Sobre os retos que ten diante a Magnífica Humanidade

A recente encíclica de León XIV adianta o interese da súa visita a España entre os días 6 e 12 de maio.

A primeira carta relevante de León XIV vén ser, en gran medida, unha clarificación do programa que apuntou o día 18.06.2025, no discurso da súa investidura papal. O ata entón chamado Robert F. Prevost sinalaba a paz, a unidade e a construción de pontes mediante o diálogo, como claves dunha Igrexa misioneira, coas portas abertas para acoller, sen exclusión, a todos. En vésperas desta  viaxe, cabe lembrar a papas que viaxaron como tales a España. En 1982, fíxoo Xoán Paulo II, que volveu dous anos máis tarde e, de novo, en 1989, 1993 e 2003. Tres veces estivo así mesmo Bieito XVI, en 2005, 2010 e 2011. León XIV renova agora este tipo de visitas de moito aparello mediático, capaz de encubrir o acento diferencial que esta encíclica adianta, das mensaxes que emitirá aos seus fieis e ao mundo.

Detalle de unha Anunciación. Lorenzo Lotto, 1534-35

É un momento crítico da política internacional, todo inclina a que reiterará unha posición envorcada na alteridade dos inmigrantes e marxinados, e na construción dunha casa común en que todos os humanos teñan cabida. Como fondo ecoarán diversas discordancias. As ruidosas aglomeracións con que será recibido deixarán en sordina que o catolicismo está a ter competidores importantes, especialmente en América, por parte de confesións denominadas cristiás, pero con idearios proclives ao egocentrismo conservador que propaga Trump. A diminución de fieis practicantes que as enquisas detectan en España desde hai máis de 50 anos, non se restaña cos repuntes dunha suposta moda espiritual nova; é moi notable o crecemento evanxelista nos barrios españois e, en Madrid, os seus 1.100 puntos de encontro son máis que as igrexas de culto católico. Ese incremento, dun 30% nos últimos dez anos, non se contén con versións de catolicismo que xa eran “carcas” nos anos conciliar dos sesenta, por un código xenético vinculado ao poder político e económico. León XIV é agostiño e -coñecedor das reviravoltas platónicas e maniqueos que Agustín de Hipona puxo na Cidade de Deus- sabe que non é o máis apropiado neste momento. Para difundir a orientación que parece querer dar ao seu pontificado, revitalizar a súa Igrexa non pode ser á conta de seguir sostendo alianzas oportunistas cos donos deste mundo e pretextar actuar en nome de Deus. Esa continuidade dun pasado de Ancien  Régime, esixe actuacións que, a modo de eminencia gris, privilexiarían á Igrexa por servizos que sigan freando iniciativas políticas de signo democrático, e implica continuar dando mostras de posuír a verdade absoluta sobre canto non lle compraza a unha elite selecta. Esta posición de despotismo iluminado non xera na vida pública auctoritas, senón autoritarismo antiestético, e desprestixio para a procura dun suposto ben superior para os humiliores.

De que Igrexa se trata?

Para un papa do século XXI, moverse próximo á xente común non é tan complicado como en 1870 foino para Pío IX, pero non é simple. A dificultade de abaixarse a xestos coherentes coas palabras mostrouna en 1963, en plena Guerra fría, a novela de Morris West, As sandalias dun pescador. Os perfís de quen dirixiu o Vaticano desde entón mostran, por encima das súas diferenzas, enormes tensións internas nese mini Estado, desde o que se dirixen múltiples intereses no atlas católico. Orientar moralmente aos crentes, e a cantos ven na figura papal un modelo crible, vai moito máis alá de grandes invocacións rituais. En todo caso, se a distancia entre Xoán XXIII e Xoán Paulo II foi insalvable para moitos, a que hai entre o arxentino Bergoglio e o norteamericano-peruano Prévost propicia que a súa encíclica teña interese aínda para os renuentes a esta visita dun gobernante hierocrático. O seu punto de partida explicitando unha relación normal de la Iglesia coa Historia -como calquera institución- presupón, tras esa humildade, aterse aos parámetros de igualdade que implica estar entre os humanos. É compartir a intrahistoria común, con inconvenientes e dúbidas como eles, sen poñer en primeiro plano unha suposta superioridade, ligada privilexiadamente a unha Eclesioloxía transhistórica e incontrastable historiograficamente. Se este papa está decidido a que “o sacro” da súa Igrexa non a constitúa nun mundo aparte, a súa acción cultural -democratizadora ad intra et ad extras- poderá ser coherente co que necesita o mundo en que estamos.

