns en nome do ben común, económico. De xeito evidente, a sagacidade semántica fai prevalente o duns poucos, mentres esta falsa porta da liberdade fai que quen discrepen desta turistificación da vida colectiva se expoñan, de novo, a ser declarados inimigos do pobo. Mentres este debate entrelázase co noso cansazo cotián, non estará mal repasar o que Ibsen teatralizó, en 1882, Un inimigo público. Aquel Dr. Stockmann detectara que as moi rendibles augas do balneario do pobo eran “peligrosísimas para a saúde” e convertíano en “sepulcro blanqueado”, un “crime contra a sociedade”, pero o alcalde, ante o inconveniente de que habería que tardar dous anos en facer un saneamiento adecuado e caro, ditaminou que “o benestar público require que non se saiba”. Na obra de Ibsen, facer o debido era “imprudente” e “comprometía” o benestar do pobo, ao ser os baños “o único porvir” daquela cidade: o pobo “está mellor servido coas boas ideas vellas que lle son familiares xa”. Nas nosas vidas, entre abril e xuño veremos que depara esta variable da liberdade, especialmente ás persoas maiores que, neste momento, son case a metade das falecidas ata agora. SAÚDE e SORTE: volvemos empezar…

Manuel Menor Currás

Madrid, 03.03.2021

COVID-19.- Liberdade democrática.- Intereses privados.- PIN parental.- Mobilidade turística.