Empezamos a saber como é "a normalidade"

Dependerá moito do nivel de voz de cada quen; os colexios concertados continuarán sendo oídos, para non ser “segregados” nas axudas.

Contaba García Márquez, para que o lector se fixese cargo do repetitivo de moitas pautas que nos condicionan, que en Macondo -a cidade máis literaria de Cien años de soledad-, “choveu catro anos, once meses e dous días”. Algo máis intenso, polo reiterativa que era a choiva en que desenvolvía Cela a súa Mazurca para dos muertos, era aquel Ourense rural dos seus devanceiros nas proximidades de Oseira, onde non lle ían á zaga uns protagonistas que parecían máis xente alucinada que real.

Xaque mate

Vivimos agora nun mes de xullo que, co recorrente que é falar de canto estea pasando desde que a OMS declarou a pandemia mundial por mor da Covid-19, non parece senón alucinación o que acontece. E máis ameaza selo desde que o un de xuño empezou a cambiar o sino da corentena e, trala desescalada, volven os rebrotes en comunidades como Cataluña e Aragón ou que os ingleses decretasen  limitacións a quen se mova entre España e Gran Bretaña. Os medos andan soltos, mentres a apelación das autoridades á “responsabilidade” esquece que o exercicio do poder ten momentos agres como ter que adoptar decisións que non van ao gusto de todos.

Resolver en coxunturas complexas non é fácil; os xogadores de xadrez saben que hai moitas así no taboleiro, cando pezas principais son acosadas pola táctica do adversario. Pero tamén é certo que, non é exactamente un panorama aséptico o que se desenvolve diante dos nosos ollos, ante os que se moven persoas e lobbys que, sabedores do seu peso, cando teñen problemas como os que encadea esta Covid-19-, sáltanse a cola. Se se segue a pista ás medidas ou axudas que se facilitaron a determinados colectivos, e as comparas cos choros e queixas que amosaron, antes e despois das súas apelacións ás instancias gobernamentais, pode verse o obsceno que pode ser o xogo do poder real, ata nun país democrático.

O imprescindible

Os que  tratan con asuntos do pasado non deixan de asombrase con estas repeticións, en que unha e outra vez a clave é, case sempre, que alguén ten poder para que se faga saber como facer pasar por imprescindible e insoslaiable calquera embeleco, por encima ata do que de verdade sexa necesario e urxente. Abonda unha mención a esta técnica trileira que, en definitiva, trata de detraer recursos públicos para unha parte, máis ou menos significativa -pero privada- da sociedade.

No territorio das políticas educativas, que ha ter cabida nos acordos de “reconstrucción” post-Covid-19, acordouse destinar unha importante cantidade de recursos ao ensino público, pero pronto houbo voces que reclamaron “igualdade” de trato para a concertada foron atendidas e, para “non segregar” ou, como dixo o presidente dunha das asociacións habituais neste tipo de reclamacións a prol do ensino privado -católica para máis datos-, porque “a opinión pública non está pola escola única”. Logo do cal, segundo titulaba El Pais este pasado día 21 de xullo: “PSOE, Podemos e ERC cambian depostura e propoñen que a escola concertada non quede excluída das axudas do Goberno para o coronavirus”.

A Historia da Educación en España ten constancia explícita da orixe dos “colexios concertados”: que son, como eran antes de 1985, e quen os arrolou sempre, ata na crise de 2008, en que medrou a súa axuda mentres lle recortaban sensiblemente o orzamento á rede pública. O papel principal que nesta historia ha ter sempre a xerarquía eclesiástica, aproveitando coxunturas problemáticas da vida política é principal: o Concordato de 1851, o de 1953 ou os Acordos de 1979 exprésano claro. Máis misterioso é que, sen lei ou decreto que poña en cuestión a súa presenza pública, a Igrexa situouse cada vez mellor no sistema educativo español, aínda que o número de crentes practicantes siga acelerando a súa mingua cuantitativa desde os anos setenta.

O raro

Resulta estraño, xa que logo, o fervoroso favor deste Goberno, que parece repetir o de Zapatero respecto ao IRPF. E máis estraño cando ten persoas coñecedoras do absoluto predominio que, neste terreo, tiveron durante os anos franquistas; como coaron no Ministerio de educación aos seus mellores peóns -desde Pemán ata Méndez de Vigo, pasando polos ínclitos de toda a etapa franquista de 1ª e 2ª onda-; como controlaron os orzamentos educativos e o BOE case sempre; como lograron infinitas subvencións para colexios dunha ou outra categoría desde 1941 e, sobre todo, 1953 -coa “función social” que os eximía do 50% dos impostos de entón e lles facilitaba créditos moi cómodos- e que a LXE de 1970 repetía de novo; como tiveron o recoñecemento da LODE para os seus colexios; ou, entre outras moitas situacións, contaron con neoliberalismo conservador de Esperanza Aguirre desde 2003.

Logo de tantas loas á “memoria” é raro que neste Goberno ninguén queira acordarse daquela postguerra victoriosa, en que ademais da depuración de mestres e profesores, reduciron a prácticamente un por provincia o número de institutos en toda España, con cambio de nome incluído en moitos. En fin, é moi estraño que non se tome en consideración o diñeiro que esta xente recibiu: os enormes recursos que tiveron, desde primeira hora daquel Réxime, para construír e reconstruír seminarios e conventos entre outros bens patrimoniales, tantos que Carrero Blanco chegou a cifrar en 300.000.000.000 de pesetas da época aquel investimento societario; e a esa cantidade hanse de sumar os subsidios recibidos tralos Acordos de 1979 e 2005.

