O diálogo de xordos está empedrado de oportunismos

O ruído continuado non axuda a construír os modos de acordar as urxencias educativas deste presente

O sistema educativo, como todas as institucións, fala máis polo que fai que polo que din que fai, modelo que sempre ten moitos medios para facer ruído. De aí o interese de quen, interesados en seguir controlándoo, manipulan os relatos sobre o ocorrido coa educación, particularmente a pública. Igual que canto afecta á Guerra e posguerra que, como Ángel Viñas, entre outros, lembra, é obxecto de terxiversación, empeñada, ademais, en ser a “historia definitiva”, allea á cientificidade que require o avance do coñecemento histórico.

Reiteraccións banais

Este afán evidénciase en moitos coloquios sobre política educativa -por exemplo á mantenta da LOMLOE- en que concorren diversas tendencias e intereses, e mostran os intentos de acaparar o valor semántico de termos como “calidade”, “liberdade” e “participación familiar” no deseño e xestión do sistema. Cada cal quere que estean ao servizo do seu ideario, facendo imposible todo “pacto”, “consenso” e “diálogo”, palabras que non cesan de invocar solemnemente. Deste xeito, en febreiro de 2023 os sofismas que se agachan baixo formalismos diversos teñen máis autoridade que a lóxica de Aristóteles, para quen, hai 25 séculos, “o fin de toda cidade é único, polo que é evidente que necesariamente deba ser unha e a mesma a educación de todos, e que o seu coidado ha de ser común e non privado” (Política, 8,1).

Nestes debates, os logros reais da educación española ou cales sexan os seus problemas urxentes adoitan estar case sempre ausentes, igual que abundan sempre mencións oportunistas ao seu “fracaso”. Cada participante trenza a súa intervención cara á súa posición con referencias a unha experiencia escolar que o leva a falar da feira segundo lle foi nela, sen atender a razóns analíticas comúns aos demais. Esta alerxia, similar á que en moitos espazos sociais produce a Memoria Democrática –ou outros asuntos do debate parlamentario-, adoita repetir a mesma intolerancia que en moitos faladoiros xorde cando se avalían as transformacións habidas desde os anos cincuenta, que a moitos lles parecen “batalliñas” trasnoitadas.

Mirado este presente no curto prazo daquel pasado, razoable é pensar, de todos os xeitos, que -como documenta Benvido Mr. Marshall- a americanización cultural, que o Pacto con EEUU introduciu en 1953, xerou moitas fantasías naquelas xeracións. Esta hipótese explica moitas migracións dos mozos do rural cara a lugares de educación estraños ás súas infancias e, enseguida, a masiva migración causante desa “España baleira” actual. As promesas daquel capitalismo do “desenvolvemento” e “progreso” respecto a penurias e carencias existentes, acompañadas de promesas de liberdade política nos anos sesenta, buscaban o éxito económico. Emigrar e deixar atrás a aldea, supoñía unha ruptura con valores que se consideraban atrasados; o esnobismo da Formica e os plásticos levaba consigo a austeridade, a colaboración e o compromiso compartido nas aldeas. Na acelerada urbanización en que andaba España cando Villar Palasí fixo a LXE -a lei da EXB, o BUP e o COU, de 1970-, estaba a suceder unha das transformacións máis potentes da Historia recente. Veu o abandono dunha longuísima tradición de persoas pegadas á terra -que traballaban con recursos ecolóxicos- e, tras baleirarse do coñecido, sobreveu un extrañamento e outras patoloxías, en que a alucinada procura do triunfo persoal implicou desubicación, insatisfaccións e soidade. Neste territorio dun futuro que ía ser mellor, unha tinguidura de modernidade, allea á dureza do que acontecía, impuxo outras formas colonizadoras de submisión, que xogaban co brillo de novas comodidades e materiais anodinos, en barrios de ningunha parte, próximos case sempre onde se acumulaba o lixo e os refugallos urbanos.

No curto tempo transcorrido, moitos sobreviventes daquela posguerra dubidan de se mereceu a pena tanto sacrificio. Os implicados nas ilusións daquel “progreso” sentiron entón entre os elixidos para deixar atrás as limitacións das aldeas onde naceran; tiñan “unha oportunidade” que as súas familias non tiveran, aínda que o medo ao fracaso extremasen a súa ansiedade. Excedidos os anos noventa, as crises da reconversión industrial, inducidas pola deslocalización e a globalización, volveron mostrar a súa dureza especialmente neses barrios onde foran a parar moitos migrantes rurais para facerse a si mesmos. E enseguida empezaron a nublar máis o horizonte os problemas culpables dun clima crecentemente cambiado polas actividades da produtividade e o consumismo.

Unha modernidade ética universal

As distorsiones creadas por este desarrollismo cambiante obrigan agora a redireccionar tanto esforzo individual e colectivo. As crises da enerxía e o clima dificultan a convivencia, cando quen, sen facer nada,se  lamenta dos que non teñen futuro, mentres dirixen unha economía e unha cultura que fan difícil imaxinar un porvir equitativo, distinto do que produciu un “crecemento” tan desigual. Os informes da ONU confirman que o tempo se acurta independentemente de que se apresten a vender remedios curalotodo entre os famentos de individualismo. E ante o colapso do sistema causante deste “progreso”, non vale repetir o conto de A camisa do home feliz, con que tantas xeracións foron adormentadas, ou o que Juvenal detectou a finais do século I d. C, cando a responsabilidade nos asuntos públicos quedou relegada polo panis et circenses (Sátira X, 80-81).

