As Bolsas inquiétanse polo que pasa no interior de Irán

A guerra nese patio non ofrece confianza ás transaccións, especialmente ás de carácter enerxético, vitais no mundo.

Carlos Bousoño, irónico, escribía en 1947 que “Os ríos van á mar/o mar ás praias de moda/de maneira que o mundo está ben feito./ Sobre esta cuestión non pode discutirse. Mais se alguén/quixese alzar a súa voz contra o aserto,/tapar a boca coa proba máis firme: o xeneral…/. A “orde nas filas” a que aludía, e “a boa man” que tivera para facer o que fixera, e “a harmonía preestablecida” para facelo, non o levaban a dicir que, “en xeral”, as praias todas deste mundo eran suficientes para bañarse “no máis xeral xúbilo do Xeneral en Xefe ”. Mutatis mutandis -que adoitaba dicirse para cambiar a temporalidade do que se conta- non parece que cambiasen tanto. A tentación é dicir que non pasou nada desde entón, e que todo segue aí. En 2026, en pleno marzo, o comandante en xefe americano aparece como o xendarme dunha orde en que o mundo debería ser outro, pero o seu empeño en que o sexa non ten “boa man”; só logra que as praias de medio mundo sexan máis perigosas.

Kermesse. Maruja Mallo, 1928. Centro de Arte Reina Sofía.

A que fora berce cultural do mundo occidental, sometida a cursilería imperial, repite unha indignidade de mortaldade silandeira que, sen pausa nin concerto, non cesa de mover trens que atravesan a noite, medio furtivos, repletos de nenos, mulleres e persoas que desde Palestina, Beirut, Teherán, Abu Dabi e outros países do Golfo Pérsico, reviven Treblinka e Auschwitz, Berlín e Dresde, aos fuxidos de Guernica , a “desbandá”de Málaga , e aos  despavoridos de Benasal, Ares do Maestre, Vilar de Cans e Albocácer, no Maestrazgo. Aquelas probas de precisión para a Lexión Cóndor xa non cesaron; as cidades alemás -en que os aliados combinaron fósforo e metralla para destruír mellor gran parte das de Europa Central- e unha boa parte de Londres quedaron moi tocadas. Pero, Hiroshima e Nagasaki sinalaron fitos novos para un terror que, en Corea e Vietnam, e nos masacres do Congo, Uganda e Ruanda, non cesaron de ser paradigma de nova orde imperial en Sudamérica, e en sucesivas batallas nunhas ou outras cidades dese non ben chamado “Oriente Medio”. Mesmo, nas violentas maneiras de operar a policía en tantas partes de EEUU, ÍCEOS (forzas de inmigración) de Trump actúan coma se as raíces do mal cainita –o personaxe da Biblia que matou o seu irmán-, rexuvenecesen unha vez máis.

Este clamor por unha crueldade renovada contra Irán -e a súa área de influencia-, artillada con mísiles, drons e avións de última xeración, máis aceirados e rápidos que antes, máis dixitalizados polos seus fabricantes para que as bombas caian certeiras sobre obxectivos prefixados, concita neste momento moito bandeiras, patrias e paladíns feroces. Invasores e depredadores do que é doutros, forman compactas filas, ordenadas en escuadras que comandan mentes cuadriculadas, pechadas a toda razón que non sexa a da nova orde imperial. Ata nos Parlamentos discútese, con palabras duras como pedras, se convén ou non poñerse ao lado do máis forte, empeñado en impoñer a súa lei arbitraria. Os seus “intereses”, amoldados ao que diga o novo “Rey sol”, fano sentir como o emperador de canto se mova no mundo, coidadoso de que os seus negocios crezan ao ritmo cambiante das súas previsións nunha guerra da que tan ben di que “está case terminada” como que “non parará” ata acabar co potencial bélico dos aiatolás. O máis contento é, Netanyahu, o seu Grigori Rasputín particular, que trata de cumprir a misión que se arroga de lograr, cal novo Saúl, que a “terra prometida” alcance, caia quen caia, a súa máxima extensión e influencia nesa área cobizada en toda a Historia.

Confianza?

Ao resto de vasallos, empézaos a inquedar. Se non polos principios que están en xogo -Dereitos Humanos, Dereito Internacional, fundamentos e Estado de Benestar da UE, e supostos avances no concerto multilateral dos pobos-, polo menos, porque o comercio, o do gas e do petróleo, tan determinantes nos hábitos produtivos e relacionales da vida cotiá da xente, non aguanta ben tanta violencia. Tampouco a vida democrática e as eleccións, inminentes para o propio candidato a emperador neste arriscado xogo. A confianza é fundamental segundo a Bolsa, e na nova orde que quere impoñer o suposto soberano absoluto desde a Casa Branca, implica excesiva “desorde”. Por máis que queira parecer lúcido con tanto poder concentrado nas súas mans, o seu desprezo a canto desde o final da IIGM constituíu “a vella orde” -como lle chama a súa fámula Von der Leyen- asoma cataclismos nas gasolineiras, nos fertilizantes e prezos do gasóleo agrícola, e unha cadea de causas e efectos interminable para quen quere cambiar o pasado para comandando o futuro. Coma se dun conto se tratase, os garavanzos e as patacas, o queixo e a manteiga, o leite e os tomates, pronto repercutirán nas bolsas de compra este imperialismo tramposo.