Nun mundo tan plural como o actual, non é facilmente intelixible que, no medio do panorama creado pola COVID-19, o Estado sr siga arrogando como algo “fundamental” a protección espiritual dos seus cidadáns mediante privilexios para unha crenza, da que é ben sabido que os colexios concertados -privados en definitiva- son unha extensión privilexiada súa, orientada primordialmente a unha selección social con finalidade doctrinaria. Que neste “Goberno de progreso” non o queiran ver, máis que cuestión de escanos, o é de redaños para que o imprescindible non se coma o necesario. Gil de Zárate, un dos homes que mellor coñecía España, xa deixou escrito en 1855 que:”A cuestión de ensino é cuestión de poder [...]. Entregar o ensino ao clero, é querer que se formen homes para o clero e non para o Estado [...] é facer soberano ao que non debe selo [....]. Tratar de quen ha de dominar á sociedade: o goberno ou o clero”.

( Anque non digan nada na tele,                                    (Aunque no diga nada la tele,

nembargantes chove,                                                         sin embargo llueve,

non para de chover                                                                       no para de llover.

¡Pobres dos pobres!)                                                         ¡Pobres de los pobres!)

TEMAS: Escola concertada.-Escola pública.- Xustiza distributiva.-
Covid-19.- Nova normalidade.

Manuel Menor Currás

Madrid,28.07.2020

Encabuxado porque si e ofendidos con razón

Queda por diante un revirado camiño para a fraternidade e a igualdade na vida pública. Tamén no sistema educativo, o seu mellor símbolo.

Nos anos setenta, xa Pasolini alertaba nos seus Escritos corsarios sobre como a sociedade de consumo agachaba ou solapaba os conflitos que xeraba a produción económica, pero a “loita de clases” só se difuminou.

Reformismos

O medo a que os proletarios puidesen revolucionar a conservadora “orde social” da burguesía enriquecida vén de 1848, non desapareceu. O intento de reducir a visibilidade das contradicións entre o capital e o traballo aínda xerou, logo da IIGM, o Estado de Benestar, ata que a crise do 73 e a caída do muro de Berlín favoreceron as teses neoliberais de Friedman. Cando España entrou na UE en 1986, o goce do que para os traballadores franceses foran “os trinta gloriosos” e as súas prestacións en educación, pensións, sanidade, vacacións ou vivenda xa só foi a medias. E en 2008 contraéronse máis, mentres entre os beneficiados do sistema florecía A cultura da satisfacción, de que falou Galbraith en 1992.

España, sobre todo desde 1953-1960 -con EEUU, Vaticano, OCDE e FMI polo medio-, fórase facendo cada vez máis consumista e máis urbanita. Mentres as migracións a baleiraban, máis progresou a desmemoria e o abandono de arraigos culturais. Logo dese tránsito, no 53% do territorio xa só vive o 5% da poboación. O consumismo urbano, coa súa suposta modernidade, contribuíu o seu a esa suposta modernidade, que -como estudou Francisco Jurdao- puxo España en venda. Estase cumprindo á perfección, ademais, o decimonónico soño burgués de disfrazar o conflito tralos novos modos de recomposición do traballo. Dicíao hai pouco Ken Loach na súa película última, Sorry We Missed You: “O sistema chegou á perfección, co obreiro obrigado a explotarse a si mesmo”. Co prodixio de Internet e das redes sociais desde os noventa -ambiguo e imponderable nas súas consecuencias de verdadeiro progreso cultural-, acrecentáronse a individualización do esforzo, o equívoco emprendemento e as prexuizadas certezas.

Encabuxados

Medrou, especialmente, o narcisismo que conleva o anonimato dos que lle sacan a máxima rendibilidade á nova situación sen importarlles os danos colaterais que xera. Fai crecer o número de afectados pola desregulación do campo de xogo da economía política. A súa man invisible procura que proliferen os que evaden responsabilidades -e non só recursos económicos- dos territorios onde viven os que os producen co seu traballo. E en consecuencia, o crecemento de “encabuxados” e “ofendidos”, produto desta historia, non diminúe tampouco. Ambos grupos medraron no xogo cambiante das políticas económicas, causantes de que os fillos xa non vaian ter as mesmas prestacións -nin os mesmos oficios- que os pais, pero cabe distinguilos por como se expresan.

O dos “encabuxados” antisitema adoita ser unha linguaxe simplona, bronca, esaxerada e apocalíptica ata o insulto. Similares son os seus alimentos de lectura. Hai uns días, Antón Losada chamaba a atenciónsobre como as redes son a súa fonte principal de información política, xunto á televisión. Segundo a última enquisa do CIS (publicada o 16 de xaneiro), este nutriente permitiría a VOX consolidarse como terceira forza no Parlamento, o que axuda a entender, ao mesmo tempo, o éxito mediático que está tendo a súa estratexia do PIN parental. Os especialistas en comunicación sempre amentaron o papel de mediadores que dun ou outro modo proporcionan os medios, á vez que difusores de modelos de vida. No barómetro do CIS de marzo de 2013, xa o “48,6% dos enquisados declaraba que a información que ve na televisión inflúelle moito ou bastante á hora de decidir o seu voto”. E do influxo das redes sociais, o 15,3% mostrábase similarmente influído.

Os “encabuxados” son preferentemente homes brancos, probablemente frustrados polos procesos da súa propia emigración ou a dos seus pais. Supremacistas respecto dos que son doutras partes da Terra ou de cor, ás mulleres e a cantos se mostran LGTBI, adoitan ser heteros e alardean diso. Iracundos e displicentes aparecen bastante en grupos musicais e películas, e préstanlles atención libros como o de Michael Kimmel: Homes brancos encabuxados. Pódenselles asimilar cantos nos colexios da súa infancia foron superselectos e, aínda fachendosos, oféndense co resto da clase e máis cos que non compartiron pupitre. Ese caudal de xente, sempre encantada de si mesma, emparenta cos que, saltándose as regras meritocráticas, lograron algún ascenso social. Os xestos duns e outros son unha competición de proclamas non pedidas, case sempre contra o que só o cumprimento dos dereitos constitucionais pode axudarlles.

