Voces ou palabras

 A solemne apertura da XV Lexislatura mostra que o diálogo será difícil; asvoces e xestos de mala educación” téñeno máis doado.

A distinción entre “voces” ou “palabras” fíxoa xa Aristóteles cando escribía A Política (século IV a. C.). Algunha outra vez saíu nesta columna a pasaxe I, 1, en que dicía que “a voz” é máis propia dos animais: segundo el, a Natureza non fai nada en balde; só o home, entre os animais, posúe “a palabra”, pero mentres aquela indica a dor ou o pacer, e por iso téñena os outros animais para indicarse estas sensacións entre si, “a palabra” existe para manifestar o conveniente e o daniño, así como o xusto e o inxusto, o sentido do bo e o malo” e demais apreciacións que ao home sonlle “fundamentais para a vida comunitaria, a casa familiar e a cidade”.

Á luz do que oímos un e outro día en asuntos políticos –é dicir da cidade de todos-, hai demasiados cidadáns metidos en política a quen lles gustarían regras distintas das constitucionais: vocean pero non din palabras valiosas para a convivencia. Deles tamén di Aristóteles que, “aínda que o home perfecto é o mellor dos animais, tamén é verdade que, apartado da lei e a xustiza, é o peor de todos”.

Pedagoxías non só infantís

Desde a democracia ateniense á actualidade, houbo moitos avances no coñecemento que temos acerca das capacidades cognitivas e emocionais que aprendemos ao ver nos animais. Despois de servirnos deles para todo, incluídas experimentacións farmacolóxicas e calidades terapéuticas, cambiou nosa estima polos mesmos e os seus dereitos, e ata nos seguimos servindo deles para nutrir fábulas didácticas desde antes de Esopo e mostras pictóricas de rango simbólico. Os símiles entre determinados trazos físicos ou condutuais dos animais con humanos foron fonte de inspiración para artistas diversos, de modo que baixo a lupa do tópico asignado ao burro, ao porco, ao raposo, ao ourizo, á formiga, a abella, a galiña, o sapo e similares, imaxinamos bondades e maldades, vicios e virtudes dos nosos semellantes. Os títulos de libros,alegorías e parábolas –incluídas as máis famosas do Evanxeo-, e tamén de relatos, contos infantís, chismes e faladurías que nutren a vida cotiá, están dispostas desde moi antigo para o noso uso, gozo, maledicencia, consolo e metodoloxía didáctica. De todo hai neste amplísimo catálogo zoolóxico do que botamos man sen reparo, tanto para a ampliación da comprensión do ben que convén á comunidade, como para ferir e rexeitar a quen co seu comportamento é visto como abominable.

Nos últimos tempos, a efectos de quedar coa audiencia tamén abundan outros símiles e metáforas, como “a froita” –sonora aliteración de torpeza solemne- ou “o maleteiro do coche”, como espazo apropiado para retirar a alguén de no medio. Ao ritmo que vai o sucio mamporreo político dalgúns/as malfalados/as, non sería raro xa que empezase a ser usual no Parlamento o sistémico emprego da literatura de animais, imitando a de memes nas Redes, e que, día a día, o espazo da Soberanía popular se pareza cada vez máis a un galiñeiro, ou a calquera outro dos cortellos das casas agrícolas. É dicir, que algunha razón levaba Aristóteles para animar ao bo uso da palabra no canto de imitar as voces e balbordos dos animais -por moita dor que xere un adversario-, e que a conversación democrática vire ao redor dos argumentos en defensa ou refutación de se é xusta e apropiada calquera decisión que pretenda arranxar un problema.

Exemplaridade?

No inicio desta XV Lexislatura, a talle dos debates non brilla precisamente polos razoamentos sensatos nin pola altura de miras dos falantes. Non é que na anterior fose máis elevada e brillante, pero sobra vocerío cando, ademais, anímase a que prosiga na rúa con falsos pretextos. O que augura esta animosidade non é madurez, senón regresión evolutiva; é moi alto o desvarío verborreico entre quen debería respectar as institucións e ser exemplo para a cidadanía que os votou.