Repensando, pois, desde este presente, cal debe ser a educación desexable, todo xuízo da razón práctica debería ter en conta este ambiguo pasado en que nunca houbo equidade cabal. Repensar o futuro cun paradigma novo non consiste en que o neoliberalismo siga medindo os supostos de felicidade en termos dunha fe indiscutible no individualismo absoluto; as súas apostas por unha “ilustre liberdade á madrileña” son alleas á gran maioría das persoas de orixe modesta e postergan unha modernidade ética universal. Integrar nun afán colectivo a todos os humanos era o reto de antes, e segue sendo o indispensable na educación de hoxe: lograr unha sociedade máis racional, máis digna moralmente e atenta á colaboración comunitaria. A insistencia de Aristóteles é máis pertinente que nunca; por encima do que cada cal estime para si ou os seus, “o adestramento nos asuntos da comunidade ha de ser comunitario”.

TEMAS: Progreso.- Calidade.- Liberdade. Sistema educativo público.- Modernidade ética universal.

MMC (07.02.2023)

Substitución ou destitución?

En tempos incertos, as palabras nunca adoitan expresar ben o que está pasando: a metonimia non é a sinonimia, pero úsase moito máis.

Nas explicacións da ministra de Defensa sobre o acontecido coa responsable do CNI, “substitución” serviu de burladeiro verbal para evadirse doutra acción seguramente máis propia: “destitución”. En todos os postos laborais, foren os que foren, case todo o mundo viu de cerca algunha vez o valor de uso que teñen ambos términos: non é o mesmo que a un o destitúan ou que o substitúan, como tampouco é igual dimitir que destituír, a ximnasia e a magnesia, que adoitaba dicirse. É dicir, que non sempre o que se di é o que sucedeu; é conveniente ler entre liñas para decatarse algo daquilo que mereza a pena saberse un pouco.

Razóns de Estado

A suposta transparencia indispensable nunha democracia ten moitos burladeiros, e o marco conceptual en que se moven e combinan sintacticamente as palabras, segue sendo dos máis frecuentados. Cando o que está en xogo é o “Estado de Dereito” ou as “razóns de Estado”, o uso cambiado das palabras adoita acentuarse moito e, case sempre, en honor do segundo máis que do primeiro. A radicalidade do “Estado de Dereito” -e máis se se lle engaden os adxectivos de “Estado Social” ou “Estado de Benestar”-, case sempre ten máis baleiros e incumprimientos do que en boa semántica cabe entender; as esixencias xurídicas dos dereitos cidadáns que están en xogo son maiores, e os posibles agravios á estrita igualdade que supón incumplilos tamén crece.

É evidente, con todo, que as “razóns de Estado” son sempre moi elásticas e que dependen en gran parte de coxunturas flutuantes. A da nosa Historia particular é moi peculiar; a tradición de liberdade de expresión -implicada de cheo en todo isto- é curta, e a súa implantación xurídica última relativamente recente. Por algo a humorada revista, La Codorniz, reclamaba desde a súa fundación en 1951, ser a “revista máis audaz para o lector máis intelixente”. Logo da “Cruzada”, houbo moita xente ocupada en que ninguén se descarriara, oficializaron a machada as “boas lecturas” nas bibliotecas, e para que revistas e xornais non fosen unha golosa tentación os fiscalizaba, un traballo de censores especializados que pasaría a ser función do Ministerio de Información e Turismo. Cando en 1956 comezou a emitir TVE, Rafael Arias Salgado, ministro dese Ministerio da Verdade naquel momento, logo de proclamar aquel 28 de outubro inaugurados os estudos e emisións situando en primeiro plano as “razóns daquel Estado Novo”, aínda alargou ata 1962 o seu modo de entender a liberdade de expresión, “sempre para a verdade”, o que, segundo escribe José Enrique Monterde, estendía o seu labor protector -isto é, censora- “nada menos que a lograr a salvación espiritual dos súbditos españois”, e “preservar aqueles valores morais, ideolóxicos e relixiosos que se supoñían inherentes ao seu ser”.

A lei de Prensa e Imprenta, con Manuel Fraga á fronte, derrogaría en 1966 -teoricamente- a de abril de 1938 e os dispositivos que tiña contra as “faltas de desobediencia, resistencia pasiva e, en xeral, as de desvío das normas ditadas”. Tan aleatoria foi, con todo, que sempre dependeu de factores tan variados como axustes de contas entre familias do réxime, negocios editoriais e a dureza represiva de estados de excepción como o de 1969, pois o art. 3 facultaba unha moi elástica aplicación da inspección censora. Aínda en 1974, os seus censores clasificaban ás editoriais segundo os “antecedentes” dos seus responsables: “conflitivos”, “algo conflictivos”, forte “desafecto”, “antecedentes favorables” ou que “non tivesen antecedentes”.

Vimos desa tradición recente, continuada por distintos artiluxios e estrataxemas, que engadiron a unha longa tradición inquisitorial cuxo rastro chega, polo menos, ata a invención da imprenta en 1450, á que enseguida seguiu a do previo Imprimatur. Traducido en hábitos culturais, este estivo sempre presente e nunca foi fácil explicar a verdade a quen disinta da “verdade oficial”; trala liberdade de expresión democrática segue habendo xente ofendida por que alguén conte algo non coincidente coa súa verdade, por moi argumentado, documentado e contrastado que estea. Sempre hai tantos intereses en xogo, que, ás veces, a confusión que se xera é tal que non se sabe que verdade ten que prevalecer. No actual mercadeo das ideas que circulan polos medios, hai, ata, múltiples invencións da verdade, dispoñibles para ser dixeridas. Ocultan as cofradías e concepcións de vida que as emiten, e tratan de colonizar as mentalidades e instaurar uns códigos, unhas normas e unha pedagoxía en que os seus puntos de vista sexan os nosos á hora de tratar de explicar como se debe pensar e ver o mundo; adoitan ser omnicomprensivas para que, infantilizados, entendamos mellor canto sucede en España, unha das palabras que máis se oen nos últimos tempos.

