A estraña apertura de curso está a ser pouco orixinal

Curso a curso parecen querer que non nos despistemos e que aprendamos a soportar  designios superiores.

Despois dun verán infestado de incendios, fume e distorsións do que se supón que deba ser o descanso estival, este ano, ademais de que as subas dos custos de case todo -incluídas as do material escolar que cada familia copaga para que as criaturas exerzan o seu dereito á educación común-, as maneiras en que se desenvolve este mes de setembro volven todo o máis rancio do pasado. Este sobrepeso con que ha lidar cada cidadán, en plena resaca de volta de vacacións, preside os reencontros coas persoas habituais. Sen que ninguén llo propoña, inevitablemente aluden a cuestións das que se nutren as convocatorias de protesta, os manifestos de denuncia e, ante todo, a inquietude dunha vida, individual e colectiva, enrarecida de dúbidas, medos, inquedanza e desesperanza.

Para saber mellor a que aternos, que non perdamos o rumbo da submisión e a obediencia á orde debida -o dos máis fortes da tribo-, aí están os bocados interminables dos rusos sobre Ucraína, os 64.000 mortos que o expansionismo sionista causou ata o momento aos palestinos nos últimos 700 días, a ostentación demostrativa do poderío chinés e, de paso, os sinais inequívocos que, en formato de western, emite o actual presidente americano. Metade vaqueiro e metade Tío Sam, as súas actuacións exhiben un aparello do pasado. Aranceis mutables a capricho sobre os seus súbditos do mundo se alternanan con razzias  a inmigrantes e limitacións aos servizos sociais e á educación pública. A “guerra” -agora no centro do seu Goberno, non é mera “defensa”- e a publicidade oportunista das súas  posicións ante cantos discrepen -ou discrepasen- dentro de EEUU, é toda unha dinámica, non meramente simbólica. Lembran a figuras do pasado como Nerón ou ao propio Rei Sol pregoando os seus egos, e aventuran o modelo desexable de goberno en territorios do seu ámbito de influencia, como Europa.

En España, espazo fiel desde antes de que en 1953 se asinase  o “Pacto de Madrid” e os americanos de Eisenhower empezasen a americanizarla, esta tendencia ten abundantes discípulos e aprendices de bruxo. A escala nacional, advírtese a súa influencia, especialmente, nos chocalleiros comentarios -tan cheos sempre de razóns parecidas ou idénticas ás do líder actual americano e ata do israelí- que suscitan as cuestións mencionadas. Acompáñanas con similar balbordo neste momento as relativas a asuntos migratorios, vivenda, educación e saúde, servizos sociais e, con maior intensidade, as referidas a violencia machista ou proceden de situacións de desigualdade, desintegración e exclusión. A impertinencia bocalana crece, aínda que á listaxe de feminicidios -1315 mulleres desde 2003- correspondan os 25 últimos no que vai de ano. E incesante é -ignara case sempre de razoable coñecemento científico- cando sae a colación o cambio climático, coas súas múltiples implicacións en diversos aspectos do sistema produtivo, como a enerxía ou o sector primario, á que gandeiros e agricultores están especialmente atentos.

Escaleira no museo Stiftung Zollverein (Essen-Alemania)