Cando falen de deterioración da democracia, non digan que é algo ambiental, vindo dos Trump, Bolsonaro, Netanyahu, Milei e similares, ou do mal uso social das Redes. Non responsabilicen tampouco á educación, coma se os docentes fosen os que ensinan aos seus alumnos mal comportamento e peores maneiras. Responsabilícense, máis ben, do caprichoso mal exemplo que dan co seu antollo de desgaste do sistema democrático a base de erosionar o sentido exacto das palabras. Nin a “liberdade” é o que queren dicir que é, nin unha “ditadura” ou un “golpe de estado” se parecen a este gratuíto deporte, que cada vez ten máis semellanza co de, cando nenos, diciamos palabras malsonantes como suposta rebeldía. Miguel Delibes prestou atención a este hábito infantil en Mi idolatrado hijo Sisí en 1953, pero despois da infancia a crueldade covarde proseguiu en cuantos facían gala de bizarría cos débiles, os vellos e os indefensos. A base de coller o ravo polas follas cando falan e opinan, sobran politiquerías que dan a impresión de retroceso á adolescencia para que o patio do colexio ande revolto. No seu intrépido xogo de ver quen é máis rápido e atroz coas palabras, impórtalles pouco o que sucede ou se arde o colexio. Con todo, non logran ser admirados pola súa presunta valentía e esforzo, ou por discursos trabados con argumentos consistentes e un uso decente da linguaxe.

Os seus partidarios e prosélitos máis fieis lóuvanos pola súa capacidade de soltar improperios, armar trucos semánticos e cargar cun gran sumario de agravios. Esa irredenta gramática negacionista, que noutros tempos non pasaría de “parda”, é denominada agora “peleona” e “correúda”. Adornada de vellos adxectivos, como “vergoñoso”, “impresentable” e “indecente”, non cesa de repetir o que noutrora dicían “heterodoxo”, “disidente”, “renegado” ou “traidor”. A diverxencia non se secularizou, e ao adversario están a volverlle a considerar “inimigo”; e xa dicía Carl Schmitt que os “non amigos” son abatibles. O risco de antidemocracia, a que os máis impacientes xogan en “liberdade”, anda polos parlamentos; a violencia da linguaxe é mal agoiro: a que se ceba nas mulleres, xa leva 53 vítimas este ano.

TEMAS: Diálogo político.- Confrontación e abroncamento.- Negacionismo.- Violencia verbal.- Política social

MMC (29.11.2023)

 

A "boa eduación" e a mala política

A “boa educación” non depende só das escolas e colexios. Pero a mala educación é síntoma de serios problemas de convivencia.

Baldoví, na súa intervención no Congreso o pasado día sete, mereceu un nutrido aplauso -dun sector do hemiciclo- porque botaba en falta algo que, en principio, dan as escolas: educación. Ao seu parecer, a moitos dos que alí estaban faltoulles “boa educación”. Sen dúbida, referíase ás pautas de comportamento, respecto e modais mostrados por moitos parlamentarios, máis ben de “mala educación”. E nas súas palabras non había ningunha ironía ao estilo das de Mark Twain, cando puxo en solfa as historietas sobre O neno malo e o neno bo, senón enfado.

Actores de boa educación

Todos estamos de contino sometidos á variable vara de medir con que os que nos ven e nos oen consideran boa ou mala a nosa conduta. Con máis razón os que falan e se expresan publicamente na Cámara dos Deputados. Queiran ou non, transmiten a súa boa ou mala educación, esa cobertura que fai que xestos, palabras e discurso reforcen ineludiblemente mensaxes de empatía, proximidade, serenidade, razoamento, intelixencia, comprensión ou, pola contra, indiferenza, agresividade, intransixencia, egoísmo, cerrazón, falsidade rancor e ata odio. Ese plus da “boa educación” amortece, ata, o que a rudeza de xeitos adoita mostrar máis a miúdo: ignorancia e prexuízo, máis manifestos cando o que se expresa faino de oídas, mecanicamente, como un monicreque sen pensamento propio.

Como na vida mesma, nesta sociedade do espectáculo os variados especímenes existentes nos parlamentos confiren a algúns personaxes maior teatralidade para atraer á prensa de diverso modo. Independentemente do moito ou nulo coñecemento que mostren sobre os asuntos, moitos non se senten obrigados polas normas dos bos modais cos seus adversarios. Sorprende o facilmente que esquecen o que, nos seus selectos colexios lle fixeron ler do escrito respecto diso -entre outros- por Erasmo, Parravicini, Saturnino Calleja, D´Amicis, Pilar Sinués, Fernando Beltrán de Lis, Pilar Pascual ou Alfonso Ussía.