Ofendidos

Esta familia sociolóxica é máis grande, aínda. Os indicadores que distintas organizacións como a ONU empregan para medir o que chaman estadode “felicidade” cidadá -atractivo evanescente que os manuais para príncipes absolutistas xa invocaban- mostran graos moi diversos de satisfacción con “o que hai”. Só nunha democracia cuxa gobernanza fose respectuosa e coherente cunha Constitución e leis xustas, non habería ofendidos: todos estarían satisfeitos co “contrato social”, sen necesidade de que falsos dilemas como o que no século XIX reiteraba aquel conto en que ter camisa e felicidade nunca íaparello.

Hai no caso español, e no que respecta á educación -bo símbolo de canto acontece- dous ámbitos de “ofendidos” peculiares. Polo lado máis ambiguo, o dos eclesiásticos críticos con que poidan minorarse levemente as súas conquistas da LOMCE e arredores, pese a que polo entrevisto nos programas da coalición gobernante- non lles van a cortar os privilexios pactados nos Acordos de 1976/79 nin, xa que logo, os que ostentan no campo educativo. Xogan a que prosegue a Idade Media aínda que esteamos en 2020. Como dicía Juan Bedoya nunha crónica do día 18, a misión do novo Nuncio é templar a súa relación con este Goberno teoricamente “radical” e, sobre todo, cos bispos receosos das consignas do Vaticano. Os linguaraces infundios dos máis “carcas”, proclives a VOX e compañía, non llo poñerán fácil. Mais “encabuxados” porque si que “ofendidos” con razón, ofrecen unha paisaxe digna da filmografía deFellini, estes días recordada. O seu empeño en compaxinar -aquí e agora- dogmática escolástica e poder, sen misterio ningún, é cada vez máis cargantemente teatral para os que non sexan educados no Barroco.

En todo caso, o gran núcleo dos razonablemente “ofendidos” é o de quen, pese a tanto filibusterismo e desconcerto ruidoso, son o substrato, propician un institucionalismo democrático sen trampas. Sosteñen comprensibles discrepancias, pero coinciden en propugnar o crecemento efectivo dos dereitos e liberdades públicas, o recoñecemento da historia real -non a afectada-, e en que a igualdade de trato e de oportunidades para todos erradique privilexios inxustos. Como un eco doutros ámbitos, se impacientan cun sistema educativo público, tan renqueante que nin sete leis orgánicas -máis as aplicacións particulares en cada Comunidade autónoma- coidárono ben, mentres saben que a que se aveciña non parece senón outro parche.

De ser así, a ofensa que se inflixiría a máis dun 60% dos cidadáns españois -e que non se visen retratados no novelón de Dostoyevski- só se emendaría cunha serie de medidas que moitas plataformas pola Escola pública veñen reclamando, algunhas desde antes de 1975, e outras moitas desde 2012. Ningunha está a favor do PIN parental, ao que consideran regresivo e contrario ao que unha digna educación necesita e, ata, a canto a lexislación actual esixe. Pero, cantas das decisións importantes que suscitan quedarán para mellores tempos? Poderán máis os “encabuxados” que os “ofendidos”?

TEMAS: Sociedade de consumo. Redes sociais. Dereitos e liberdades democráticas. Escola pública. Ultras e “carcas”.

Manuel Menor Currás

Madrid, 22.01.2020.

Avaliar/ devaluar, ingredientes do voto

Votar parécese moito ao que fai o profesorado de contino co seu alumnado: é un acto complexo con moitos ingredientes a ter en conta

Das múltiples conexións que a vida económica mantén co sistema educativo e as súas tarefas, a da avaliación é importante. O término “avaliar” veu  substituír, entre nós, ao de “examinar” nos anos oitenta. Sen que en realidade supuxese un cambio cualitativo en canto a que os modos de proceder de mestres e profesores cambiasen de modo substantivo, introducía algúns ingredientes que, co paso do tempo poderían incentivarse e desenvolverse máis a conveniencia.. Nas avaliacións, os ingredientes a ter en conta empezaron a ir máis aló dos coñecementos que unha nota ou cualificación dicía nunha materia. As actitudes do alumnado e as habilidades para interrelacionar saberes e “competencias” supostamente ligadas a distintas materias empezaron a xogar un papel máis explícito a partir da LOE en 2006, ao definir no seu artigo 6.1 que había de entenderse por “currículum educativo”.