En canto ao Dereito Internacional e os Dereitos Humanos, unha arma de destrución de neuronas xa está en marcha entre cantos seguen esta exasperada serie televisada. Se Alberti xa sentenciaba en 1941 que “a pomba se equivocaba”, e que no canto de ir ao norte fora ao Sur confundindo mar con ceo, trigo con auga, e noite con mañá, desnortados parecidos romperon a suposta unidade en política exterior; a parcialidade partidista do conservadurismo, reservona no seu, culpa polo si ou polo non ao Gobierno. Estes patriotas , inmisericordes co “non á guerra” non queren -como en 1990 e 2003, sobre todo- que sexa o ideario de todos. Non nos espanta, con todo, que poida vir tras a data de caducidade á “vella orde”, cuxa Declaración de Dereitos tanto custou redactar en 1947. Quéirase ou non -pois o baleiro non existe en política-, o colonialismo que debuxa a man do Comandante en Xefe americano, exhibe unha soidade única ante a que deban desfilar sumisos, coas súas bandeiras e estandartes humillados porque, como certificaba Jorge Manrique, os ríos sigan indo “dar á mar, que é o morrer”. 

TEMAS: Dereito Internacional.- Dereitos Humanos.- Economía de Guerra e posguerra.- Imperialismo.- Estratexias xeopolíticas.

MMC (10.03.2026)

A IA é un gran reto de futuro para o sistema escolar

As súas prestacións son unha grande ocasión para desterrar abandonos e desidias causantes dun vello “mal de escola”.

 

A acumulación de informes e tristezas burocráticas, que Remedios Zafra empezou a poñer en evidencia en 2017, desde a súa análise do Entusiasmo ou Precariedade e traballo na era dixital, axuda a observar os seus reflexos no sistema educativo. Sobre todo, se se lembra que a súa debilidade xa era notable antes de que o trumpismo de Elon Musk e asociados, como Zukerberg ou Pável Dúrov, completasen un círculo que Dante podía poñer no Inferno. A historia escolar xa acumulara unha longa tradición de violencias censoras sobre supostos desvaríos cognitivos da doxa e, en especial, sobre quen entendese que “ensinar” implicaba “educar”, “liberar” e verbos afíns á autonomía persoal. No periplo educador, os pasos intermedios do basto e o sutil produciron control, obediencias cómplices e unha desmemoria de constantes neglixencias silenciosas. Proba relevante é que, no que incumbe a unha educación común, as limitacións que había antes da Constitución de Cádiz, acomodaron no seu articulado a exclusiva doutrinal de la Iglesia Católica, de modo que ler, escribir e contar reflectisen a súa verdade única. En 1851, o Concordato determinou ese mesmo horizonte á Lei Moyano en 1857 e, desde 1953, alcanzou a condicionar, en 1979, o panorama que ten hoxe enmarcado en continuidades limitantes das políticas educativas.

O único momento histórico en que o Estado asumiu autónomo un compromiso serio coa educación de todos foi o da CE31, que apenas durou cinco anos. Desde 1936, un peculiar dereito educativo apartou ás/os estudantes “selectos” da desidia con que a escola pública -cando a había- limitaba as capacidades dos demais. En 1957, a doutrina oficial aseguraba que, fronte a “as doutrinas subversivas” do “ser tradicional dos españois”, “o Nacionalsindicalismo” edificara “un sistema orgánico sobre o campo escombrado da realidade nacional”. Despois da Transición, a xestión do artg. 27 da CE78 -que debería fortalecer a equidade educativa- deu pé aos partidarios da súa fraxilidade para continuar tendo moito predicamento, de modo que conxuntar a súa “universalidade” e “liberdade” segue sendo confuso. Os vellos acordos, en combinación con beneficios económicos contables, colonizan a Educación e impiden que a Administración pública constrúa unha “casa educadora común”, en que todos poidan “habitar” e “ser” cidadáns.