Estado da razón política

Algúns dos políticos máis falangueiros son seguidores desta doutrina; non admiten a pluralidade e pretenden que lles sigamos docilmente. Non importa que sexa un erro o que digan; xa case ninguén sabe que é iso -e moitos fans incondicionais non o aclaran-; tratan de guiar aos seus seguidores por sentimentos cambiantes e imaxes que parezan cadrar á realidade e, segundo a última enquisa do CIS, non teñen reparo en deixar de paso sementes de odio cara aos seus adversarios. Esta tendencia das narrativas ficcionarias que marcan a política actual vai en aumento e, entre os seus métodos, está o facer volátil o valor das palabras substituíndoas por outras que fagan prevalecer a falsidade das medias verdades. É o xogo en que está metida de cheo, por exemplo, unha influencer política madrileña, moi valorada logo das eleccións do 4M de 2021, que imita a Trump, quen á súa vez imitou as técnicas de Reagan ou Thatcher e que, se se segue o tracto xenealógico, ten precedentes nas mañas que conduciron a Sócrates a ter que beber a cicuta. Segundo esta dirixente, “España ten 2.000 anos de Historia”, tese á que calquera docente cualificaría cun suspenso; e parece agora, ademais, que en Madrid, acontece algo exclusivo: “non hai clases sociais”. Esta novidade interpretativa da vida nesta cidade e canto a sustenta -incluída a propia administración autonómica-, debeu parecerlle brillante para recordar aos seus seguidores que, na “liberdade á madrileña”, só caben eles; os demais nin existen, o insulto clásico no “pandilleo” de todos os barrios, un modo de convivir a que parece aspirar.

O contrafactum político -ademais de literario- créao ela mesma. No seu afán demostrativo, entre os últimos grandes fitos está o de montar, por exemplo, un sistema de becas para os colexios privados que expresa magnificamente a súa teoría: favorecendo aos de arriba, xa non hai discriminación e reina a grande igualdade melancólica do Paraíso perdido. Calquera mozo ou moza ten “liberdade” de acceder e pagar estes centros e, por iso mesmo, ata Thomas Piketty entendería que nesta versión práctica de Capital e Ideoloxía, os tramos do ensino público, Educación Infantil e Formación Profesional incluídos, deben ter menos recursos e medios.

A interacción entre o que se di e o que se fai adoita ser indicio de cordura ou de esquizofrenia, segundo a concordancia. Agora ben, invisibilizar coas palabras, é un xeito de facer fraude; non cambia a bondade ou a maldade do que vemos e sufrimos. Non queda outra, xa que logo, que estar atento ás tomaduras de pelo que o lingüista George Lakoff analizou con coidado en 2004: Non penses nun elefante.

TEMAS: Razón de Estado.- Estado de Dereito.- Liberdade.- Verdade política.- Narrativas ficcionarias.

MMC (Madrid, 11.05.2022)

Os bizantinismos, aínda que sexan xurídicos, non xogan ao solitario

O trasfondo que encerran adoita conectar con situacións e intereses de sectores que queren impoñer a súa distinción.

O Tribunal Constitucional ditaminou o día 13 de xullo que o Goberno actuara ilegalmente ao impoñer o estado de alarma na primavera de 2020. As circunstancias coxunturais en que se emitiu esta sentenza, entre as que non é menor a relación que cabe establecer coas que atravesa o Consello do Sistema Xudicial e o Tribunal de Contas, a máis diso deteriorar gravemente unha das institucións principais do sistema democrático, pon en cuestión a xestión do Goberno, coma se fose función do TC exercer de oposición. O don da oportunidade non parece que rexa cando, en plena quinta onda, pídese responsabilidade aos máis novos e cada Comunidade vai ao seu aire.

Neoplatonismo

Tratar de dirimir nunha sentenza unha cuestión teórica de índole xurídica é indicio que parece inapropiado para terciar nunha cuestión que, de xeito evidente viña sendo obxecto de litixio, pese a que os agora satisfeitos con esta sentenza facilitaran a opción seguida polo Goberno ao demandar o estado de alarma e non o estado de sitio ou excepción, unha figura xurídica que sería máis complicado e máis lento xestionar cando tanta urxencia había e que, ademais, non engadiría nada ás posibilidades executivas. Os estudosos da influencia neoplatónica nas decisións dogmáticas que adoptou a Igrexa entre os séculos IV e VI d. de. C. saben ben da importancia, nada espiritual, que tiña inclinarse por uns ou outros conceptos que naqueles anos pasaron a ser de rigorosa crenza.

Cando os xuíces exercen o seu oficio, non só mostran a “técnica xurídica” como garantía de imparcialidade. Se fose así, non teriamos tantos sesgos en moitísimas sentenzas en que a calidade do avogado defensor xoga un papel principal para deitalas dun lado ou doutro; a súa preparación e capacidade son vitais para manobrar coas variacións semánticas dun término. Independentemente do custo dun bo bufete, no campo xurídico sempre aparece por medio un fondo de subxectividade interpretativa trala presunta imparcialidade obxectiva da xustiza existente; pódese constatar entón a súa similitude co que adoita ser frecuente en Historia, Ciencias sociais, e non digamos Xornalismo, en que á inevitable subxectividade, engádese con máis frecuencia do desexable unha deliberada inclinación para mirar de modo nada veraz e imparcial.