Avaliar e ensinar

Segundo os xeitos de “examinar” ou de “avaliar”, o que e o como ensinar quedan condicionados. Non son indiferentes aos modos de entender a educación. Pero a partir do momento en que o esforzo administrativo se centrou en mostrar “a calidade” educativa, avaliar permitiu ter en conta todos ou algúns dos elementos que interveñen na acción de educar. Pode atenderse, por exemplo, ás características individuais de cada alumno ou tan só a se cumpre con determinados estándares xenéricos. Pode advertirse -máis aló do escueto campo de cada asignatura- a parte que teña o centro e a súa organización interna no desenvolvemento das capacidades do alumnado, por formar parte da interacción dos procesos de ensino-aprendizaxe.
Non todos os modos de avaliación son iguais nin son independentes do obxectivo que se persegue, razón esta de fortes discrepancias sobre unhas ou outras probas. Paradigmático é neste sentido o que acontece cos informes PISA que a OCDE practica sistematicamente desde o ano 2000. Aínda que o que á prensa lle adoitan interesar ante todo os datos comparativos entre países, coma se dunha liga de fútbol se tratase, o que se avalia – a bagaxe cultural do alumnado nun momento concreto da súa evolución- só adoita interesar a investigadores cualificados. Admiten diversos enfoques interpretativos, por encima dos estándares estatísticos, e achegan bastante información sobre outros aspectos colateraia que transcenden o que cada colexio ou escola puido darlles, porque esa bagaxe está moi vinculado ao que, desde antes de nacer, cada neno ou nena arrastra herdado da súa contorna socioeconómica. Pese ao cal, os datos de moitas destas avaliacións foron usados publicamente de xeito moi desleal: máis que nada para hostilizar o espazo educativo segundo tendencias opostas e, ata, para potenciar privatizacións do sistema xeral da educación.
Segundo a “calidade educativa” de que se trate -democratizadora ou privatizadora- a avaliación de que se fale preferentemente será eminentemente diferente. En consonancia, hai Consellerías de Educación -e profesores- que, cando din que avalían, devalúan. Este é o motivo polo cal, nos últimos anos, teñen arreciado as críticas contra os modos de avaliación que fan recaer os fallos ou pouca eficiencia no alumnado, e, en gran medida tamén no profesorado. Cando desde o Ministerio de Wert e a súa LOMCE (2013), trataron de xustificar os recortes que fixeron nas prestacións ao ensino público, puxeron o acento, en paralelo, nunha modalidade de avaliación coherente co modelo privatizador que propugnaban. No Libro branco sobre a Profesión Docente que, coordinado por José Antonio Marina, difundiu aquel Ministerio en 2015, ben podían verse as fontes neoliberais de que estaba nutrido, coma se todo o traballo da escola ?e a carreira docente- fosen cuestión exclusiva de emprendemento persoal. Cada cal que se apañara cos escasos medios e recursos dispoñibles, fosen cales fosen os problemas reais de cada espazo escolar.

Exactamente igual que estaba pasando nas grandes empresas, cuxos agresivos sistemas de avaliación da rendibilidade vían medrar os suicidios: “A avaliación mata a educación”, alegaba en 2013 Roger Schank. Esa forma de avaliación, en que se cargaba a culpa dos desaxustes sobre os que tiñan dereito a unha boa educación -e non se lle daban os medios adecuados para levala a cabo-, viña ditada desde o chamado “Consenso de Washington" que, desde a década dos oitenta, marcaba a ortodoxia a seguir modulando políticas sociais acordes cos axustes económicos.

Ken Loach acaba de mostrar na súa última película, Sorry We Missed You, como segue viva a avaliación continua. Unha maquiniña escaneadora controla a actividade dos operarios dunha empresa de reparto; a eficiencia de cada entrega é allea a todo obstáculo que poida xurdirlles; canto non teña que ver coa estatística de puntualidade e cantidade de paquetes que se movan non entra no cómputo de calidade. Cada operario, suxeito empleador de si mesmo, acaba pronto atrapado e, a medida que as outras facetas da súa vida perden sentido pola sobreexplotación, se maquiniza a súa existencia. Devaluada a actividade laboral, devalúase e deprime de inmediato a personalidade dos individuos e o seu desenvolvemento social, en aras da rendibilidade dos investimentos económicos.

Eleccións para avaliar?

Teoricamente, nunhas eleccións xerais, os artgs. 23, 68 e 69 da CE78, e os artgs. 42 e 43 da Lei electoral establecen o dereito dos electores a avaliar o que fagan os partidos políticos e os seus líderes no tempo dunha lexislatura. Neste 10-N, o tempo é máis curto do habitual, apenas desde abril de 2019, e os avaliados veñen afectados xa por unha serie de acontecementos anteriores. A ningún lle sentou ben a rutura do bipartidismo, unha paisaxe en que creceron os partidarios de fórmulas que, por exceso ou por defecto, puxeron en dúbida os límites do que sexa ou non constitucional, con propostas difícilmente encaixables en canto a dereitos civís sobre todo, como é o caso de VOX ou en canto a concepción xeral do Estado, como poidan representar os grupos independentistas.

Mentres, os avaliadores -os 37.000.608 cidadáns con dereito a voto- atópanse, de xeito agudo, no dilema de votar ou non votar. A motivos clásicos para non facelo, poden engadirse nesta ocasión outros moitos nada despreciables. Os demais avaliadores -os que vaian introducir algunha papeleta na urna que lles asignaron- dirimirán parte do que vaia a vir partir do 11 de novembro, cando o previsible é que o panorama de escanos pode volver quedar con dificultades para pactar. De ser así, de novo poderase ver que este xeito de facer política a golpe da avaliacións compulsivas do voto, quédase curta. A partir deste momento, todo queda de novo en mans dos partidos.

O voto non mide o grado de implicación que teñan os elixidos cos problemas dos seus votantes, aínda que debería. Aos estrategas das campañas electorais tampouco lles interesa moito, salvo que salten á prensa contradicións moi flagrantes e, aínda así, tratarán de encubrilas a base de avaliacións negativas dos seus adversarios. Se fose doutro xeito, as campañas terían outro ton de verdade que non teñen. E a partir de que se contabilizaron os votos, o rigor ético queda a mercé do tipo de cultura política que cada parlamentario ou senador entenda que debe desenvolver  para o seu partido.

Os votantes que se tomen os asuntos educativos como referente importante deberían ter en conta, ademais, que nin sequera o que está nos programas é valioso e que hai propostas que contradin os requisitos de unha educación para todos que mereza o cualificativo de digna. Vexan, xa que logo, que entre as noticias do día cinco de novembro, haberá unha alusiva a que se supriman os recortes que impiden esa dignidade universal. Este tipo de cuestións son as que, tras un debate como o do día catro, debería avaliar cada votante e non só un xenérico cáeme ben ou me cae mal… non?

TEMAS: Eleccións 10-N.- Avaliacións educativas.- Avaliacións políticas. Escola pública. Intereses públicos e Estado de Benestar.