Durante este tempo, a entrada das TIC nos circuítos educativos foi a máis desde os anos oitenta e, sen corrixir a sempre incompleta atención a un amplo sector do alumnado, ademais de reproducir inequidade, expón novos problemas. A posibilidade dos candidatos a docentes para formarse individualmente on-line  é un negocio que copan fondos de capital risco e, sen que a súa eficiencia se vincule á convivencia de todos, esta tecnocracia acurta o aprecio á educación común. Doutra banda, a existencia de políticas e políticos para quen esta educación de todos non está entre as súas ambicións, favorece que a información, grazas á IA, poida subverter mellor as calidades que debería ter. A imparable presenza das plataformas dixitais quere rendibilizar os seus algoritmos e xera unha alienante inseguridade -parecida á do Internet mutante-, en que a crecente robotización das actividades produtivas precariza o valor das aulas para cantos interaccionan nelas. Docentes e alumnos xa experimentaron durante a pandemia unha híbrida comunicación dixital que fixo sospeitar que, no canto de profesores, poderían ser máis útiles, por máis baratos, os dispositivos tecnolóxicos. Moi turbadora é igualmente a saturación que, con Fake news, memes e incitacións ao copieteo do curta e pega, ou supostos divertimentos -a conta de inocentes- poboan situacións disruptivas dun traballo escolar coherente e valioso. O adestramento dos algoritmos pode abrigar tendencias pouco favorables á xustiza social, ao funcionamento democrático e á simple convivencia; na Rede, incluso o odio, como informa MUNDIARIO, pretende aproveitar o suposto anonimato para facer dano. Son moitas, por tanto, as frontes que a IA abre, na escola, á súa obrigada presenza no currículo e, sobre todo, nas metodoloxías apropiadas para aproveitar a multiplicidade informativa que propicia. Prohibila é poñer portas ao campo, e formar docentes que só “bancaricen” saberes é contradicir a deontoloxía profesional que os capacite para xestionar que o alumnado aprenda a construír coñecemento desde a pluralidade cognitiva e actitudinal.

 Un espazo de todos?

A IA e os móbiles son unha oportunidade para revisar a fondo as esixencias que unha escola valiosa debe ter. Desde os anos cincuenta -sen contar os anteriores-, a gran cuestión escolar en España sempre foi que unha crecente “liberdade” de centros, individualista e competitiva, contradixo a equidade do dereito a unha digna educación. Lograda a escolarización universal, a robotización informativa con que traballa a IA é ambigua, e sería lamentable que fortalecese a idea de que todo o alumnado padece o Mal de escola, que dicía Pennac. Hoxe non é de todos, nin para todos; non cobre as necesidades de boa parte do alumnado, nin o capacita para moverse con igualdade de partida na ruda engrenaxe relacional e laboral. As leis orzamentarias seguen sen estar de parte da súa equidade, e a atención a unha escola pública -que ás veces se demanda blindar- é “residual” fronte ao crecente peso da privada e concertada. Se o sistema xa era alérxico a “todos” os educandos, a recente interferencia da IA no seu hábitat anima a múltiples axentes económicos, culturais e políticos, a ampliar os acenos dunha privacidade segregadora. Unha maior exclusión externa –unida á non corrixida internamente en moito centros- debilita, máis aínda, o criterio do xusto e inxusto que rexe o dereito cidadán a unha educación digna.

Conxuntar vontades para coidar qué debe ser educar hoxe e cómo facelo expón unha ética universal que o trumpismo -moi militante en España- non propicia. Os señores dos medios de produción, que sempre dispuxeron de medios para involucionismos, teñen o seu mellor cómplice hoxe na anfibolóxica presenza da IA en móbiles e aparellos dixitais, que fan accesible pasar da información ao coñecemento, pero tamén embaucan e distraen na mentira. Cando nos levaban de excursión e cantabamos Montañas nevadas, o espectro de “o normal” non cambiaba aínda que cantásemos: Imos contar mentiras, tralará. De modo parecido, a “normalidade” destes útiles electrónicos pode ser unha trampa para que o sistema educativo sexa de todos. Se non se atende á sutil influencia dos seus dominios, mutilará máis o dereito a unha “boa educación”; resentirase a solidariedade cos outros e co medio. A “universalidade” educativa, se falsifica a “liberdade” escolar e dixital, seguirá sendo -entre moita palabrería- a Cidade ausente de que falaba María Zambrano en 1928: “todo son alí puntos de partida, problemas para a mirada”, os ollos só “a soñan”, aínda que estea no intelecto “en presenza ideal, chea de graza”.

TEMAS: IA e educación.- Liberdade escolar.- Universalidade educativa.- Dereito á Educación.- Educación común.

MMC (10.03.2026)

A guerra contra Irán entra en fase perentoria de xustificacións

Adquire agora un ton reiterativo de cálculos e expectativas alucinatorias doutras pelexas neses mesmos territorios

Ao ritmo que vai a súa estatística de mortos , a guerra sionista en Palestina leva camiño de engordar a súa conta diaria na área onde Lawrence de Arabia creu pelexar por unha unidade que pronto vería fragmentada entre diferenzas da teoloxía política musulmá. Á luz do que está a ocorrer, á película de David Lean sóbralle o romántico aire épico que, en 1962, Peter O´Toole daba ao personaxe que buscaba a complicidade das tribos nómades do deserto contra o imperio otomán. Thomas Edwar Lawrence, a persoa cuxo interese arqueolóxico polos restos das Cruzadas fora utilizado durante a IGM para os intereses neocoloniais de Gran Bretaña e Francia, apenas ten unha lixeira secuencia que lembre a súa decepción ao darse conta. Tras unha lixeira referencia ao final da película, están as desavinzas dos grupos árabes, as loitas polo poder e os desastres dunha guerra en que a súa vida estivera en risco; acrecentaron unha depresión que as mortes de persoas moi próximas xa lle causaran, e o Lawrence de verdade abandonou Damasco rumbo ao Reino Unido en outubro de 1918.