Estatísticas hai do mundo educativo que, por razóns de conflito entre o privado e o público, seguen estancadas en cuantificacións proporcionais de “fracaso” que non desdicen -salvadas as lóxicas diferenzas- dun pasado sempre carencial. Agora ben, se o sistema educativo propiamente tal mostra déficits que non tiveron arranxo desde que en 1821 o “Plan Quintana” -36 anos antes da Lei Moyano- tratase de regulamentar a “Instrución pública”, as achegas dos políticos actuais á opinión pública, unha das maneiras principais de educación social que ten un país que presuma de democracia, non parecen inclinarse pola racionalidade do diálogo na convivencia colectiva. A realidade discursiva do que din e xesticulan ante a opinión pública, particularmente nos medios e, sobre todo, no suposto templo da democracia que din ser os parlamentos, é dun frentismo a cara de can. As súas razóns dan a entender que estar no Goberno é mandar, e estar na oposición consiste en derrubar aos que ostentan a maioría parlamentaria. O combate continuo e o emprego de linguaxes hiperbólicas e, a miúdo insultantes, desprezativos e, mesmo, deshumanizadores, clarifícase bastante se se advirte o rumbo político de cada cal. Un sentido de propiedade do poder e de canto implica gobernar embarga especialmente aos que se din “conservadores” e “ultraconservadores”. Parecen herdeiros dos tempos de Antigo Réxime, anteriores xa a 1789, en que ser poder e ter dereitos para exercelo, era basicamente cuestión de herdanza xenética de quen fora agraciados -coa bendición divina- de herdanzas e propiedades gañadas a “os inimigos”.

Bastantes referencias a esta xenealoxía transmitiron onte cantos, invocando sempre “a Xustiza” e a “separación de poderes”, racharon as vestiduras ante a presenza do fiscal xeral do Estado na inauguración do curso xudicial. Cando se cumpren anos, a memoria do dejá vu son inevitables. É o caso que, á memoria de quen isto escribe veu un discurso inaugural que máis dunha vez tivo que contar, o do ministro de “Educación Nacional” José Ibáñez Martín, ao comezo do curso 1940-41, proclamando no paraninfo da Universidade de Valladolid a verdade única que en diante se ía a ensinar e, ao tempo, as depuracións de profesorado que xa estaban en marcha desde que José María Pemán presidise a Comisión de Cultura e Ensino na Xunta Técnica de Burgos desde o 02.10.1936. A cuestión é se, oitenta e cinco anos despois, é esta liña de acción política é a que persoas que rexen institucións -supostamente democráticas- empeñáronse en que non esquezamos e que, sen razóns de ningún tipo, nos ateñamos ao seu criterio.

TEMAS: Democracia e Pluralidade.- Lealdade institucional.- Negacionismos.- Fake-news e hipocrisía social.- Aristocratismo autoritario.

MMC (06.09.2025). 

P´adiante: In crescendo

A partitura da comunicación política emite sinais perigosos para as institucións que rexen a vida democrática.

Isto vai a máis. É difícil de parar cando, máis aló das lóxicas distancias entre formulacións políticas, leva consigo tensións persoais e dificulta o imprescindible diálogo. Sen querer ou querendo, impón o desgaste das palabras importantes e chega un momento en que non se sabe o que se está dicindo nin facendo; impera –contra toda razón democrática- o salvar quen poida e o máis forte cree ter poder sobre o máis débil. Non outra cousa son os autoritarismos de diversos niveis de intensidade, nos  asuntos macro e micro sociais en que andamos.

Esta semana foi densa en episodios deste cariz e non parece que vaia a amainar neste Mar dos Sargazos. Nada está en calma e medra o número de enredos que como, as algas do xénero Sargassum e os desencontros que chegaron ao presente, enlean todo con tal maraña que impiden movementos acertados. Neste momento, no canto de andar, estamos parados oíndo a fachendosos campións da estupidez cuxo mérito é achegar palabras e xestos provocadores que inciten á violencia. Os desplantes e agresións xestuais da súa linguaxe corporal disputan co hiperbólico como desbaratar calquera forma de entendemento. O seu exceso empeza a ser incontrolable e pouco importa quen ten razón, como empezou o desconcerto e a que se deba tanto despropósito: o despropósito desgoberna tanto relato incoherente e impón arbitrariedades que toda a cidadanía xa está a pagar.