40 anos de escola pública española (1898-1938)

Unha exposición sobre o rexeneracionismo escolar do primeiro terzo do século XX, permite mergullarse nos problemas actuais do sistema educativo

Ata o día un de setembro estará aberta no Museo de Historia de Madrid, no antigo Hospicio -r/ Fuencarral, 78-, unha exposición de gran interese para comprender eses 40 anos cruciais da historia da Educación en España. A parte documental ocupa a maior parte da planta baixa do museo que xestiona o Concello, e se complementa con mesas redondas e conferencias nunha sala de Centro-Centro, na praza de Cibeles.

O atractivo desta mostra procede, en primeiro lugar, da mirada que proxectan os seus organizadores: o concepto de “cidade educadora” permite explicar as múltiples relacións que existen entre o mundo educativo e a súa contorna. Tratar de evidencialas nos anos elixidos engade un plus de valor por ser un dos períodos históricos que permiten entender moitas características principais que -logo de 80 anos- marcan a situación estrutural do sistema educativo español. Para descifrar os cambios, límites e condicións educadoras que teña actualmente Madrid e, en gran medida, outras xeografías educadoras de España, é relevante.

Escolas ou colexios

O núcleo desta mostra é a escola pública no seu sentido máis estrito. Trata, case en exclusiva, da rede que o Estado dispuxera, desde 1857, para xeralizar o ensino. De como ese eixe de aplicación do dereito á educación, que viña da Constitución de 1812, foi constituído de xeito lento e precario. Reducida durante máis dun século á Primaria, a súa obrigatoriedade -ante todo nominal- abarcou dos 3 aos 6 anos de idade ata 1901, en que se ampliou ata os 12. E aínda que entre 1913 e 1918 permitiuse ao maxisterio que capacitase pre-profesionalmente alumnado de 12 a 15 anos en oficios diversos, a inmensa maioría das clases humildes non pasaba de aí, especialmente as mulleres e máis en zonas rurais.

Esta variada obrigatoriedade da escolarización, sempre a cargo de profesionais de Maxisterio, deixa fóra da consideración explícita a rede educativa privada e a outros profesionais da educación. O termo “concertada”, por exemplo, empezaría a usarse en 1985 e, doutra banda, o ensino obrigatorio actual (ESO), que alcanza ata os 16 anos desde 1990, lévase a cabo, polo menos en parte, en centros distintos daquelas escolas primarias e con profesorado que continúa nos IES as etapas que, desde os once anos, tiña un Bacharelato que, aínda na reforma de 1953 era, segundo Ruiz Jiménez, propio das clases medias.

Folleto construcións escolaresde 1961, para 100.000 nenos(foto cedida por Antonio Viñao). 

O gran motivo desta exposición, en torno ao tránsito das escolas “unitarias” ás escolas “graduadas” entre 1898 e 1938, evidencia, ante todo, unha lentísima preocupación do Estado. Documentouno sobradamente Luís Bello, entre 1925 e 1931, na súa Viaxe polas escolas de España. E o catedrático da Universidade de Murcia, Antonio Viñao, acábao de reflectir magníficamente nunha das conferencias de Centro-Centro. O pobre gasto presupuestario de todo o período en Educación e as altas taxas de analfabetismo son o reverso da serodia, excepcional e escasa construción de escolas “graduadas”, esoutro indicador que materializou a precaria estrutura dunha escola para pobres mentres os colexios para xente ben se arroupaban, na súa maioría, en privilexios do Concordato de 1851. 

O que o diaño levou

Na súa preocupación pola escola pública, a exposición incide, ademais, en como, en paralelo se produciu, un profundo cambio, sobre todo a partir dos anos 20, que eclosionaría na II República cun Estado preocupado pola dotación económica, construción de centros, recursos e preparación de mestres e profesores das súas escolas e institutos. Aí están as arquitecturas de Ballesteros e Flórez -aínda exemplares- e múltiples iniciativas que amosan unha riqueza de obxectivos integrales máis aló de “ler, escribir e contar”: a expresión artística nas aulas, a expansión da hixiene, a preocupación pola saúde ou a educación social, unha cultura de colaboración non só entre mestres das escolas graduadas -con directores ou directoras-, senón tamén nos traballos escolares de nenos e pícaras, metodoloxías da “escola nova” superadoras do memorismo, experimentación no aula e preparación para a vida. E aí está, así mesmo, o apoio de personalidades modélicas como Giner e a ILE, Justa Freire, Manuel Alonso Zapata, Clara Campoamor, Rodolfo Llopis, Luís Horta, Sidonio Pintado, Asunción Rincón, Eduardo Rincón ou Estrela Cortichs, e o dos que pensaban que cunha educación digna se podería construír unha España máis de todos.

O colofón da mostra, dedicado a como o Madrid republicano coidou as escolas públicas no medio da negritude que vai de xullo de 1936 a primeiros de abril do 39, reforza a idea de como o optimismo educativo anterior foi especial. O dietario de Justa Freire anotando o que sucedía no seu centro día a día -o amparo que podían darlles aos nenos e nenas no medio do horror dos bombardeos-, á beira de fotografías dos destrozos e os testimoniais debuxos infantís, desborda a metáfora baixo a que se documenta esa tapa :... “e veu o diaño e levouno todo”. 

Persistencias

O abatemiento profundo que lles supuxo aos que puxeran a súa esperanza na escola pública tardaría moitos anos en saldarse. Pechaduras de colexios e institutos, cambios de nomenclatura e contrarreformas profundas na organización interna acompañaron -especialmente ata case os setenta- unha sistemática depuración inquisitorial de mestres e profesores hoxe ben coñecida.