Antro de fósiles. Maruja Mallo, 1930. Centro de Arte Reina Sofía

A lenda que a famosa película pretendeu manter presentándoo como un ser complicado, e vítima doutros, parou interpretacións que o viran manipulador e ambicioso. Quedou vigorosa, con todo, nos lectores da súa autobiografía: Os sete piares da sabedoría (1926) e en quen viu un conxunto espléndido de actores. Non deixou, con todo, de ser un personaxe equívoco, dos que os relatos -cando están armados por influentes voces- sosteñen a súa fama ante evidencias de que non son superheroes. Os perdedores non adoitan ter salvadores da súa parte, por máis que non cesen de oír historias e lendas en que o ben sempre triunfa e que o mal dos anxos caídos ha de pelexar con arcanxos como San Miguel e pintores, escultores e libros, como o Paraíso perdido, de Milton, ou o Libro de Enoc, da Etiopía precristiá, en que “Os elixidos terán  luz, gozo e paz. E herdarán a terra” (5.6,i).

Paz na Terra

Na guerra en que andamos, o compoñente salvífico tamén é fundamental. Ningún relato, en prol ou en contra , é alleo á súa liña argumental. Por oposta que sexa á realidade, tratará de non deixar indiferente a ninguén aludindo a vantaxes que deban lograrse ou preservarse, ben sexa como as que motivaban as narracións bíblicas, en que a anxeloloxía imaxinada polo Areopagita na Idade Media -e reiterada no Catecismo do P. Astete-, facía prevalecer a cosmogonía monoteísta de índole espiritual, ou ben se amparaba no politeísmo da Ilíada e a Odisea, cuxo suposto “paganismo” insistía no  proveito material dos vitoriosos das súas contendas. Neste momento, as narrativas de quen, sen estar na fronte de batalla, refírense o conflito existente na área de confluencias iranianas e israelís, atenden explicitamente ás materias primas, e ao fluxo do petróleo e do gas nos roteiros que pasan pola Canle de Suez e os Estreitos de Ormuz e de Aden. O Golfo Pérsico e o Mar Vermello poden colapsar a nivel mundial, cando é máis vital o seu control de turistas, traballadores, mercadorías e contedoras de compoñentes e produtos industriais. Afecta as relacións e transaccións de todo tipo entre Asia e Europa, como mostran as incertezas da Bolsa; son asuntos tanxibles os que obrigan a que todos os relatos, incluso os contrarios a esta guerra, invoquen razóns e supostos de máis abstractos e ata espirituais. Cando os Dereitos Humanos e a Fraternidade, son evidentes en cantos din “Non á Guerra” e opóñense á imperial prepotencia militarista, invasora dos iranianos, máis oportunistas soan as invocacións e rezos, cuxo utilitarismo pragmático transmite a confraría de cantos acompañan con pregarias ao novo emperador ou están dispostos a facelas. O seu aparello conceptual, prexuizado por motivos culturais, ou inducido por rancores fronte á todos, nin é capaz de ler na Biblia perspectivas humanitarias, cordiais coas carencias humanas, nin acepta que a Ciencia contraveña os seus manexos en que a penitencia, o castigo e o esforzo caen sempre ao lado dos menos poderosos. As súas rogativas invocan esa orde, tan “natural” que din ser “como Deus manda”. Non dubidan de que sexa xusto, aínda que fose imposto polos máis fortes, e culpan como “perdedores” a quen non se aveñen a que a súa “liberdade” sexa protexida por “superiores” que queren gobernar as súas vidas e que “se lles siga a corrente”.

Cantos se preocupen polo retroceso que, tras esta guerra, poidan sufrir dereitos como os que o pasado día oito reclamaban millóns de mulleres no mundo, a primeira sospeita de que poida suceder téñena no cabreo de Trump por que os iranianos reafirmasen -entre queixumes polo pouco caso que fan ao seu poderío- unha resiliencia numantina con que non contaba. A falta de respecto do emperador polos seus propios mortos, ao recibilos en EEU, máis a moi probable orixe consciente dun dos mísiles que impactaron nunha escola de nenas en Teherán, axudaron a que saíse elixido o fillo do aiatolá Jamenei para sucedelo na xestión máis dura do conflito. Doutra banda, se no canto de considerar como perda de ganancias non facerlle a onda, repárase na traxectoria de quen racha as vestiduras por non compadrear con el, dá medo. A Educación -igual que a Sanidade, a Vivenda e outros dereitos da CE78- reflicte a calidade dos relatos en que o benestar e legalidade equitativa de todos están en risco , e que os aiatolás non sexan boa xente non explica que situacións como as que José Luis Pazos expoñía no ano 2018, no seu libro: Non nos calarán!, sigan vivas. É preocupante que o Informe coordinado por Pedro González de Molina en 2024, sobre Segregación escolar: un problema de Xustiza social sen resolver, sexa tan grave que España é un dos países máis segregadores de Europa. E é moi pertinente -entre outras cousas- tratar de saber como é posible que, en pleno recambio de “os pocholos” na Comunidad de Madrid, a nova conselleira non mude o fermento erosivo dos centros educativos públicos. Haberá que rezarlle, “sen derramar unha bágoa”, como quere Von der Leyen desde a súa visión dos “intereses europeos”?