En casos como o que estes días é obxecto de asombro, á parcialidade estanlle sobrevindo xa problemas inducidos, o que engade unha serie de despropósitos que incidirán directa e indirectamente no creto institucional e na diminución do valor da democracia, cando pola súa fraxilidad é algo que debériamos coidar ao máximo. O primeiro que aparece é que, detrás destas actitudes traslócense moitas outras cuestións ligadas a prevalencias ou, se se quere , diferenzas e desigualdades duns e outros cidadáns. É coma se algúns aproveitasen a súa nada indiferente presenza nesa sensible carreira administrativa para impoñer ao resto as súas particulares crenzas, opinións ou xeitos de mirar o mundo. O cal concorda con que o acceso ás altas maxistraturas e a continuidade de sagas familiares nalgúns deses postos, con demasiada frecuencia sexan percibidas sociolóxicamente aparelladas. Non adoita ser raro, por demais, que a parafernalia profesional deste colectivo sexa invocada a miúdo baixo o hipotético paraugas da “vocación”, un construto baixo o que se encobren interpretacións gremiais do seu activismo, que non se desexa ao alcance dos outros mortais para exame ou xuízo crítico.

O desacordo como sistema

Tralo acontecido no TC, a COVID-19 evidenciou outras cuestións. A principal, que, pese á difícil coxuntura pandémica e as crises que lle carrexou aos cidadáns, hai persoas e grupos que non aproveitan a excepcionalidade para facilitarlles a vida aos demais, senón para aumentar o enfado e o desacordo. Pedagóxicamente, é unha actitude mortal para calquera ansia de convivencia que se poida albergar; fai perigar os pactos principais e propicia o mal exemplo a cantos, na súa vida cotiá, o teñen complicado para saír adiante. Os bizantinismos -por moi puros que poidan parecer- tamén sementan o odio: Steiner menciona o "odium philologicum" que algúns intelectuais despregan contra cantos discrepan das súas disquisicións; os filólogos adoitan ser moi escrupulosos -e de aí o apelativo- , pero a pouco que se revisen notas ao pé de páxina de moitos libros, revistas académicas e críticas literarias, non é difícil advertir que é unha actitude demasiado frecuente.

Non é exactamente unha novidade desta pandemia, pero parece estarse impoñendo nestes tempos como fórmula de acción política e, en moitas ocasións pode seguirse perfectamente nos medios, coma se o relevante fose soster no ambiente unha tensión sen a cal os seus promotores non serían ninguén. Administran a liorta permanente, certa violencia ambiental e unha moda máis ou menos retadora ante os demais; é peléxana ao estilo das películas do Oeste ou dalgunhas en que un futuro distópico se impuxo e habería que tratar de sobrevivir a conta do que sexa, coma se en pleno individualismo cada cal tivese cancha para impoñer as súas regras e cambialas ao seu libre albedrío.

 

Subsidiarios

É vergonzoso que a Covid-19 estea sendo ocasión para enfrontar os intereses particulares de cada Comunidade ou contra o Goberno central; e é mágoa que polos posibles custos políticos, esteamos creando unha selva inexcrutable de decisións, como o é que normas supostamente pensadas para tratar de unir en igualdade a uns e outros, sexan retocadas para que a desunión se fortaleza. De toda esa bagaxe amarela crecente, propicia para o desencontro, pode servir como estrela luminosa a blindaxe que a Comunidade de Madrid acaba de adoptar para preservar a suposta “liberdade de elección de centro” para dar cancha libre aos colexios privados. É que o ensino e a sanidade pública han de seguir sendo subsidiarias? Resulta, con todo, que non era este o sentido dunha sociedade agrupada en torno a uns valores a compartir. Velaquí, ademais, que o sistema educativo nacera como dereito universal para expandir aqueles principios valiosos para todos.

TEMAS: Covid-19.- Tribunal Constitucional.- Poderes do Estado.- Liberdade.- Igualdade democrática.

Liberdade? Que liberdade?

Significa pouco se non vai acompañada de xestos solidarios; a súa propaganda pode ser unha distracción que non libera de nada.

En setembro de 2021, fará cen anos do nacemento de Paulo Freire en Recife (Brasil). En moitas colectividades, grupos de traballo, sindicatos de traballadores e docentes, empezouse a celebrar o centenario do autor de Pedagogía do oprimido (1970).

Educación liberadora

Antes, xa escribira A educación como práctica da liberdade (1967), ademais dunha reflexión crítica sobre A educación e a realidade brasileira (1959) e sobre a súa actividade educadora inmediata na alfabetización e a conciencia (1963). Dese núcleo central, en que educación, liberación da palabra dos pobres e sociedade, emerxería unha importante e extensa obra ata entrado este século, de gran influencia en moitos educadores do mundo e, en particular, en cantos han ter que ver coa educación pública e a “cultura popular”. En España, a súa teoría da “bancarización do coñecemento” e as súas formas innovadoras de educar a mirada e a reflexión, tiveron gran difusión nos movementos renovadores dos anos setenta, as escolas de verán e en aqueles que pugnaron por unha “alternativa democrática” ao que fora a educación nacionalcatólica do franquismo; el inspirou, en boa medida, aos máis optimistas incluso despois de que, tralo acordo do art. 27CE, se reinterpretara a liberdade de educar como algo pechado e case exclusivo. Cantos seguiron apurando a construción dun sistema aberto para todos, cunha estrutura e métodos de traballo sen privilexios para selectos de nacemento, fortuna familiar, crenza ou condición cultural, son debedores nalgunha medida de Freire, como o son de Dewey, Freinet, a ILE (Institución Libre de Ensinanza) e outros como Lorenzo Luzuriaga quen, xa en 1921, reclamaba unha “escola única” e unha “escola nova”, coeducadora e laica.