Ese posibilismo non é fácil cando, en moito aspectos, o pasado non pasou. En España, o que di esta encíclica sobre unha orientación altruísta, multilateral e dialogante de la Iglesia cara ao futuro se compadece mal con situacións dun  presente continuista. Sen retrotraerse aos anos combativos das asociacións do episcopado hispano nos anos vinte e trinta do século XX, nin a como manipulou a narrativa histórica -por exemplo nos libros de texto escolares-, para que o catolicismo fose o núcleo ideolóxico do nacionalismo franquista, a “longa duración” da outra tendencia, moi viva na pelexa por un ambiguo artg. 27 -o máis disputado da Constitución de 1978-, a punto estivo de freala. E a intransixencia de varios bispos reclamando na rúa -por exemplo en 2005- fronte ao que lexislaba o agora deostado Zapatero sobre liberdades e dereitos democráticos, tampouco é exemplar. Con todo, unha vez logrado que a achega da casa 105 subise na declaración do IRPF ao 0,7%, unha Igrexa excepcionalmente acreditada xa con inmatriculaciones no Rexistro da Propiedade e exencións de mecenados e fundacións, viu crecer a rendibilidade do “aconfesionalismo” nos  Acordos de 1979. Garantida a acumulación de poder que lograra desde o Concordato de 1953, o seu condicionamento da educación de todos quedou asegurado ata hoxe.

Esta asombrosa historia, actualizadora da sentenza cervantina: “coa Igrexa topamos”, probablemente apareza pouco nesta viaxe “apostólica”. A súa distorsión da vida urbana en puntos como a Praza de Cibeles, e na normalidade do Congreso de Deputados o día oito, non debería impedir comprobar ata onde alcance a súa consideración sobre as res novae a que alude a Magnifica Humanitas. A Rerum novarum quedou curta en 1891, ante “a cuestión social” que se expuña, sobre todo desde a Revolución de 1848. En calquera caso, benvida sexa a achega de León XIV se move vontades a favor dun mundo máis xusto.

TEMAS: Confesionalismo.- Aconfesionalismo.- Relacións Iglesia-Estado.- Liberdade de conciencia.- Liberdade educativa.- Dereitos humanos.

MMC (Madrid, 27.05.2026)

Amnesias cultivadas que provocarán efectos non desexados

As demencias de memoria provocan problemas serios no comportamento. Educar na amnesia tamén se paga con actitudes sociais aberrantes.

Entre a amnesia e a ximnasia revanchista cabe a honesta verdade: José María Aznar debería telo en conta, aínda que só fóra por ser representante electo para presidente dos españois. Como lle recordou Antón Losada, parece que o esqueceu.

A tumba e a memoria

Similar recomendación cabe respecto das apreciacións do arcebispo Carlos Osoro sobre anova tumba de Franco. Moitos bispos admirárono en vida, pois debíanlle o cargo, e á súa morte case o canonizaron, pero o coñecemento histórico crecente que temos daqueles 40 anos esixe coherencia. Moitos eclesiásticos, con todo, cando se fala das dimensións temporais das súas actividades, remítense á orixe divina da súa institución. E ao revés, se se suscitan esixencias á súa dimensión relixiosa, non engalan dunha terrenalidade pedestre. En principio, este arcebispo parece inclinado a que sexa a súa Igrexa máis próxima ao século I que ao III, pero ese compromiso resulta volátil cando explica este asunto funerario. A historia da primitiva Igrexa que mostran as investigacións non sometidas a condicionantes liñas apoloxéticas, permite advertir que foi na época constantiniana -ao pasar o cristianismo, no 370 d.C., a relixión oficial e exclusiva do vasto Imperio Romano-, cando as adherencias do poder temporal orixinaron unha crecente acomodación das esixencias evanxélicas primeiras.

