Empeza a ser difícil que o sentido do que facemos non estea robotizado

O fluxo da tecnoloxía dixital, secundado pola burocratización da vida, xa condiciona case todos os aspectos da vida.

 

É cada vez máis frecuente que aparezan en conversacións coloquiais referencias á IA. A súa facilidade para avanzar traballos de certa rutina apura proxectos operativos en gran variedade de asuntos e, mesmo, aconsella remedios e solucións para tratar problemas moi variados. O seu sistema operativo, nutrido de gran cantidade e amplitude de información ten, mesmo, sobrada capacidade para configurar unha harmonización de sentido. Se o usuario ten unha perspectiva global, en que encadrar esa mecánica, pode sacarlle moito partido sen complicarse a vida, como pode comprobarse nas versións estandarizadas, ao alcance en calquera móbil. Confírmano os equipos de investigación complexa, necesitados de moito máis megabytes para procesar secuencias de información, en que as múltiples variables a considerar permitan relacionar causas e efectos dalgún fenómeno ou predicir modelos de comportamento, sexan de tipo estritamente físico ou, máis aleatorios, sobre comportamentos humanos.

 Gedeón, Semanario Satírico. Tardes del Congrieso Ano II, Núm 33 do 25 de xuño de 1896

Con todo, os malos usos xeran inconvenientes. En todos os sectores de actividade, tras as diferenzas ou coincidencias críticas, non poucas son de clase; non é igual o xuízo que lle merezan a un alto executivo, que ha de rendibilizar ao máximo a produción do que sexa ao mínimo custo, que o que diga un obreiro que, segundo vaia o ritmo da empresa, pode quedar fóra de xogo ao implementarse un sistema dixitalizado ao que lle sobre persoal. Pero, ademais, nas entrañas da IA, á marxe desta perspectiva, hai aspectos que afectan a todos. Este instrumento tecnolóxico pode axudar ou estorbar a convivencia colectiva, esixe unha regulación que evite a súa degradación mediante abusos diversos. Urxe, por tanto, a unha conversación democrática, afastada de ruídos máis aptos para a confusión que para a transparencia.

Distinguir o ourego no monte

A IA, asociada ao tráfico de comunicación nas redes sociais e á fácil dispoñibilidade dos móbiles en todas as idades, pode entorpecer en nenos e adolescentes a súa autonomía persoal, condicionándoa baixo aparencia de liberdade, diversión e facilidade de entretemento. Multiplicou os problemas de bullying en colexios e escolas, que asociados aos que xera o acceso ao porno, a desinformación e as trolas -que propagan grupos e empresas interesadas no seu consumo-, evidencian carencias das familias e do sistema educativo. O malo non é que algúns tabús atopasen un modo de transgredir regras curriculares e conductuais distintivas do “neno malo e do neno bo”, que dicía Mark Twain, senón o dano causado ás sinapses neuronais para procesar a información que trasladan, só comparables á nadería que condenan tamén ás persoas adultas, ao manipulalas en cuestións relevantes. Por exemplo, qué merece a pena comprar e consumir; qué hábitos desenvolver en situacións dubitativas como poida ser a do voto democrático ou, sobre todo, qué pensar e opinar, qué criterios seguir para poder escoller e decidir de maneira autónoma.

Deixarse levar polas proposicións que solapadamente induce –de modo nada inocente- o uso das redes sociais, ata facer parecer que algo concreto é o mellor a defender ou facer, está na esencia da relación da IA coa aprendizaxe das persoas. Dito doutro xeito, que neste debate o inocente é o que cre que os instrumentos tecnolóxicos son neutros, non albergan intereses detrás e que apareceron para que haxa máis harmonía na Terra. Os algoritmos que os gobernan teñen capacidade sobrada para transmitir predeterminados rumbos aos usuarios. Calquera pode comprobalo a pouco que faga unha procura nunha gama de produtos; antes de que caia na conta, propoñeralle determinadas compras nese mesmo segmento e que non se canse en investigacións. Por contra, no que incumbe a reclamacións -administrativas ou de calquera xénero-, as desviacións de respostas substitúen co seu silencio ou lentitude á queixa de Mariano José de Larra sobre o “Volva vostede mañá”.

Talvez sexa urxente advertir que o sucedido en Estremadura, e onte mesmo en Aragón –á inversa de Portugal-, aconselle repensar que aconteceu no pasado recente e no máis sobrepasado. Mentres os actores da vida política recalculan a súa posición nos afáns dos votantes –sen parar de disputar sobre si mesmos-, no taboleiro xeopolítico hai movementos de fondo que obrigan a manterse espertos para ver como os algoritmos da razón matemática rendibilizan a escura utilidade de “que inventen eles” (Continuará).