Loitas pola liberdade

O afán de liberdade viña de lonxe. En España, o Madrid do dous de maio viu como Goya  a pintaba moitas veces; na Porta do Sol, nos seus Cadernos, Caprichos e Desastres, e de modo especial nos fusilamientos do dous de maio, rende unha cumprida homenaxe ao afán de liberdade democrática. Tamén un dous de maio, de 1879 neste caso, segundo reza na fachada dunha taberna preto de Sol, “carecendo os traballadores de liberdade para reunirse e asociarse fundouse clandestinamente o Partido Socialista Obreiro Español”. A pobreza que xeraban os malos salarios nos traballadores, para quen non había lexislación protectora de ningún xénero, campaba polas rúas, afectaba á inmensa maioría da poboación -desescolarizada en gran medida e sen dereito de voto- e, cando tiñan algunha enfermidade, quedaban lisiados por algún accidente laboral ou  penetraban na vellez, estaban condenados, no mellor dos casos, á esmola. Os que se arriscaron a loitar porque o panorama cambiase, para que houbese liberdade de voto e unha sociedade máis xusta, foron acusados de causar “a cuestión social”, condenáronos ao cárcere por cuestionar a orde e foron masacrados con frecuencia, como pintou, por exemplo, Ramón Casas en 1899 en A Carga.

A pelexa moderna pola liberdade viña de antes; moitos outros pelexaran xa por ela. De xeito moi significativo -e como referencia doutros conflitos, logros e retrocesos, en que a liberdade foi o emblema-, a Revolución Francesa de 1789 e a súa Declaración dos Dereitos do Home e do Cidadán é un fito valioso en que foi esgrimida para o logro da dignidade de iguais que conlevaba o feito de ter nacido. Con todo, á beira do estertor dunha longuísima época feudal, pronto as forzas conservadoras agremiáronse para que a prezada liberdade non prendese en cantos ata entón eran “o común” do estrato social máis baixo, o do “Terceiro Estado”. Traballadores, criados, servos e dependentes dos señores -seculares e eclesiásticos- que habían ter sempre privilexios legais, xudiciais, económicos e sociais, foron vistos en diante como perigosos para os seus ventaxismos; e en 1871, no masacre da Comuna, a clase traballadora sentiuse traizoada polos que cantaban a Marsellesa e acolléronse á Internacional. Desa ambigüiedade do término “LIBERDADE”, palmaria nas pelexas que seguiron, veñen os moi distantes xeitos de falar dela hoxe, tan contrapostos que parece unha palabra “insignificante”, ambivalente ata cando é pura fachada publicitaria de calquera marca comercial.

O belo non é doado

Aínda por riba este trasfego coa diversidade semántica -e operativa- dunha das palabras máis importantes da historia da humanidade, Emilio Lledó recordou en Fidelidade a Grecia (Taurus, 2020) como Aristóteles na súa análise das estruturas reais e ideais do “animal que fala” -como cualificaba o estaxirita ao ser humano- construíu o edifico básico da Lóxica, a Psicología, a Física, a Retórica, a Poética, a Metafísica e a Ética para construír o edificio da Política, é dicir, dos saberes concernentes ao ben do individuo e da cidade; en realidade, eran o mesmo: “pois aínda que o ben do individuo e o da cidade sexan o mesmo, é evidente que será moito máis grande e máis perfecto alcanzar e preservar o ben da cidade”: é máis fermoso e sublime logralo para un pobo e as cidades” (Ética a Nicómaco, I, 2).

Ese carreiro, en que a reflexión motivadora da acción do home polo seu ben e o da súa comunidade se inicia na Grecia anterior ao século IV a.C. , non ten, de todos os xeitos, garantía ningunha de durabilidade se non está soportado na reflexión, o coñecemento e a coidadosa educación. Tamén Lledó recorda como Diotima, en O banquete de Platón, explica que nin os deuses filosofan -porque “xa teñen o saber”- nin os ignorantes, porque a ignorancia impídelles botar de menos o saber como forma incesante de apego ao verdadeiro coñecemento. “A ignorancia -afirma- é o castigo supremo dos homes e o seu reino é o da escuridade”; coas palabras -coherentes ou mentirosas coas nosas propias ideas establecemos a comprensión do universo, a identificación do ben e a beleza, a verdade e a xustiza que queremos construír. E non cabe dúbida de que, nos tempos que corren, palabras como “liberdade”, “beleza”, “xustiza” ou “verdade”, volven ser difíciles de entender; ás veces, como nos duros anos 30, producen medo segundo quen as pronuncie.

TEMAS.- Liberdade.- Ignorancia.- Convivencia.- Política.- Xustiza e Verdade

Manuel Menor Currás

Madrid, 02.05.2021

O trumpismo tardará en marchar aínda que se fose Trump

Boa parte do mundo celebra a toma de posesión de Biden como presidente de EEUU, á vez que se alegra con que se fose o seu antecesor.

A satisfacción medra na medida en que se van coñecendo os primeiros decretos e decisións do novo presidente, especialmente as relativas á reversión de políticas sobre o cambio climático, a cooperación coa OMS e, no interior, as que reconsideran diversos aspectos da inmigración e a pelexa coa Covid-19. Outra cousa é que vaia a cambiar a política exterior americana, especialmente ás súas relacións con Europa.