TEMAS: Dereito Internacional.- Estratexia europea.- Ética e perplexidade.- Xeopolítica mundial.- Violencias estruturais sobre a Educación.

MMC (09.03.2026)

O “terrible” é que “o lado correcto da Historia” estea en debate

Se se subestiman ou desprezan os Dereitos Humanos, os significados de “ o correcto” adoitan ser inxustos.

Do xuízo que prime, varía o valor das decisións que se adopten ante todo tipo de conflitos. Pronunciarse ante incertezas e inconvenientes implica dúbidas, e a miúdo reaccións “terribles” dos demais, acordes coas súas propias conveniencias. Case sempre é obsceno o moi acomodaticio xuízo, supostamente imparcial, dos equidistantes; para non enfadar. esperan a ver cal das partes en litixio se impón, e entón din: “Xa o dicía eu”.

O arcanxo San Miguel vencenco ao demo. Luisa Roldal, 1692. Museo das Coleccións Reais.

Neste momento de grave crise internacional, as disparidades que, sobre o lado correcto da Historia, mostran os partidos políticos españois replica as que vive a diario cada cidadán na súa contorna laboral e, probablemente, tamén no seu propio círculo familiar, onde a asiduidade do trato, as reunións festivas e apoios mutuos, vense condicionadas por prexuízos que se foron asentando. Ese posicionamento sempre vai asociado a como se puido construír a adaptación á realidade social, onde normas de conduta, urbanidade e moral, herdanza do lugar e costumes vehicularon desde a infancia unha complexa interacción co medio. Onde crece e se educa cada persoa, rexen criterios culturais do que está ben e está mal: a forza das relacións contraídas condiciona o ben visto. Esa normalidade de “o correcto”, tan tratada no realismo do século XIX, subxace en case todo testemuño literario, como analizou Álvarez-Uría en: Socioloxía e Literatura: dous observatorios da vida social (2022). É evidente, igualmente, en historias como a dos Corleone no Padriño, triloxía onde Scorsese mostrou, desde a primeira parte en 1972 , á terceira de 1990, unha paternalista saga de “honorables ”, en que Michael, o último, trata de lexitimar “o correcto” do clientelismo mafioso dos seus negocios no medio dun baño de sangue.

O criterio de “o correcto”

Para xulgar se teñen razón quen acusa ao Gobierno de Sánchez de non estar do “lado correcto da Historia” neste momento do conflito provocado en Irán por EEUU-Israel, deberían explicalo. Non sexa que “o correcto”, ocultando o “incorrecto” Cumio dos Azores -e a desfeita que xerou en Iraq-, pretenda recrearse co beneficio logrado en dous días polas empresas gasísticas americanas á conta do IBEX español e as Bolsas europeas. Como en todas as guerras, é habitual sumar á loxística militar unha opinión pública que sexa favorable a usala valéndose dos medios de comunicación. Agora máis, pois a globalización de intereses económicos non deixa a ninguén alleo. Dada a guerra de intereses, ten lóxica que as opinións estean divididas, pero máis a ten pescudar que sexa “o correcto” nesta etapa da Historia. Como en calquera outra , as formulacións concretas da política, por moi rendibles que poidan ser para algúns, poden ser gravemente inxustas para outros. En boa ética política, non vale un tipo de “corrección” ou Xustiza en que os dereitos dunha parte -con todas as súas particularidades- sexan minorizados, asoballados e soxulgados aos intereses e conveniencias doutros. Hammurabi xa se adiantou, na próxima terra de Babilonia, a que o seu Código, moi rudimentario, regulase no s. XVIII a.C. certa igualdade de trato entre discrepantes.

Se no século XVI a Escola de Salamanca empezou a cuestionar no Occidente cristián o dereito absoluto que tiñan os privilexiados do feudalismo para exercer a escravitude, o machismo ou a usurpación de terras e facendas dentro e fóra de Europa, a Declaración de Independencia dos actual EEUU en Virginia veu proclamar, en 1776, que “todos os homes son por natureza igualmente libres e independentes e teñen certos dereitos inherentes, dos cales, cando entran nun estado de sociedade, non poden ser privados ou postergados do “gozo da vida”, de “a liberdade”, do dereito de todos a ”os medios para adquirir e posuír propiedades”, “a felicidade” e “a seguridade”( artg. 1). Se “todo o poder reside no pobo” (artg.2) e había dereito “á resistencia” ou rebelión contra a opresión (artg.3), tamén se prohibían as clases políticas privilexiadas ou hereditarias (artg.4). Esta Carta de Dereitos, incorporada á Constitución de EEU na Convención de Filadelfia, en 1787, foi o antecedente da Declaración dos Dereitos do Home e do Cidadán na Francia de 1789, e ninguén asisado pode dubidar de que seguir esa liña é estar en “o lado correcto da Historia”.