Cronolóxicamente, non é este o obxectivo da exposición, pero hai chiscadelas a esa desapiadada postguerra e a súa despois. Cando Lora Tamayo accedeu ao Ministerio de Educación (1962-1968), aínda o 65% da rede escolar pública era de “escola única”, con pobres recursos e un mestre ou mestra no aula para unha pluralidade de idades. Ademais, a vontade de facer chegar a educación obrigatoria a todos os menores de 14 anos -que dixo a LXE de 1970- non chegaría ata finais dos anos oitenta.

Gloria Fuertes -testemuña relevante de moitos deses anos-, dicía que non era o mesmo estudar nun “colexio” ou nunha “escola", algo que deberían explicar os que se recrean en bizantinismos hipócritas como o de “liberdade de elección” mentres non erradican a discriminación económica, social, cultural ou relixiosa que esixe a CE78. Igual que seguen aprazando -entre outras urxencias deste incerto presente- unha preparación dos mestres e profesores non puramente voluntarista, digna dun país que pretenda ser moderno.

Sen a existencia dun Centro Documental consistente, capaz de aglutinar información relevante dispersa, concernente á totalidade da historia educativa española do século XX, será difícil previr que o coñecemento dese pasado non acabe reducido ao revival ou a nostalxia: a turistificación e a seriación televisiva invádeno todo. Pero esta exposición aínda ten gran rigor para advertirlles ás novas xeracións -incluídos mestres e profesores do actual ensino obrigatorio-, como no tocante á educación de todos perviven marcas repetitivas, obstáculos nos que seguir tropezando se non se modifican. Atentos ás posibles coalicións ou acordos destes días. 

TEMAS: Historia educativa española. Ensino obrigatorio. Escola pública. Maxisterio. Escolarizar/Educar. 

Manuel Menor Currás

Madrid, 08.05.2019

Urbanidade, respecto institucional e espazos escolares

O magreo e a desregulación impiden casar a liberdade e igualdade exixibles en escolas e colexios: un problema serio para a convivencia de todos.

En EEUU, despois do éxito do MeToo (Eu tamén), a urbanidade política exixe un autocontrol maior que o que estivo vixente. Pódese ver nas dúbidas de Joe Biden para o liderado demócrata, xurdidas de acusacións sobre o espazo de respecto que ha de existir no trato. No uso relacional do espazo, coa nosa proximidade ou distancia, dicímoslles aos e ás demais como nos importan; podemos indicar dominio, asoballamento e negación ou, como demanda o dereito en igualdade, todo o contrario. Se a linguaxe corporal é capaz de falar do libre desenvolvemento da alteridade ou, máis ben, dunha incómoda e ata noxenta vontade de impoñerse, a xestualidade ha de expresar con claridade as actitudes profundas de atención, distantes de canto suxira misoxinia ou minusvaloración.

Espazos vitais

Libros de urbanidade como o de Erasmo de Rotterdam, De civilitate morum puerilium(1530), prescribiron a cortesía a seguir no espazo da interrelación próxima. Sen esa tregua de civilidade, multitude de decisións políticas serviran de escusa aos máis fortes para impoñer o seu dominio, sempre acurtando sitio aos máis débiles. De “espazo vital” foi o expansionismo nazi: o irredentismo alemán víñao reclamando desde antes da I GM e acabaría provocando a II. Máis preto, entre as razóns de que moitas aldeas se sigan despooando, en áreas minifundistas tiveron moito que ver as condicións de trato que os poucos propietarios de “casas grandes” impoñían. Advertíase cando, para sobrevivir, un minipropietario tiña que abaixarse ante elas servíndoas e endebedándose para comer ou emigrar. En Cousas da vida, Castelao fíxose eco dos conflitos latentes nesas relacións do rural galego, cando aínda tiñan plena vixencia os foros.

Baleirada a España rural, a maioría dos enfrontamentos por un espazo vital están hoxe nas historias urbanas. É o caso, de aparencia superficial, que mostran os modos de conducir coche os que, empeñados en demostrar algunha superioridade, aprópianse en exclusiva do espazo viario alleo, ata, ás normas de tráfico. Súmanselles os usuarios de bicis, patinetes e motos que, en sitios insospeitados como as beirarrúas, complican a tranquilidade de cidadáns distraídos no seu deambular urbano. A este abuso dos espazos de todos, hase de engadir, por outra banda, o control que algúns exercen impoñendo, por supostos motivos de prestancia e dignidade, distancias con prezos distintivos, alusivos a categoría, estrato, sexo ou clase social. Aí están -entre moitas outras situacións- as diferenzas de localidades de múltiples espectáculos. Nisto -como en canto configura o noso mundo relacional-, o mercado é a suposta man invisible que arrola a fondo as nosas vidas. Determina o tipo de barrio en que se vive, a casa en que se pode vivir e os lugares por onde decorre a vida: o colexio ou a escola, os ambientes culturais que se frecuentan ou que nunca se pisarán, e as prestacións con que a educación, a sanidade, a alimentación, o lecer ou a mobilidade nos diferencia. Todo o cal alcanza a sintetizarse nos datos da esperanza de vida que, en cidades como Madrid ou Barcelona, ofrece distancias significativas dunhas a outras áreas. Para algúns sociólogos, unha hipotética “diagonal” madrileña, que divide a cidade do NW ao SE, marcaría as profundas diferenzas dos que nazan e medren a unha ou outra beira.

Distinción 

As consecuencias deste horizonte vital -en que o predominante é o cheiro a diñeiro- non pasan desapercibidas. Nunha novela urbana de John Berger, King, un can omnipresente no vagabundeo dos seus amigos marxinais, testemuña a diferenza nun episodio central en que se achegan a xente ben:” O odio que os fortes senten cara aos débiles en canto os débiles se achegan máis da conta é algo particularmente humano; non sucede entre os animais. Entre os humanos hai unha distancia que ha de ser respectada, e cando non o é, é o forte, non o débil, quen o sente como unha afronta, e da afronta xorde u odio. Ao sentir o odio do dono do iate, oubeei” (Madrid: Alfaguara,1999, páx.31 trad.).