Trumpismo

O risco, no entanto, está en que non diminuíu automaticamente o número dos partidarios dos xeitos, xuízos e prexuízos, de que fixo gala o anterior presidente. Hase de recoñecer que ese estilo xa estaba aí e que Trump chegou á presidencia americana fai catro anos, en boa medida, porque aproveitou o seu potencial para gañar as eleccións anteriores. Nin foi a primeira vez na Historia -nin seguramente sexa a última-, en que alguén sen reparos morais abuse da manipulación informativa para que o seu relato segado propicie criterios para dirixir asuntos públicos; a liberdade, a democracia e os seus mellores atributos éticos, poden ser retorcidos ata propiciar intereses absolutamente sectarios, con total desprezo do interese cidadán.

Sempre hai atrevidos capaces de poñer en funcionamento xeitos dogmáticos, excluíntes e autoritarios para organizar a vida común. No que incumbe a EEUU, máis dun 80% dos votantes de Trump cre que lle roubaron estas últimas eleccións e que debería ser el o que repetise na Casa Branca; e aínda é máis relevante que o 45% dos votantes americanos o votou. O gran reto da política de Biden -nestes dous primeiros anos do seu mandato- será soldar a división profunda que ten a sociedade americana; convencer á metade de EEUU de que o supremacismo branco non é o camiño adecuado para un país que ha ter a gala ser o gran propulsor do etnocentrismo americano, sobre todo nos últimos setenta anos. Ese trasfondo cultural, tan asentado, será moi difícil de remover, xusto agora cando creceron os que, sen razóns posibles, están convencidos de ser donos de “a verdade”, e difunden constantemente -en nome da súa liberdade- opinións que o campo científico desmontou hai moitos anos.

Empacho e farta

Cando hai uns días Iñaki Gabilondo renunciaba a seguir escribindo a súa cotiá columna sobre o panorama político español, en boa medida tivo presente a crecente presenza desta tendencia tamén en España. Hai un importante pasado de trampas coa Historia española que nos impuxeron como única, especialmente na etapa franquista; e desde 2003, o ano do “Tamayazo”, producíronse personaxes moi celebrados por determinados medios e, estes mesmos días, son moi visibles comportamentos tan pouco democráticos dalgúns, incapaces de aterse á lealdade e a verdade, para os que os protocolos que igualan a todos para vacinarse están para xogar a saltarlos privilexiadamente. Entre as aprendizaxes que deberiamos non esquecer estes días de cansazo pandémico, está o non deixarse seducir polos que máis falan de “valores” neste mundo actual sen cambiar as vellas normas. Como estuda Peter Mertens (Los olvidados, Atrapasueños), moitos dos que controlan a produción, cren que o mundo é seu e ocultan o traballo real dos que traballan para producila -sexan médicos, profesionais, mestres, albaneis ou bombeiros-, por imprescindibles que sexan para que isto funcione. En España, e en Europa, tamén hai trumpistas con moitísimo poder, conferido polos seus seguidores.

TEMAS: Trumpismo.- Tamayazo.- Traballo.- Verdade histórica.- Liberdade.

Manuel Menor Currás

Madrid, 22.01.2021.

A inestabilidade política en EEUU aféctanos perigosamente

Parece unha obviedade, pero precisamente por parecelo, o asalto ao Capitolio de Washington non debería pasar como unha noticia meramente curiosa.

É grave o acontecido; para moitos un golpe de Estado. Contradi que foron os portaestandartes da modernidade política que axilizou un sentido do común con fundamentos distintos dos que rexían o absolutismo do Antigo Réxime; antes mesmo de que en París se proclamase a Declaración de Dereitos do Home e do Cidadán en 1789, a Declaración de Filadelfia en 1774 foi pionera, pero o espectáculo que deron onte -día de Reis en España- pareceuse en exceso á queima do Reichstag en Berlín en febreiro de 1933. Cando se lles escapa a hexemonía mundial, puxeron de manifesto a súa prepotencia de proclamarse a si mesmos como adoutrinadores democráticos dun mundo que controlaron logo da IIGM (Segunda Guerra Mundial).

O contrafactum do té

Os musicólogos utilizan este termo para referirse a cando, nunha canción, se substitúe o texto dunha determinada melodía; isto está sucedendo na política americana e, particularmente, nas pretensións hexemónicas entre os republicáns. Parece que o asunto do té -que fai 240 anos serviu para alentar o sentido democrático das entón colonias inglesas-, investiuse dentro do Partido Republicano ata dar nome a unha das súas faccións máis ultras e acoller os sentimentos fascistoides dalgúns grupos hexemónicos do panorama social americano; son os protectores das fanfarronadas de Trump, personaxe ao que ninguén parou e que seguirá marcando a axenda política de EEUU por máis que hoxe regrese a normalidade formal na sucesión de Biden na Presidencia federal.

Merece a pena atender ás razóns e métodos postos en marcha para que poida producirse este penoso espectáculo. Algunha historia temos detrás para comprender que nada sucede gratuitamente e por casualidade no terreo sociopolítico, onde sempre hai quen trata de pescar aproveitando que as circunstancias de calma vense alteradas por acontecementos incontrolables como pode ser -entre outros, neste caso- a COVID-19.

Política e politiquerías

Este tipo de pescadores, alleos ao uso aristotélico do sentido da “POLÍTICA”, como o concernente á POLIS (a cidade-o Estado) en que todos poden exercer a palabra -non as voces, cousa que os demais animais usan moito mellor- para tratar o xusto e inxusto, o conveniente e útil para todos, abusan do espazo de comunicación e tenden a copalo en exclusiva; segundo din, só eles e ninguén máis ca eles, ten coñecemento perfecto do que convén aos demais; arróganse, ata, como os reis absolutistas do Antigo Réxime -ou como os faraóns exipcios e os emperadores romanos- ser descendentes da divinindade ou, ata, verdadeiros deuses na Terra, aos que ninguén debe replicar se non quere ser considerado como inimigo e, como tal, represaliable.