Sobrepasada “a incorrección” histórica de dúas guerras mundiais, con preto de 80 millóns de falecidos entre ambas as -na súa maioría civís- e outros moitos desastres nada colaterais, acordouse en París a Declaración Universal dos Dereitos Humanos o 10.12.1948. “O correcto da Historia” volvía ser esta referencia, como guía  para tratar de resolver novas tentacións de pugna bélica pola primacía duns e outro. Nun contexto de posguerra, serviu de inspiración para saír das grandes carencias e moita tensión que pronto impuxo a Guerra Fría en Europa, mediante o Estado de benestar que propugnaba, desde 1942 en Inglaterra, o Plan Beveridge para fortalecer a “seguridade social”. Bismarck iniciara ese camiño en Prusia en 1882, e a Trump&Cia parécelle agora un atraso; a súa liña de “o correcto” rompeu todo diálogo con Irán sobre o enriquecemento do uranio e outros asuntos conexos. E Israel, pola súa banda, ve “correcto” rabuñar territorios ao seu ao redor e, completando o xenocidio de Gaza, eliminar adversarios ao seu plan hexemónico sobre Oriente Medio.

Este “lado correcto da Historia” é o da conveniencia dun tándem moi perigoso no seu xogo estratéxico de eludir toda norma xurídica limitadora; os seus actores, fiados nun gran potencial tecnolóxico e armamentístico, séntense libres para actuar ao seu antollo. Non lles importou facer crecer a inestable seguridade do mundo, aínda que nesta zona de Oriente Medio todo sexa máis complexo. Por prudencia -e sen que interviñese o dereito- sería “correcto” advertir que neste escenario non hai marionetas como as que parece haber en Venezuela; os aquí pisados teñen máis capacidade para resistir. En fin, todo líder político debería deixar de selo se elixe someter a razón xurídica ou política desta guerra á moral de Trump, ou aos oportunismos de Alemaña, Francia e Inglaterra, inspiradores dunha UE curta nunha ética común.

TEMAS: Dereito internacional.- Dereitos Humanos.- Guerra “xusta”.- Oportunismos políticos e morais.- A ONU e a Xunta de Paz.

MMC (03.02.2026).

O novo mapa de Israel pode confirmar un gran retroceso xurídico

 

En outubro de 2025, está a punto outra vez de reducirse e case desaparecer o que foi Palestina.

En 1945, case terminando a IIGM, descubrírase o gran Holocausto nos campos de exterminio nazis. E en 1947 a Resolución 180 da ONU aprobou a partición do territorio que estaba baixo mandato británico en dous estados: Israel e o Estado Palestino. Cantos docentes explicaban “a cuestión do Oriente Medio”, cada curso tiveron que cambiar os mapas políticos daquela zona estratéxica e, “en presenza da ausencia crecente”, de que falaba o poeta Mahmud Darwish, foron contando as sucesivas diminucións do territorio para os palestinos e a expansión do que sucesivas guerras foron entregando aos colonos israelís. Con máis ou menos acerto, durante todos estes anos e, sobre todo entre os que van despois da “Guerra dos seis días”, en xuño de 1967, as xeracións de estudantes españois, desde que se estableceu o COU da Lei Xeral de Educación en 1970, tiveron unha explicación máis ou menos acertada do que se cociñaba nesa parte do mundo. Que non era algo exclusivo do debate territorial, vírono pronto en 1973 coa crise do petróleo, e se repasan os seus libros, apuntamentos e recordos é posible que poidan asociarlle historias nada colaterais, como a crise da Canal de Suez en 1956, e, do tempo posterior, unha ladaíña de conflitos que alcanzaron tamén a Irán, Iraq e outros territorios desa clave de comunicacións comerciais entre Asia e Europa.

En todas as confrontacións, un Israel vitorioso e cada vez mellor fornecido, afianzaba unha posición non só territorial, senón tamén no plano favorable a cantos teñen poder económico suficiente para xustificar tanta conflitividade desde o plano xurídico das relacións internacionais. O que estes días se ventilará no Cairo, non só é practicamente a extinción da Palestina anterior a estes 78 últimos anos, senón tamén unha mentalidade arruinada no plano xeoestratégico. Unha vez máis na Historia da humanidade, estamos a piques de ver confirmada unha lei primitiva e, en aspectos fundamentais, contraria a canto avance no dereito de Xentes primeiro, e no da Declaración Universal de Dereitos Humanos puido establecer tamén a ONU, en París, un despois do de Palestina, o 10 de decembro de 1948.

Esta regresión é allea a todo apoio aos masacrados en Gaza e Cisxordania. As múltiples manifestacións que se sucederon estes días en toda Europa -por moito que medrasen en cantidade de persoas protestando por tanta morte inútil e tanto odio acumulado- non lles importan aos avariciosos acaparadores do que non é seu. E o peor é que xestos simbólicos como o dos voluntarios da frotiña da Liberdade, coa súa chamada de atención sobre o que en Gaza estaba a acontecer, non só foron repelidos polos militares israelís coa forza e os insultos contra o dereito internacional, senón que foi motivo de gran repulsa parlamentaria. Na Asemblea de Madrid, a presidenta da Comunidade e os seus segundos de a bordo sacaron a pasear o seu propio desprezo pretendendo educar aos madrileños hai catro días no que convén ou non á orde política e social que protexen.

