Sobre os retos que ten diante a Magnífica Humanidade

A recente encíclica de León XIV adianta o interese da súa visita a España entre os días 6 e 12 de maio.

A primeira carta relevante de León XIV vén ser, en gran medida, unha clarificación do programa que apuntou o día 18.06.2025, no discurso da súa investidura papal. O ata entón chamado Robert F. Prevost sinalaba a paz, a unidade e a construción de pontes mediante o diálogo, como claves dunha Igrexa misioneira, coas portas abertas para acoller, sen exclusión, a todos. En vésperas desta  viaxe, cabe lembrar a papas que viaxaron como tales a España. En 1982, fíxoo Xoán Paulo II, que volveu dous anos máis tarde e, de novo, en 1989, 1993 e 2003. Tres veces estivo así mesmo Bieito XVI, en 2005, 2010 e 2011. León XIV renova agora este tipo de visitas de moito aparello mediático, capaz de encubrir o acento diferencial que esta encíclica adianta, das mensaxes que emitirá aos seus fieis e ao mundo.

Detalle de unha Anunciación. Lorenzo Lotto, 1534-35

É un momento crítico da política internacional, todo inclina a que reiterará unha posición envorcada na alteridade dos inmigrantes e marxinados, e na construción dunha casa común en que todos os humanos teñan cabida. Como fondo ecoarán diversas discordancias. As ruidosas aglomeracións con que será recibido deixarán en sordina que o catolicismo está a ter competidores importantes, especialmente en América, por parte de confesións denominadas cristiás, pero con idearios proclives ao egocentrismo conservador que propaga Trump. A diminución de fieis practicantes que as enquisas detectan en España desde hai máis de 50 anos, non se restaña cos repuntes dunha suposta moda espiritual nova; é moi notable o crecemento evanxelista nos barrios españois e, en Madrid, os seus 1.100 puntos de encontro son máis que as igrexas de culto católico. Ese incremento, dun 30% nos últimos dez anos, non se contén con versións de catolicismo que xa eran “carcas” nos anos conciliar dos sesenta, por un código xenético vinculado ao poder político e económico. León XIV é agostiño e -coñecedor das reviravoltas platónicas e maniqueos que Agustín de Hipona puxo na Cidade de Deus- sabe que non é o máis apropiado neste momento. Para difundir a orientación que parece querer dar ao seu pontificado, revitalizar a súa Igrexa non pode ser á conta de seguir sostendo alianzas oportunistas cos donos deste mundo e pretextar actuar en nome de Deus. Esa continuidade dun pasado de Ancien  Régime, esixe actuacións que, a modo de eminencia gris, privilexiarían á Igrexa por servizos que sigan freando iniciativas políticas de signo democrático, e implica continuar dando mostras de posuír a verdade absoluta sobre canto non lle compraza a unha elite selecta. Esta posición de despotismo iluminado non xera na vida pública auctoritas, senón autoritarismo antiestético, e desprestixio para a procura dun suposto ben superior para os humiliores.

De que Igrexa se trata?

Para un papa do século XXI, moverse próximo á xente común non é tan complicado como en 1870 foino para Pío IX, pero non é simple. A dificultade de abaixarse a xestos coherentes coas palabras mostrouna en 1963, en plena Guerra fría, a novela de Morris West, As sandalias dun pescador. Os perfís de quen dirixiu o Vaticano desde entón mostran, por encima das súas diferenzas, enormes tensións internas nese mini Estado, desde o que se dirixen múltiples intereses no atlas católico. Orientar moralmente aos crentes, e a cantos ven na figura papal un modelo crible, vai moito máis alá de grandes invocacións rituais. En todo caso, se a distancia entre Xoán XXIII e Xoán Paulo II foi insalvable para moitos, a que hai entre o arxentino Bergoglio e o norteamericano-peruano Prévost propicia que a súa encíclica teña interese aínda para os renuentes a esta visita dun gobernante hierocrático. O seu punto de partida explicitando unha relación normal de la Iglesia coa Historia -como calquera institución- presupón, tras esa humildade, aterse aos parámetros de igualdade que implica estar entre os humanos. É compartir a intrahistoria común, con inconvenientes e dúbidas como eles, sen poñer en primeiro plano unha suposta superioridade, ligada privilexiadamente a unha Eclesioloxía transhistórica e incontrastable historiograficamente. Se este papa está decidido a que “o sacro” da súa Igrexa non a constitúa nun mundo aparte, a súa acción cultural -democratizadora ad intra et ad extras- poderá ser coherente co que necesita o mundo en que estamos.

Ese posibilismo non é fácil cando, en moito aspectos, o pasado non pasou. En España, o que di esta encíclica sobre unha orientación altruísta, multilateral e dialogante de la Iglesia cara ao futuro se compadece mal con situacións dun  presente continuista. Sen retrotraerse aos anos combativos das asociacións do episcopado hispano nos anos vinte e trinta do século XX, nin a como manipulou a narrativa histórica -por exemplo nos libros de texto escolares-, para que o catolicismo fose o núcleo ideolóxico do nacionalismo franquista, a “longa duración” da outra tendencia, moi viva na pelexa por un ambiguo artg. 27 -o máis disputado da Constitución de 1978-, a punto estivo de freala. E a intransixencia de varios bispos reclamando na rúa -por exemplo en 2005- fronte ao que lexislaba o agora deostado Zapatero sobre liberdades e dereitos democráticos, tampouco é exemplar. Con todo, unha vez logrado que a achega da casa 105 subise na declaración do IRPF ao 0,7%, unha Igrexa excepcionalmente acreditada xa con inmatriculaciones no Rexistro da Propiedade e exencións de mecenados e fundacións, viu crecer a rendibilidade do “aconfesionalismo” nos  Acordos de 1979. Garantida a acumulación de poder que lograra desde o Concordato de 1953, o seu condicionamento da educación de todos quedou asegurado ata hoxe.

Esta asombrosa historia, actualizadora da sentenza cervantina: “coa Igrexa topamos”, probablemente apareza pouco nesta viaxe “apostólica”. A súa distorsión da vida urbana en puntos como a Praza de Cibeles, e na normalidade do Congreso de Deputados o día oito, non debería impedir comprobar ata onde alcance a súa consideración sobre as res novae a que alude a Magnifica Humanitas. A Rerum novarum quedou curta en 1891, ante “a cuestión social” que se expuña, sobre todo desde a Revolución de 1848. En calquera caso, benvida sexa a achega de León XIV se move vontades a favor dun mundo máis xusto.

TEMAS: Confesionalismo.- Aconfesionalismo.- Relacións Iglesia-Estado.- Liberdade de conciencia.- Liberdade educativa.- Dereitos humanos.

MMC (Madrid, 27.05.2026)