A galiña, o galiñeiro, o raposo e demais animais

 

Volven as vellas fábulas, en versións nada exemplares, sen que aprendésemos as súas leccións.

Antes de que Gerald Durrell publicase en 1956 as súas experiencias case infantís coa variada fauna da illa de Corfú en A miña familia e outros animais, este amplo segmento da Biosfera xa tiña unha longa presenza literaria, mitolóxica, artística e didáctica. As fábulas, por si mesmas –desde a Grecia antiga- sintetizaban gran cantidade de símbolos exemplarizantes. O ingrediente campesiño das parábolas dos Evanxeos xa demostrara, mesmo, gran capacidade catequética para os catecúmenos cristiáns. A pomba (Mat. 10.16-42), os cordeiros (Luc. 10,3), os camelos difíciles de pasar polo ollo dunha agulla (Mat. 19, 24), e os paxaros do ceo que ”nin sementan, nin segan, nin almacenan” (Mt. 6, 26), pretendían achegar a posibles crentes a unha doutrina á que aínda non se dotou da abstracción do Concilio de Nicea, no ano 325.

 Agora que o verán xa non é o verán, e ata os pardaos non son o que eran, é discutible que as fábulas, contos e parábolas servisen para algo. Os máis “espabilados”, ou non llas leron ou o subconsciente levounos a entendelas do revés. Un alumnado de gran ambición elitista acaparou os supostos mellores colexios, posición en que, ao parecer , serviu aos máis “selectos” para rubir aos máis encopetados postos do Estado e “emprender”, desde esa altura da exclusividade, enxeñerías apropiadas para comerse ao parrulo feo, carapuchiña, os tres porquiños e, mesmo, os paxaros do campo que non sementan nin se preocupan. Pronto advertiron que, canto máis adormecidos estean, mellor para atender o diñeiro e aproveitar o do erario público para proveito doutros “selectos” que lles pagaron os seus servizos. Fenomenal! Desenvolveron a especie dos  Amigos de Cánovas estudada por José Varela Ortega, e levaron ao top a súa selección. Este gran avance en desigualdade premiarao algunha Fundación do seu mesmo circuíto; a Trump propóñeno para o Nobel da Paz, por iniciativas  que a inmensa maioría da humanidade entende como bombardeos de xente inocente.

O resto da humanidade non entende nada; non está ao corrente do altísimo nivel de inspiración que proporciona estar nas alturas. Sucede tamén en España, onde os demais cidadáns non son tan “selectos” como os que estes días saen nas noticias e nos faladoiros. Entre outras razóns, porque non hai postos de tan alto nivel para todos, nin tantos colexios onde coidar as boas compañías. Pode que por iso, desde a infancia á universidade, non soubesen ler aqueles contos, nin visionarlos debidamente, pois o que entenderon é que lles axudaban a aclararse coa fauna salvaxe e os lobos –tan maltratados nestes relatos-, ou que o máis conveniente para todos era cumprir unhas regras básicas de respecto e convivencia. Ata admitiron que todo fóra, máis ou menos, como sempre fora: un punto do dereito e un punto do revés; como dicía Manuel Vicent o pasado día vinte, soñaron coa convivencia dunha “esquerda propietaria da fraternidade universal, e unha dereita culta, moderada e europeísta”. Nin este soño nin aquelas alegorías de animais non serviron para que as noticias cesen de mostrar unha gran desfeita, que se pode estragar máis a pouco que a UCO teña a capacidade analítica necesaria sobre os millóns de bytes que flotan na nube e nos papeis.

As altas institucións de que nos dotaramos renquean, e os elevados principios de Dereitos Universais, iguais para todos, seguen sendo utopía. Co que dá de si o panorama internacional, Sudán, Palestina ou Ucraína lévanse a palma no  desconcerto entre humanos. E o que acontece ou está a piques de acontecer nos tribunais españois respecto a corrupción e malversación do orzamento público pode ter un alcance inusitado. A impresión que xa deixa é que os grandes problemas seguen intocados e que a desconfianza medra exponencialmente. Está a dirimirse se a Transición foi un éxito ou se se haberán de revisar  xuízos apresurados que non visen ben o que había que mirar. Reiteradas pautas que agora emerxen falan dunha “cultura” persistente, en que as maneiras de xestionar o público non concordan cunha “democracia plena”. Antes de que as enquisas de opinión mostren o grao de satisfacción da cidadanía respecto ao sistema democrático, e que unha maioría suficiente lle dea un envorco total á idea de “liberdade” e participación –non digamos á relevancia das de “igualdade” e “fraternidade”-, a xestualidad política sen dubitaciones, medias tintas e equidistancias interesadísima ten moito baleiros, non ben cubertos, respecto ao papel do público na vida de todos.