Fotografía da Exposición "Gaza a través dos seus ollos" da UNRWA e o ECHO. Museo Thyssen-Bornemisza

É este un deses momentos fortes en que merece a pena repensalo case todo. Por exemplo, se avanzamos tanto como suxire que esteamos en 2025 e non en plena etapa feudal, cando o señor era o dono, ata do dereito á vida e os servos debían servizos e prestacións ás súas conveniencias e antollos. Tanto “progreso” desenvolveu o ser humano, para que todos os días se reconforte á hora en que o telexornal lle mostra o prácido que é non estar entre as 67.000 persoas que en dous anos viu morrer? Por que non pensar que, por idénticos despropósitos, pódelle tocar a el ou aos seus fillos unha lotería semellante, sen que ninguén se conmova nin proteste? A cuestión non é se se repite a Historia ou non, nin se hai unhas forzas superiores que determinan o destino do mundo. A cuestión é que, dalgún modo, nos países democráticos todos somos responsables porque votamos a uns ou outros gobernantes, conscientes de que cremos que defenden mellor os nosos intereses que os seus adversarios e, ante situacións deste tipo, están aí pero non defenden os dereitos que son de todos e garantía para todos. Ás veces , fan o que poden, pero oíndo a outros e outras, é penoso. Ese é o destino: o que marca unha repetida inclinación a decisións mal tomadas, por mala información ou por desidia.

Quen leva anos traballando no mundo educativo, poden engadir outra gran dúbida. Ten que ver coas queixas sobre o pouco alcance que adoitan ter nas súas aulas as reformas educativas. Algúns lembran aínda a Lei de Ensino Medio de 1938, outros encomian moito a de 1953, de Ruiz Jiménez; son máis os que non se apean de que a LXE de 1970 era fenomenal, outros din o mesmo da LOXSE, vinte anos posterior, e, en fin, a LXE de 2006, a LOMCE de 2013 e a LOMLOE de 2020. É raro que coincidan nas súas valoracións, pero seguen en moitísimas conversacións nos claustros dos centros educativos. Aos múltiples cambios normativos vividos no transcurso do seu tempo docente, sucédelles algo parecido ao que aconteceu en Palestina no mesmo período.  O Libro branco da LXE dicía en 1969 que “a desigualdade inevitable dos dons, determina sempre un horizonte de posibilidades”, e cantas normas educativas viñeron despois -igual que todas as que houbo desde o Regulamento Xeral de 1821 – en boa medida reiterado en 1857 pola “Lei Moyano”-, non cesaron de deixar fóra da súa atención altas proporcións de analfabetismo e semianalfabetismo, que non cesan de aparecer nos sucesivos Informes da OCDE desde 1962.

Non parece que, incluso cinguíndonos á etapa de restauración democrática, freásese a desatención a unha educación común digna e equitativa. Cando o gran risco da democracia actual é liquidar os dereitos sociais, os “nados para perder” -como os chamaba o sociólogo Rafael Feito en 1990- seguen perdendo o da educación. Non cesa, con todo, unha historia interminable de disensos, en que non chega o día dun “pacto escolar” que reaxuste o que non axustou o artigo 27 da Constitución en 1978. Levamos desde entón nove leis orgánicas, sen logralo.

TEMAS: Palestina.- Novo mapa estratéxico do Oriente Medio.- Dereito internacional.- ONU.- Educación Común.

MMC (06.10. 2025).

A crise do Oriente Medio ameaza o presente occidental

Unha vez máis, a Historia non é exactamente a “mestra da vida”, senón unha repetición do tropezo nas mesmas pedras que os antepasados.

 

Moito profesores de Historia, especialmente se levan anos xubilados da obrigación das aulas, pregúntanse polo valor educativo que puidese ter a materia da súa especialidade. Desde que iniciaron o seu traballo docente, nalgún tramo do século pasado, deberon explicar “A crise do Oriente Medio”, que volve estoupar con similar intensidade coma tantas outras veces. Os docentes de agora de novo deberán buscar na internet mapas que expliquen de novo a redistribución estratéxica do poder nese amplo territorio. Poida que algún día, máis ou menos próximo, o estereotipado nome da zona sexa abandonado e se opte por outro máis axeitado á súa posición real respecto dos novos centros de poder. “Oriente” xa hai tempo que non se atén ao meridiano de Greenwich; as bombas que caen en Palestina e en Bagdad non son comandadas desde Londres ou París, cuxas Bolsas de Comercio teñen menos peso que as de Pequín e Nova York.

En todo caso, a realidade dos feitos é repetitiva. As súas causas e condicionantes contextuais non difiren moito das doutros momentos e, se se analizan amodo, verase que –salvadas as modificacións onomásticas dos actores e das técnicas cambiantes que teñen a disposición- a asepsia que teoriza do seu perfil parece responder sempre a patróns sempre moi parecidos nos comportamentos humanos. Reflexo indirecto diso é que, coma se  non existisen variacións específicas, a Historia, como disciplina, tende sempre ao presentismo. É dicir, que os estudosos do pasado, tenden –conscientemente ás veces e inconscientemente outras, a dar resposta nas súas análises a preocupacións do presente. A conta de intereses específicos dalgún poder dominante, abundan explicacións do sucedido, de escasa utilidade para todos e, de maneira menos intrusiva –pero moi valiosa-, introducir unha perspectiva nova no modo de contemplar feitos pasados pasa por re-secuenciar  a súa análise documental.