Actualmente -despois do ben coñecido afinamento desta teoría por Goebbels, e pola publicidade que nos machuca as neuronas diariamente para que compremos algunha cousa inútil-, estes aprendices de bruxos e charlatáns de crecepelos abusan dos medios ao seu antollo, teñen arsenais de colaboradores que lles preparan o camiño dedicándose, entre outras cousas, a que o idioma que usamos en boa lei se desvirtúe. Ao compás de novos marcos lingüísticos que crean, desenvolven estratexias envolventes cos oíntes incautos a base de centrarlles a atención en problemas secundarios para desviar a súa atención do principal e, cando o ven oportuno, colocan no seu parloteo as súas solucións ao problema, sempre adecuadas aos seus intereses e aparecendo eles como salvadores porque a mellor sempre é a súa, segundo aseguran. Hai que recordar, neste momento, A teoría do Shock (de Noemí Klein, 2007) e, logo, Non penses nun elefante (de George Lakoff, 2017).

Liberados para ser obedientes

Esas son as claves para infantilizarnos, dourarnos a píldora e idiotizarnos de paso coas súas mentiras, graciñas e achados e, mentres tratan de conmovernos emocionalmente -e ata pasionalmente- con algún asuntiño que nos distraia, facer que nos sintamos culpables do que sucede por non lles ter votado sendo eles tan intelixentes e audaces; se nos deprimimos por tan mala acción como fixemos, máis idiotas nos consideraremos e esixiremos que sexan eles os que garden a nosa liberdade: eles liberarannos dos que traten de abusar dela -xeralmente outros en situacións peores que as nosas- e de imposicións supostamente abusivas dunha democracia aberta.

Un gran invento deste neofascismo rampante -tamén en Europa- é que nos sintamos adanistas, coma se nada sucedese antes de nós. Por contraditorio que poida parecer xa sucedeu antes e ben preto; cando a II República, os nacionais apareceron para “liberar aos españois” das hordas comunistas e, de paso, priváronnos das mellores intentos da historia española porque todos tivesen un posto escolar digno; Para entón, en Alemania xa estaban en escena os nazis, para liberar aos alemáns da humillación que sufriran na 1ª Guerra Mundial e no Tratado de Versalles e, de modo parecido, os italianos oían entusiasmados a Mussolini desde a marcha de Roma en outubro de 1922. Tamén sería un erro esquecer que sempre tiveron cómplices nese salto cualitativo desde a racionalidade da palabra á irracionalidade da forza, ou que algúns deles sobreviviron para seguir intentándoo.

Desligados de prexuízos, pódese observar con facilidade, así mesmo, que nas “culturas escolares” que rexeron e rexen as nosas vidas, os currículos educativos non son alleos a estes pasos da historia política e social; o sistema educativo que temos, cos seus miúdos, son herdeiros desta historia inacabada. Por iso, é recomendable volver ler a John Dewey -prohibido en España ata que o publicou Morata en 1975-, cuxas advertencias dos anos corenta insistían -para non botar balóns fóra- no que podía estar sucedendo ao redor; sen contar con que acontecementos como o de onte en Washington teñen soñadores entre nós, as institucións democráticas sempre están en risco cando cedemos a nosa liberdade ao autoritarismo de líderes totalitarios. Medo á liberdade, de Erich Fromm (1941), axuda a entender as enormes ambigüidades en que se move esa suposta caracterización do ser humano, e máis cando esta palabra -das máis belas da linguaxe sociopolítica- é sobada por expertos en remover o seu sentido máis iluminador da existencia.

TEMAS: Liberdade.- Democracia.- Golpe de Estado.- Herdanzas educativas.-Adoutrinamiento mediático.

Manuel Menor Curras

Madrid 07.01.2021

Agora si, o eslogan do PSOE para o 10-N

Os carteis, mítines e debates das vésperas electorais centran, en frases sintéticas simples, propósitos para o aire e os oídos máis crédulos.

No mundo publicitario nacen todos os días multitude de consignas e logos que, na súa maioría están destinados á desaparición rápida segundo os contratos que os soportan, pero tamén a mercé da avaliación de impacto nos seus destinatarios. Os eslóganes, ademais do valor mediático para o momento en que naceron, case sempre manteñen interese documental para a posteridade -especialmente os de carácter político-, vinculado ao seu significado como chamada a unha determinada acción, sentimento ou actitude.

A exclusiva que tiña o franquismo para emitir as súas mensaxes non lle evitou ter que agudizar a súa inventiva a medida que a súa propia historia interna erosionaba a solemne oficialidade que construíra por decreto. Moito antes de que o humorismo fose poñendo en solfa  a súa palabrería, xa era negocio volátil aquel “Polo imperio cara a Deus”, os “25 anos de paz” e, ata, o “España é diferente”. Desde entón a hoxe multiplicáronse as consignas e contraconsignas que acompañaron as nosas vidas. Na medida que as iniciativas antifranquistas foron prendendo en diversas frontes -especialmente no mundo laboral, entre os estudantes e nos movementos dos barrios periféricos, onde os curas de parroquias marxinais se moverron contra o sistema nacionalcatólico-, pasquíns, follas volandeiras, muros e soportes de todo tipo acolleron tanta expresividade urxente.