Ahistóricos

É posible que do dito estes días por este prelado, ademais de falta da sensibilidade denunciada por algúns colectivos cristiáns- haxa moito de cómodo apego ao poder, ao de cando a Igrexa tivo a exclusiva da confesionalidade -e era en expresión de Maquiavelo instrumentum regni-, ao recibido nos anos da ditadura nacionalcatólica e ao sostido por Acordos do Estado co Vaticano en 1979. Suscitarse, pois, a dimensión do novo enterramento de Franco como mero asunto de conciencia ante Deus -metodoloxía dun antecesor seu na diocese de Ourense-, non é suficiente. Custa tempo desprenderse do ambiguo, pero os propósitos de emenda, se van en serio, en casos como este escandalizan máis se prescinden dos homes e mulleres deste bendito país, tan pacientes como foron. O de Bendito país foi título dun fermoso libro de Bernardino Hernando en 1976, catro anos despois do 2º tomo de Celtiberia Show, de Luís Carandell, Naquel repertorio casaría ben, á beira do dito por Osoro, a sentenza da Conferencia episcopal: “Os mortos non teñen carné político”. Asombrosa a amnesia que, ex catedra, teñan que ter os crentes sobre este morto -que non se adozou nin nas vésperas de morrer-, deixando de lado ademais a longa historia anterior en que a mestura de Economía política con Teoloxía nunca foi ben cos crentes no Evanxeo. Ao escándalo do versátil ollo da agulla han de engadir o da restrictio mentalis a comenencia.

O problema é que as palabras -e máis as do Evanxeo- dificilmente toleran o acomodaticio vaivén ahistórico de significar segundo conveña. A verdade de “confesionalismo” e “laicidade”, “xustiza social” e “os débiles”, “o sagrado” e o profano, “liberdades” e “dereitos”, “discriminación” e “igualdade”, “poder” e “servizo”, ou “educar a conciencia social”, pode soar atractiva nun congreso como o daFundación Pablo VI. Pode, con todo, quedar meramente oportunista se se entrecruzan entre si estas palabras para contextualizar o seu histórico ser eclesial. A consistencia da súa encarnación real pode distar moito dunha suposta nova imaxe que algúns bispos queren mostrar, se este elenco de significantes se somete -noutro escenario en que prescindindo do privilexio de sentirse xuíces e parte aínda tempo- á fervenza de preguntas que suscitan nos que teñen ou han ter trato coa xerarquía eclesiástica.

Para ser crible, á estratexia deste laudable intento -ao que un rochoso sector reaccionario pon obstáculos- fáltanlle unhas cantas renuncias per se, e compromisos claros cos cidadáns en xeral -os pobres en particular- sen esperar a que a disminución de crentes poña máis en evidencia o afán demostrativo de seguirse crendo indispensables e, se é posible, privilexiados. E, internamente, fáltalle recoñecer -entre outras moitas resolucións garantistas- a dignidade dos traballos que, con hostilidade manifesta da xerarquía en moitos casos, levaron a cabo sacerdotes, monxas e cristiáns de base nestes 80 anos últimos. Nisto de captar a atención xa non vale todo e menos cando se vén dunha avidez de amiguismo co poder. Non casa, por exemplo, o arribismo que reflicten algunhas afirmacións do Sr.Casado -desmemoriadas tamén- nunha mesa redonda dun congreso recente, en que se falou da relación entre Igrexa e Democracia. Por que no caso español ten abertos tantas frontes -tamén no ámbito educativo- cando en Francia, por exemplo, xa quedaron resoltos en 1905? (É posible que haxa algunha resposta interesante: haberá que velo).

O ollo do abismo

Con tales amnesias -e coa complicidade de bastantes destes peóns-, a educación, sanidade e tantas outros servizos con posibilidade de rendibilidade económica teñen máis fácil ser obxecto da obsesión privatizadora. A sanidade madrileña, por exemplo, acaba de ser denunciada ante a Fiscalía por presunta corrupción, á luz dos sobrecustos que implicou a súa crecente privatización. E mentres, nalgúns distritos de Madrid -por poñer outro exemplo-, a educación foi privatizada ata un 70% invocando a amnesia que se esconde baixo o lema da “liberdade de elección de centro”, coma se o crecemento inxusto da fenda de desigualdade entre uns e outros cidadáns e o crecente deterioro dos distintos aspectos da educación pública non importasen. Ou que a non reversión do recortado nestes anos non estea tendo lugar nin, tampouco, que as familias que apostan pola escola pública non teñen liberdade de elección.

Para que non decaia, aí está, favorecendo o esquecemento indiferente, o paro á alza, mentres o FMI recorda que ás pensións españolas iralles mal os seus perceptores son vistos como persoas e non como números contables de pura mercadoría. Segundo poetiza Antonino Neto, no ollo do abismo toma da man o arco iris. seguir corrompendo a memoria dos nados é autodestructivo.

TEMAS: Relaciones Igrexa/Estado. Acordos España/Vaticano. Democracia. Igualdade. Dereitos Humanos.

Manuel Menor Currás

Madrid, 05.10.2018