      Esmolantes á porta do restaurante Larry, Madrid, 1940

Entre outras cousas, deberíase revisar a fondo o papel dos lobbys –non só os gasísticos e enerxéticos- no papel que deba ter o privado respecto ao ben xeral. Ao ritmo que vai a información que flúe dos tribunais, non parece que o artigo 128 da CE78 estea a impedir que o antigo feudalismo do Anciene Régime siga vivo, con privilexios como nunca e sen custos para os privilexiados. Nalgúns casos, o poder extractivo real que teñen algúns grupos respecto ao público –e por tanto, sobre a cidadanía en xeral - sobrepasa o de cando a pax romana e o seu colonialismo nutríase de man de obra escrava. E, como o cultural non é independente e estraño ás “cousas que pasan”, non debese quedar fóra dunha profunda e coherente revisión o que acontece cun sistema educativo que, en Madrid, por exemplo –sobre todo na área municipal da cidade- leva décadas fraguando o modelo de sociedade menos igualitaria de España. Cando a solidariedade xeracional créase nos pupitres das aulas, aléntase o crecemento do alumnado de centros privados e concertados, mentres se fai o posible para que os públicos –os únicos aos que  ten acceso a gran maioría- diminúan en número, prestacións e atención. É que se aspira a que un asunto tan crucial como a Educación de todos sexa en diante un obxecto de consumo máis? Vai encomendar ao libre mercado a convivencia colectiva? Quen gana máis coa desigualdade?

Os humanos teñen tendencia a tropezar sempre nos mesmos cachotes, pero a fauna que vemos, non se comporta exactamente igual que antes, e o verán tampouco é o que era. Para o que reste merece a pena repensar as leccións e aquelas fábulas; non sexa que por abandono, ignorancia ou o que sexa, non caésemos na conta de que os males que trataban de previr  seguen vivos e coleando. BO VERÁN!

 

TEMAS: Igualdade democrática.- Privilexiados sociais.- Riscos da democracia.- Público e privado.- Dereitos Universais.

MMC (22.07.2025)

Os bizantinismos, aínda que sexan xurídicos, non xogan ao solitario

O trasfondo que encerran adoita conectar con situacións e intereses de sectores que queren impoñer a súa distinción.

O Tribunal Constitucional ditaminou o día 13 de xullo que o Goberno actuara ilegalmente ao impoñer o estado de alarma na primavera de 2020. As circunstancias coxunturais en que se emitiu esta sentenza, entre as que non é menor a relación que cabe establecer coas que atravesa o Consello do Sistema Xudicial e o Tribunal de Contas, a máis diso deteriorar gravemente unha das institucións principais do sistema democrático, pon en cuestión a xestión do Goberno, coma se fose función do TC exercer de oposición. O don da oportunidade non parece que rexa cando, en plena quinta onda, pídese responsabilidade aos máis novos e cada Comunidade vai ao seu aire.

Neoplatonismo

Tratar de dirimir nunha sentenza unha cuestión teórica de índole xurídica é indicio que parece inapropiado para terciar nunha cuestión que, de xeito evidente viña sendo obxecto de litixio, pese a que os agora satisfeitos con esta sentenza facilitaran a opción seguida polo Goberno ao demandar o estado de alarma e non o estado de sitio ou excepción, unha figura xurídica que sería máis complicado e máis lento xestionar cando tanta urxencia había e que, ademais, non engadiría nada ás posibilidades executivas. Os estudosos da influencia neoplatónica nas decisións dogmáticas que adoptou a Igrexa entre os séculos IV e VI d. de. C. saben ben da importancia, nada espiritual, que tiña inclinarse por uns ou outros conceptos que naqueles anos pasaron a ser de rigorosa crenza.