A defensa pola liberdade

O documental de Pilar Pérez Solano, La defensa por la libertad (2019) sobre o papel dalgúns avogados dos anos sesenta e setenta, ten gran interese nese contexto. Estase proxectando desde o 24 de outubro e pode contribuír a que as xeracións máis novas coñezan mellor o recente pasado español nas voces dalgúns dos seus protagonistas. O aglutinamento de vontades plurais que mostra esta “defensa da liberdade” pretende facer ver como, desde a avogacía, houbo quen contribuí a agretar o muro franquista e lograr a apertura democrática ao pacto da CE78.

Que aparezan harmónicamente relacionadas persoas con traxectorias diversas engádelle valor. Dunha parte, está a heteroxneidade que representan Pedrol Rius -presidente do Consello Xeral da Avogacía en 1977, cando a matanza de Atocha- e outros próximos ao franquismo, como J.Mª. Gil Carballos, J. Ruiz Jiménez, xunto a personalidades da democracia cristiá, como Óscar Alzaga e J. A. Ortega e Díaz Ambrona, ou un avogado moi ben situado desde os anos cincuenta cos investimentos americanos, como Antonio Garrigues Walker. Doutra, os grupos de “avogados novos” que empezaran a traballar en despachos laboralistas como o de Antonio Montesinos, en rúa da Cruz, 13, e posteriormente noutros despachos, en parte conectados ás necesidades de UXT -como o de Paca Sauquillo- e do PSOE posterior a Suresnes -como Gregorio Peces Barba e Ana María Ruiz-Tagle- ou ás da nacente CCOO -como o de Atocha 49 e Atocha 55, en que aparecen Manuela Carmena, Cristina Almeida e Alejandro Ruiz-Horta.
A conxunción de todos eles no mesmo relato encerra mensaxes “orientativas”- nun momento de confusión como o actual. Que o patrocinio da alta institución corporativa da avogacía estea detrás do documental de Pilar Pérez Solano non é indiferente, aínda que non estean todos os que de verdade se arriscaron, nin sexa comparable, ademais, a intensidade de defensa da liberdade que uns e outros desenvolveron. Esta “defensa da liberdade”, contada a posteriori, dulcifica máis a mirada polos tons épicos que lle trasfiere o trasfondo gris de imaxes de época.
O discurso do guión favorece que o espectador e sinta sumido nunha conxunción providencial. De todos os xeitos, o rescate de imaxe que unha presa de personalidades proporciona ao conxunto da profesión non avala o servizo que outras fixeron ao sistema represivo, e tampouco debería servir de escusa para encubrir os apoios que, desde medios xurídicos e despachos doutros avogados, favoreceron o retardo dos dereitos e liberdades de todos. Ao contemplar La defensa por la libertad, queda a dúbida de se quere ser pauta exemplarizante de actitudes mellorables ou tan só unha referencia nostálxica para satisfacer aos que máis sufriron naqueles anos. E fai dubidar tamén do valor que asigna a dous acontecementos destacados: o V Congreso da Avogacía en León (1970), ou a propia “Matanza de Atocha” (24.01.1977). Ao ser contra o establecido o lazo de cohesión das testemuñas deste relato, reitera o que outras veces se escribiu ou filmou, pero non aclara a atonía posterior que, desaparecido o causante da conxunción de vontades, mostra a cousificación da Constitución -a letra fronte á música, que menciona Miquel Roca-, nin outras dinámicas en que as queixas proseguiron. Aquela forza contestataria anterior a 1978, supostamente semente de algo, non se ve ben en que haxa fructificado. Queda curto dicir que servise para alcanzar “a Transición”. Este construto é demasiado xenérico, e acompañado de que co Estado de dereito quen máis gañou son as xentes máis humildes -como nalgún momento dise-, convértese en tópico ahistórico. Coma se co Código de Hammurabi -un paso fronte á absoluta subectividad do poder na Babilonia de 1750 a. C.- a legalidad escrita impedise toda inxustiza posterior.
Cada espectador ten ocasión de comprobar se en La defensa por la libertad o artigo “la" determina unha mensaxe atractiva pero branda. A secuencia narrativa que a autora establece cruzando as dosificadas palabras dos seus entrevistados merece a pena, pero o coñecemento que transmite é cuestión que cada cal deberá dirimir. A contención da linguaxe e os niveis de lectura, difíciles de combinar, tamén nun medio como o cine son esixentes, aínda que se teña preocupación divulgativa.

Agora si

Desde o 15.06.1977 -de onte a hoxe- non paramos de votar e, nos últimos anos, creceu a frecuencia deste acto cívico, sen que poida establecerse que mellore a capacidade cidadá para decidir. De cara ao próximo 10-N seguiremos recibindo mensaxes intensas que nos induzan a imaxinar que agora si acertaremos. O novo eslogan do PSOE -independientemente da calidade que os analistas lle atribúan, e doutros que xa están entrando nas nosas caixas do correo- parece ir por ese camiño, reforzando de paso a mensaxe que a xestión desde o 28 de abril deixe en cada posible votante. Esta segunda parte -na quexa pesa o que acontece en Cataluña- é a que probablemente rebaixará as expectativas das enquisas de intención de voto.
Á marxe do específico papel que se lle asignou na estratexia electoral do partido socialista, o “Agora si” valerá a moitos para repensar por quen decidirse. A outrora inexistente liberdade para votar, ben merecería a pena que fose aproveitada para superar a banalidade con que non é infrecuente usar a preciada palabra. “En defensa da liberdade”, o ben común hase de seguir perseguindo sen que haxa ter data de caducidade en 1978. Só así se votará en conciencia o máis proveitoso para a convivencia colectiva

TEMAS: Constitución de 1978. Transición. Liberdade política. Eleccións. “Avogados novos”.


Manuel Menor Currás

Madrid, 30.10.2019