Retórico parece, pois, que, ao tratar problemas serios, encomenden o seu arranxo á educación e o rearfirmen  en decisións lexislativas do Parlamento. Non só nas concernentes aos distintos niveis educativos -como cando suprimiron a Educación para a Convivencia ou para a Cidadanía- senón, tamén, respecto doutros campos da vida pública. O BOE educa, e educa ben, mal ou regular, segundo o que regula ou desregula, e segundo a quen coarte ou favoreza. Non é etéreo o seu carácter educador. Se se analízase a publicación oficial nunha secuencia de varios anos, permite observar a proximidade ou lonxanía, interese ou desinterese, aversión e ata repudio que uns ou outros asuntos lle suscitaron; como se consentiron ou esqueceron, como se preferiron unhas ou outras pautas a desenvolver. No BOE quedan expresadas as condutas cotiás que os nosos representantes quixeron e puideron esixir aos seus conciudadanos, conscientes dunha capacidade que a escola non adoita ter para educar.

Detrás, pódese ver como no que se propón e decide pesa, con máis frecuencia do desexable, o dar por suposto que é “natural” o que soamente é a inercia do apreso. Montaigne -un dos clásicos recordados por N. Ordine noseu último libro- dicía que “as leis da conciencia, que dicimos nacer da natureza, nacen do costume. Dado que cada cal venera no seu interior as opinións e as condutas que se aproban e admiten ó súa redor, non pode desprenderse delas sen remorso”?. Ao pretender diluír as contradicións de crenza ou de clase social ofendida, o BOE continuamente pon de manifesto como moito do que din as súas páxinas está lastrado de inautenticidade, á espera de que a historia o supere. Non é difícil, ademais, ver nas súas páxinas aos encantados e encantadas de recoñecerse a si mesmos coma se visen a Deus cando se miran ao espello. Pero ese cinismo burocrático, propicio aos monólogos, deixou plasmadas aí sete leis educativas alternantes e talvez mostre pronto a oitava.

Lexisladores de boa educación?

Cando Baldoví mencionou que era mestre e profesor de Educación física, os que se sorriron evidenciaron, ademais, a pouca estima que un sistema educativo de calidade lles merecía. Ante tal confesión, fixeron gala dunha castiza cursilería, tan falta de respecto e de ética como as ferintes palabras recordadas hai pouco por J.M. Bausset, ou como cando outro profesor, Labordeta, brindou un exabrupto soado en marzo de 2003 a uns hooligans de idéntica vaidade farisaica. O novo parece ser o hipócrita entusiasmo por machucar ao contrario e non deixarlle espazo ningún para que mostre a súa parte de razón.

Non é fácil -dentro da cultura política exixible a parlamentarios de 2020, logo dos cincuenta anos últimos- dar resposta a por que seguen cultivando falsos mitos para acalar persoas que deron sobradas mostras de contribución cordial se cadra da sociedade actual. Non poderán explicar o atractivo da pechada vida do pasado que propoñen aos españois que ven o mundo de modo plural e integrador. Talvez por iso repíteno por activa, por pasiva e ata por perifrástica desde non poucos púlpitos, por ver se a pedagoxía dos seus súas solipsistas principios convence a algún emprendedor de que son os máis ferventes demócratas.

A educación, en todo caso, non parece que vaia a ser obxectivo prioritario nos plans deste Goberno de Coalición. Na pedagoxía de comunicación que aflorou, o económico irá diante. Como sempre, quererán convencernos, con todo, de que tamén no educativo van ser “progresistas”. Reiterarano cando erradiquen algunhas marcas sementadas por Wert e Méndez de Vigo no BOE. Xa veremos en que queda a continuación, a súa capacidade e vontade de modernidade. Canto tempo teñan para mostrala e ata onde é a incógnita que pronto empezará a despexarse. De momento, Educación non ten “vicepresidencia” nesta inflado organigrama ministerial, indicativo para moitos das preferencias en ciernes, tendo en conta, ademais, que Isabel Celáa pasa a segundo plano e que, no programa ou proxecto que deron a coñecer fai uns días, poucas concrecións fanse en problemas significativos do sistema educativo; queda claro que algúns se soslaian.

Namentres, a “boa educación” que a sociedade estea aprendendo dos seus representantes políticos debería revisarse. Non debería impedir, por exemplo, que un Informe do tipo PISA sobre da pedagoxía social que exercitan a diario, cos rankings de calidade que cumpren cantos non alcanzan os estándares básicos de convivencia e de liberdade democráticas. A Lexislatura apenas está empezando e estas demostracións poden ser agobiantes para o san equilibrio social se medra moito o número de escépticos.

TEMAS: “Boa educación”. Diálogo político. Ética. Pedagoxía social. Leis educativas.

Manuel Menor