Se da alta investigación académica se baixase ás formas cotiás de divulgación, en medios de diversa calidade e orientación ideolóxica, poderase ver que os meros titulares de supostas noticias, ofrecen –en presente- unha variada gama de crenzas prexuizadas respecto diso. Neste sentido, é pertinente preguntarse, por exemplo, de que estamos a decatarnos sobre o que realmente vén sucedendo desde hai meses nesa ampla área do Oriente Medio e, particularmente, en Irán ou Israel. Da información accesible, é posible deducir algo concreto acerca do que vaia pasar  É dicir, que racionalidade científica é deducible, a fin de tomar decisións convenientes se nos sentimos implicados? Como pode ser, ademais, que unha maquinaria ultra goberne tantos medios para impoñer a súa narrativa de canto sucede ou sucedese?

El Roto

Sen dúbida, é relevante preguntarse isto cando o presentimento de que a economía internacional -e a microeconomía de cada cidadán español- parte de que canto fai o novo intervencionismo americano neste territorio pasa olímpicamente de se contravén as regras internacionais que parecían rexer –e que a ONU non pode supervisar por ter atadas as mans co veto deste país-, e opta con ou sen OTAN por un armamentismo favorable á súa particular conta de resultados. En nome da liberdade –a súa, ante todo- ve máis razoables os exércitos que a racionalidade do diálogo e o dereito entre iguais. A súa norma pacifista é que gañe o máis forte e que impoña a súa paz. Exactamente igual que na “pax romana”, cando as lexións, dominado un territorio, sometíano á prosperidade duns poucos colonizadores. Así sucedeu en Hispania  a partir do control de Sagunto desde o 219 a. C. e sucederíalle á Galia ou, no Oriente mediterráneo de entón, a canto se mmovía máis acó de Siria e Capadocia.

Todo isto de Trump e Netanyahu -que parece extravagantemente alleo a canto sucede no entormo máis cotián-, poida que non o sexa tanto. Esta ocupación da  UCO recompilando papeis e gravacións de diversos soportes documentais reitera a existencia de teimas repetitivas de “volver,  volver, volver” – como o tango de Gardel- a rutinas de diverso alcance en que Ábalos, Koldo e Cerdán rozan, supostamente, a fraude de lei aos cidadáns. Para que serviu o coñecemento –histórico sempre- de canto se fixera desde Rosendo Naseiro? De que valeu o coñecemento, tamén, das íntimas conexións dos monopolios económicos co poder das familias franquistas–a que prestara atención, entre outros, Ramón Tamames cara a 1963? E noutra orde de cousas, non moi afastado, como é posible que, a día de hoxe, sexa noticia que Abraham e Isaac poden regresar á contorna do seu Pórtico da Gloria santiagués, e centos de obras artísticas dun esnaquizado patrimonio español aínda nutran patrimonios privados?  

Similares preguntas cabe facer ao papel desempeñado polo ensino da Historia no sistema educativo español e cal o que cumpra neste presente. Se á coherencia de causa e efecto a encomendásemos a un xuízo, similar polo menos ao que rexe calquera opinión rápida de enquisa na rúa, non teriamos tantas dúbidas do destino do recadado por Cerdán durante dez anos: Afecta ao PSOE?. Se estes suxeitos tivesen un bo coñecemento da Historia pasada, terían lugar estas “mordidas”? Cortaríaselles ese impulso  tramposo, tan prexudicial para a convivencia democrática? Así mesmo, entra na dúbida o seguir dándolle tantas voltas a se, despois de 47 anos da CE78, hai que seguir dando voltas a cambios estruturais do currículo e das metodoloxías competenciais deste ensino. Máis aló de servir de constatación de sensibles carencias, a frecuencia deste tipo de iniciativas indica que vaia para longo o intento de xeneralizar un digno ensino. A efectividade que os políticos recoñezan a unha Historia que, máis aló dos papeis do BOE/BOE, teña nas aulas recursos e medios adecuados para ser ensinada, é case nula. Non hai unha narrativa compartida e, tampouco, para fundamentar asuntos previos e indispensables: para que serve a escola? e, mesmo, que significa ser bo docente?

A moita xente válelle todo e dálle igual se un ensino de igual  dignidade para todos tan só está ao alcance de poucos que non teñen este problema. Os seus vástagos, desde os cero anos ata que teñan o máster oportuno, xa están protexidos para a selección da especie. Son eles os instigadores desa lei de universidades madrileñas que, segundo cálculos de Daniel Caballero, pódelle custar 200 millóns ao ano aos campus públicos da Comunidad de Madrid? Como é este faro  o que   condiciona  tantas políticas sociais españolas?

TEMAS: Pacifismo.- Dereito internacional.- Políticas sociais.-Educación pública.- Ensino da Historia.

MMC (23.06.2025)