Cando os xuíces exercen o seu oficio, non só mostran a “técnica xurídica” como garantía de imparcialidade. Se fose así, non teriamos tantos sesgos en moitísimas sentenzas en que a calidade do avogado defensor xoga un papel principal para deitalas dun lado ou doutro; a súa preparación e capacidade son vitais para manobrar coas variacións semánticas dun término. Independentemente do custo dun bo bufete, no campo xurídico sempre aparece por medio un fondo de subxectividade interpretativa trala presunta imparcialidade obxectiva da xustiza existente; pódese constatar entón a súa similitude co que adoita ser frecuente en Historia, Ciencias sociais, e non digamos Xornalismo, en que á inevitable subxectividade, engádese con máis frecuencia do desexable unha deliberada inclinación para mirar de modo nada veraz e imparcial.

En casos como o que estes días é obxecto de asombro, á parcialidade estanlle sobrevindo xa problemas inducidos, o que engade unha serie de despropósitos que incidirán directa e indirectamente no creto institucional e na diminución do valor da democracia, cando pola súa fraxilidad é algo que debériamos coidar ao máximo. O primeiro que aparece é que, detrás destas actitudes traslócense moitas outras cuestións ligadas a prevalencias ou, se se quere , diferenzas e desigualdades duns e outros cidadáns. É coma se algúns aproveitasen a súa nada indiferente presenza nesa sensible carreira administrativa para impoñer ao resto as súas particulares crenzas, opinións ou xeitos de mirar o mundo. O cal concorda con que o acceso ás altas maxistraturas e a continuidade de sagas familiares nalgúns deses postos, con demasiada frecuencia sexan percibidas sociolóxicamente aparelladas. Non adoita ser raro, por demais, que a parafernalia profesional deste colectivo sexa invocada a miúdo baixo o hipotético paraugas da “vocación”, un construto baixo o que se encobren interpretacións gremiais do seu activismo, que non se desexa ao alcance dos outros mortais para exame ou xuízo crítico.

O desacordo como sistema

Tralo acontecido no TC, a COVID-19 evidenciou outras cuestións. A principal, que, pese á difícil coxuntura pandémica e as crises que lle carrexou aos cidadáns, hai persoas e grupos que non aproveitan a excepcionalidade para facilitarlles a vida aos demais, senón para aumentar o enfado e o desacordo. Pedagóxicamente, é unha actitude mortal para calquera ansia de convivencia que se poida albergar; fai perigar os pactos principais e propicia o mal exemplo a cantos, na súa vida cotiá, o teñen complicado para saír adiante. Os bizantinismos -por moi puros que poidan parecer- tamén sementan o odio: Steiner menciona o "odium philologicum" que algúns intelectuais despregan contra cantos discrepan das súas disquisicións; os filólogos adoitan ser moi escrupulosos -e de aí o apelativo- , pero a pouco que se revisen notas ao pé de páxina de moitos libros, revistas académicas e críticas literarias, non é difícil advertir que é unha actitude demasiado frecuente.

Non é exactamente unha novidade desta pandemia, pero parece estarse impoñendo nestes tempos como fórmula de acción política e, en moitas ocasións pode seguirse perfectamente nos medios, coma se o relevante fose soster no ambiente unha tensión sen a cal os seus promotores non serían ninguén. Administran a liorta permanente, certa violencia ambiental e unha moda máis ou menos retadora ante os demais; é peléxana ao estilo das películas do Oeste ou dalgunhas en que un futuro distópico se impuxo e habería que tratar de sobrevivir a conta do que sexa, coma se en pleno individualismo cada cal tivese cancha para impoñer as súas regras e cambialas ao seu libre albedrío.

 

Subsidiarios

É vergonzoso que a Covid-19 estea sendo ocasión para enfrontar os intereses particulares de cada Comunidade ou contra o Goberno central; e é mágoa que polos posibles custos políticos, esteamos creando unha selva inexcrutable de decisións, como o é que normas supostamente pensadas para tratar de unir en igualdade a uns e outros, sexan retocadas para que a desunión se fortaleza. De toda esa bagaxe amarela crecente, propicia para o desencontro, pode servir como estrela luminosa a blindaxe que a Comunidade de Madrid acaba de adoptar para preservar a suposta “liberdade de elección de centro” para dar cancha libre aos colexios privados. É que o ensino e a sanidade pública han de seguir sendo subsidiarias? Resulta, con todo, que non era este o sentido dunha sociedade agrupada en torno a uns valores a compartir. Velaquí, ademais, que o sistema educativo nacera como dereito universal para expandir aqueles principios valiosos para todos.

TEMAS: Covid-19.- Tribunal Constitucional.- Poderes do Estado.- Liberdade.- Igualdade democrática.