De inmediato, o peso do código postal, a xenealoxía familiar ou as rendas patrimoniais vanse substanciando en dobrez do comportamento moral ao compás do noso tránsito por escenarios tan diferenciados, xerarquizados e interiorizados. Padécena ao noso lado, entre outras e outros, as empregadas de fogar, herdeiras das antigas serventas e criadas que -como a Nina de Misericordia-, seguen marxinais e explotadas, pese a ser con frecuencia “personaxes únicos” -como dixo María Zambrano deste personaxe galdosiano- na vida de moitas familias. Esas distancias sociais, coa súa aprendizaxe e proxección sobre o espazo vivido, son tales que deron relevancia a unha corrente analítica e pedagóxica coñecida como Xeografía da percepción. Noutras moitas escalas, dan pé á construción de cartografías sociais, con códigos en que se distinguen o rural e o urbano, o central e o periférico, o arriba e abaixo, como espazos a miúdo enfrontados sobre os que pivota decisivamente a globalización.

Espazos educadores 

Na medida en que todos estes planos condicionan a convivencia, non é indiferente, xa que logo, tratar de saber ata que punto o control social do espazo prosegue suxeito á violencia simbólica dos que -en democracia- detentan o poder e tratan de abusar del: en que proporción o noso sistema educativo contribúa a que esa tensión se amortigüe en igualdade, ou se acentúe en desigualdade, é de importancia en vésperas de eleccións, ou de que modo se pretende que elimine a visibilidade das violencias existentes. Todas as cidades son educadoras, e todos os patios de recreo e todas as aulas sono, pero non sempre do modo máis conveniente ao ben común, como, por desgraza, saben as que sufriron a “mandas” en plan de cohesionarse grupalmente. 

Pese ao pouco entusiasmo que susciten as hiperbólicas mensaxes de campaña electoral, é necesario preguntarse se non conviría corrixir unha estrutura do sistema educativo que sostivo a diferencialidade dos espazos escolares desde a Lei Moyano. Logo de 162 anos, o curso próximo pode empezar case idéntico aos anteriores logo destes dez meses de palabras. Escola, colexio e instituto seguen moi diferenciados. Baixo a formalidade de currículos aparentemente idénticos, hai idearios particulares, selección do alumnado, sostenimiento das diferenzas culturais e económicas de entrada, xeradores de hábitos e afectos distintivos que obstaculizan unha civilidade e corresponsabilidade común. A “libre elección de centro”, promovida por Friedman (1912-2006) en O roldo Estado na Educación, xustificou formas novas de selección e exclusividade que se han sobreimpoñeron ás que traiamos do século XIX. De momento, o 32,7% do sistema -segundo promedio das distintas etapas educativas- xa está privatizado e, polo que propoñen -ou consenten- os líderes de partidos importantes, émulos dos Chicago Boys dos anos setenta, a febre dos cheques educativos segundo preferencias familiares contribuirá a que as redes de ensino privado e concertada sigan in crescendo. 

Outra educación

Se non se convencen os votantes do risco que é para a convivencia alimentar desde idades temperás a diferenza grupal, o seu crecemento será a función “social” que os neoliberais hispanos queren elevar a categoría. Hai moita hipocrisía displicente nisto. No canto de escandalizarse do vicio da segregación implícita que supoñen redes educativas desiguais -para que os selectos se illen sen mestura social-, fínxese que todo vai ben pese ás dificultades que se poñen a moitos centros e ao peso diferencial dos recortes no ensino público. E coma se non pasase nada detraéndolles recursos para negocios privados, o “fracaso” e o abandono escolar -entre outras cousas- seguen a ritmos nada europeos e focalizados socialmente nos estratos sociais máis débiles.

Similarmente á cortesía que frea o liderado demócrata de Joe Bilden, debería render o respecto coidadoso dos espazos escolares. Só será posible outra educación cando os nosos representantes, no canto de falar delacon parva ignorancia, a poñan no centro das súas preocupacións polo benestar, e exista unha escola pública forte, de todos e para todos. Propugnada por J.Pedro Varela para Uruguai no último terzo do XIX, é a única capaz de facer que sintamos como propia a España común en que vivimos.

TEMAS: Neoliberalismo. Redes educativas desiguais. Igualdade de trato. Escola pública. Distinción social. Programas electorais.

Manuel Menor Currás

Madrid,10.04.2019

É o "lucro cesante" o organizador da educación?