Non foi este o obxectivo da Constitución, tan invocada como desaproveitada. Non parece que sexa de recibo que, por razóns máis persoais que sociopolíticas propiamente tales, moitos que sentan no Congreso de Deputados, no Senado e noutras institucións representativas, cobren un soldo dos impostos de todos; algúns e algunhas acoden a estes espazos da palabra política armados de guións de insultos que algún sabio conselleiro lles escribiu para que insulten, descaradamente e sen razón, para tapar as súas hipocrisías. Esta estratexia xustificativa do apropiado de calquera medio para alcanzar o poder e que “o que poida facer que faga”, pode ser rendible entre adictos unicamente ás súas propias crenzas, pero degrada canto toca, por moita liberdade que invoque e nula educación política demostre. Como tamén o embarra toda esa politiquería pseudodemocrática dispoñible para que , en pleno despregamento de floripondios esperpénticos –xa ensaiados a mediados dos anos noventa- , os supostos árbitros das disputas preparen causas xudiciais vantaxosas pro domo sua. Non era isto o que se pactou en 1978.

Supremacismo ideolóxico

Desde que empezou o curso político e académico, esta tensión expresiva nas  cámaras de representación autonómica e nacional non cesou, e as cuestións que saíron a escena, ben sexa pola xestión de Cataluña, a inmigración, a vivenda, os orzamentos, a corrupción na xestión dos recursos, ou o posible mangoneo extractivo dos máis espabilados do lugar, non cesou de ser motivo  de escasas solucións. Estas pelexas cotiás ante a cidadanía, deixan en dúbida, de entrada, a liberdade de ser de dereitas, de esquerdas ou do centro; impiden a liberdade de conciencia e preveñen, a modo de censura e prohibición radical, contra canto disinta dun pensamento dogmático en case todo. Parece que volvese –ou non se foi- a inquisición conservadora doutrora, agora a berros, cun exército de fieis seguidores de opinións publicadas e retransmitidas baixo os preceptivos canons do insulto a unha intelixencia plural.

Quen invoca un constitucionalismo excluínte para humillar aos seus adversarios e quedarse con todo o pastel dunha patria súa e de ninguén máis, debería lembrar que ese ofendido orgullo bocalán foi  básico para que o nazismo tivese o mellor caldo de cultivo para impoñer o supremacismo ario; o lema “Deus connosco ” proporcionoulle convencidos votantes, certeiros en proporcionarlle toda a verdade e todo o poder. Non é idéntico o que sucede -a Historia non se repite aínda que se pareza sempre en canto a tropezos- , pero soa parecido o que seguimos vendo en directo en Palestina, Líbano e Israel, onde un sacralizado dogmatismo imperialista non para de levarse por diante persoas e bens sen fin. Parecido é tamén canto sucede en Ucraína, espazo que a Historia da pasado disputa coa racionalidade democrática hoxe posible. E o mesmo acontece en media Europa, onde a doutrina Meloni acerca da emigración está a impoñer criterio a gran parte da propia UE, a socialdemocracia inglesa e ao pretendente Feijóo. De engadido, estas dúas semanas que faltan ata as eleccións americanas van seguir deslizando cara á insignificancia a semántica das palabras que tanto motivaron sempre aos defensores da liberdade e igualdade dos humanos. A Declaración Universal dos Dereitos Humanos non axuda a entender os leva e trae publicitarios dos contendentes, nin parece que vaia orientar as decisións de quen desempate as previsións demoscópicas. 

En 1940, John Dewey xa advertira en Liberdade e cultura, que o risco para a democracia non estaba tanto nos totalitarismos doutros, canto nas actitudes favorables aos factores que neses países lles outorgaron a vitoria estruturando “a disciplina, a uniformidade e a confianza” en líderes dese cariz. Pasaron 84 anos, pero é un bo aviso para navegantes entretidos na escuma do que se ve e se oe. Ulises, en situación similar, atouse ao mastro da súa nave para non deixarse seducir polo canto das sereas.

 

TEMAS: Democracia.- Liberdade de expresión.- Pluralidade política.- Autoritarismo.- Lealdade institucional.

 

MMC (Madrid: 21.10.2024).