Entramos no 2019 con múltiples xeitos de ver a vida colectiva, nos que as demandas da propiedade privada seguen sendo privilexiadas. Intemperie.© Lucia de Persia Terminou 2018, con discursos de fin de ano nas autonomías que máis parecen ansiedade dun microestatal simbolismo diferencial que verdadeira sintonía cunha compartida pertenenza unitaria. Políticamente, o comezo de 2019 aventúrase así mitinesco, con todos os anceios postos no equivocamente válido para desenlear as mentes de cantos inclinarán co seu voto as inminentes eleccións cara a uns ou outros prexuízos. Continuarán vixentes, así, a maioría dos supostos que determinan que a intemperie condicione a vida de millóns de españois. Máis aló do que os cambios climáticos determinen, enténdase “intemperie” como metáfora da pobreza, necesidade e exclusión, incluídos problemas diversos que, cando se fan notar, inciden especialmente nos que detentan estas carencias. Do CETA ao TTIP Inculcáronnos que antes que o lecer é o negocio e, como fondo, a privacidade da propiedade nas súas diversas formas; entre elas o “lucro cesante” como unha das súas figuras centrais. Cando entre 2016 e 2017, antes de que a Unión Europea o aprobase, houbo unha forte oposición a que se asinase con Canadá o Acordo Económico e Comercio Global (CETA). A razón fundamental de cantos o seguen vendo controvertido -igual que ao TTIP e outros acordos similares de libre comercio- é o “lucro cesante”, que as empresas multinacionais adoitan reclamar ante árbitros internacionais privados, deixando ao aire a pouca garantía que poidan ter as reclamacións dos máis débiles. As relacións entre países, por razón sobre todo das súas materias primas ou do seu comercio -do que non son alleas as políticas educativas-, está chea de casos particulares en que só excepcionalmente foron atendidas. O “lucro cesante”, moi estimado polo neoliberalismo e presente no noso Código Civil (arts. 1101 e 1106), remonta a súa orixe ao dereito romano. É unha extensión do res clamat domino (as cousas reclaman ao seu dono) na medida en que se considera un dano a perda dunha ganancia que non se produciu se non se alteraron as circunstancias dunha determinada situación. Tan elástica é que do xusto pode pasar con facilidade ao prepotente. Se un país, por exemplo, decide mellorar a súa lexislación salarial ou ecolóxica, as empresas -multinacionais, moitas veces- poden reclamar un arbitraxe por “lucro cesante” supostamente prexudicadas ao complicárselles as ganancias dun negocio fácil, esixindo unha compensación equivalente aos supostos danos. O quantum da prestación indemnizatoria variou na propia época romana ata a regulación actual, pero esta figura xurídica adoita resultar moi favorable aos xa arrastran unha tradición colonizadora ou de dominio de posición hexemónica en determinadas áreas de investigación e produción. Capitalismo extractivo Isto que sucede entre países acontece a diario na xestión dos asuntos públicos, un espazo en que a pugna privada por atopar beneficio empresarial é constante e, se é posible, en exclusiva, monopolio ou formato similar. Aí aniña o “capitalismo extractivo”, en que supostos “emprendedores” se apañan para atopar apoios oficiais a diversas actuacións que, por distintos medios, logran vender como “demanda social” o que é un procedemento para facer cautivos dunha actividade empresarial a amplos colectivos de cidadáns. A historia dos monopolios españois, da que Ramón Tamames fixera un bo recordatorio en 1968 (Madrid, Zyx), ha ter vizosas ampliacións posteriores a conta das sucesivas nacionalizaciones e privatizacións que se han ir sucedendo. Ambas foron case sempre en beneficio privado: o precedente das desamortizacións nos anos máis liberalizadores do século XIX non debería esquecerse. Álvaro Flórez Estrada (1766-1853) xa deixou ver en 1836 as súas desavinzas con Mendizábal mostrando como, estando de acordo en que debían realizarse, os procedementos para levalas a cabo faríanas prexudiciais para o Estado e para a inmensa maioría dos labregos, pola acaparación de terra en poucas mans e o aumento de cargas aos  que as traballaban, o gran favor que se facía á especulación e como persistiría o atraso xeral e a propia débeda do Estado (Sobre la enajenación de los bienes nacionales, Madrid, B.A.E., 1958). Deste capitalismo sen risco, sempre con rede protectora, hai exemplos recentes. Aí está, derivada desta ampliación interesada do dereito de propiedade -por riba do que a doutrina escolástica de Tomás de Aquino, entre outros, respecto ao ben común prevalente- a obrigación contraída con Acciona por parte do Estado -unha factura que pagaremos todos durante tres décadas- por mor de Cástor, o errado depósito de gas en augas mediterráneas. E aí está, igualmente, a práctica do acontecido coa vivenda a partir da liberación do uso do solo -outra desamortización á inversa dun “ben nacional” a favor duns poucos- que Aznar legalizou en 1998 e que agora volve a demandar a extrema dereita, coma se non causase suficientes problemas ao resto de españois coa burbulla do ladrillo e a crise financeira. Libre elección de centro Este clima do “lucro cesante” -principalmente como expectativa de seguridade- tamén afecta profundamente ao sistema educativo. De feito, a perspectiva de que intereses privados se sinta afectados por decisións da lexislación estatal e autonómica é contemplada con receo por múltiples instancias, empezando polas oficiais. Pero é sobre todo nas asociacións corporativas do ensino privado -en boa medida da órbita eclesiástica- onde temen perder terreo nos concertos educativos existentes e en non poder amplialos tan fácilmente como ata agora. Un presunta “liberdade de elección de centro” e unha suposta fonte de dereito como “a demanda social” -que protexe a LOMCE- serven de enganche conceptual ao predominio destas políticas privatizadoras. Basta repasar as que nestes quince anos últimos se levaron a cabo sistemáticamente en Comunidades como a de Madrid, para ver os protocolos que, para desenvolver esas premisas -de modo case sempre contrario ao interese de todos os cidadáns-, se exercitaron. O escenario resultante mostra situacións como a dun colexio público de Aravaca, cun grado elevado de racismo encuberto, ademais doutros prexuízos clasistas para a convivencia honrada que debería transmitir a organización de todo centro escolar. Se a propiedade privada e os seus arredores xurídicos non teñen couto, o empobrecemento xeral do sistema educativo irá en aumento. A escola pública é a gran prexudicada polos demandantes de máis privatizacións, subvencións ou lucros cesantes. Á difusión educativa do coñecemento -e á convivencia cívica- pasaralle o que fai apenas 118 anos acontecía no social, cando non había lexislación ningunha, en que o suposto estorbo de regulación sostiña a riqueza dun selecto grupo privilexiado. Por algo Robert Castel sostiña, en 1995, que as metamorfoses da cuestión social -e en definitiva, o modo en que se afronte a pobreza- son as que mellor expresan a consistencia democrática dun país. Que nos traerá neste aspecto 2019? TEMAS: Escola pública. Escola concertada. Liberdade de elección de centro. Demanda social. Pobreza. Cuestión social. Lucro cesante. Neoliberalismo. Manuel Menor Currás Madrid, 01.01.2019