TEMAS: Intelixencia artificial.- Utilitarismo pragmático.- Razón social.- Autonomía persoal.- Liberdade positiva e negativa.

MMC (09.02.2026)

  

O vandalismo cultural revitalízase

Mestres e profesores téñeno difícil: Libros reescritos, arte mutilada e Intelixencia artificialmanipulada limitan a súa liberdade docente.

A americanización de costumes, que deu os seus primeiros pasos tras os Pactos de 1953, non cesou. A ansia de abandonar a autarquía da posguerra -tan ben contada por Berlanga en Benvido Míster Marshal ese mesmo ano-, tivo no plano político máis imitadores de Reagan, Bush e Trump, que dos líderes demócratas. De EEUU séguennos chegando, influencias, modas e inventos que marcan moitos ámbitos da vida española. Da infinidade de artigos de consumo e costumes americanas que entraron nas nosas vidas durante estes anos, merece a pena lembrar que, hai pouco máis de 40 anos, Motorola puxo á venda o primeiro móbil; en 1976, empezou a comercializarse en Madrid e Barcelona, só para vehículos. Hoxe, hai case 56 millóns e medio de liñas operativas, que cambiaron profundamente os hábitos de vida e, tamén, os que incumben á infancia e adolescencia escolar. O móbil, case indispensable, é obxecto de atención educativa polo seu potencial positivo e negativo: os instrumentos que usamos para que a man sexa unha extensión do cerebro non sempre se aplican a xerar competencias sociais.

Reescrituas censoras

Entre os hábitos que, procedentes de EEUU, cabe advertir dun tempo para acá, ten gran interese o celo puritano que aquí empezou a render respecto a reescribir libros do pasado suprimindo expresións e frases que, en linguaxe doutra época, non son “de bo ton”. É laudable que haxa hoxe máis atención á igualdade da muller e os nenos, pero non parece razón suficiente para a revisión, expurgo e branqueamento das palabras, metáforas e xiros expresivos das relacións humanas en tempos pasados. Á parte de que a mutilación deses textos déixaos irrecoñecibles como testemuñas da Historia, a nova moda é expresiva dos camiños da moxigatería censora que, en definitiva, non ansía a mellora das desigualdades que xere a sociedade actual, senón demostrar a “boa conciencia de boas persoas” coartando a liberdade de expresión das demais no que ten de maior interese: denunciar as situacións inxustas.

Reescribir narracións literarias do pasado, novelas e contos en clave puritana non é o camiño para eliminar os problemas; simplemente é autoritarismo repetitivo do afán conservador de que que nada cambie, por inxusto que sexa. Infantilizar á sociedade e manipulala para que pareza que somos máis bos é exactamente o mesmo que se facía no pasado escolar, en que para ler un libro pedíase un permiso, que era negado se non estaba ben cualificado no catálogo de Lecturas boas e malas, do P. Otaola, Garmendía de Otaola. Esta guía –entre outras de similar estilo- continuaba a censura contra os “erros” heterodoxos que entretivera a Menéndez Pelayo. A orientación didáctica da lectura, convertida en moxigatería, ocupouse da “boa prensa” desde o século XIX; impuxera que os libros levasen o selo eclesiástico do imprimatur, e nunca parara en que a prensa o tivese mal para ser medianamente libre. Desde 1478 a 1834 estivera vixente a Inquisición a efectos de censura e control do que lía a xente (a pouca que sabía ler) e, de engadido, con motivo da Guerra Civil, volveran os bibliocaustos e as censuras de bibliotecas e autores cuxa presencia nas listaxes dos expurgos sucesivos crearon hábitos perniciosos. Efecto inducido por esta santurronería foi a dificultade para ler unha Biblia en castelán antes de 1965; nos rituais das misas sempre era lida en latín. En fin, ese mesmo ano tivo lugar a reestruturación do Santo Oficio, que pasou a chamarse Congregación da Fe, pero a gran cantidade de “libros prohibidos” ata entón seguiu vixente en moitas mentes coa mesma prevención que tivera no Index.

Arte mutilada

Na expresión artística, razóns similares, revestidas de pretexto confesional, estiveron sempre detrás das obsesións iconoclastas, que deixaron unha longa historia nas guerras político-relixiosas do século XVI-XVII ou nas revolucións de finais do XVIII. Fai cinco anos, Catherine Nixey lembrou en A idade da escuridade como a arte clásica, grego e romano, foi profundamente mutilada, cando non destruído, despois de que o cristianismo declarásese triunfante do paganismo cando pasou a ser a relixión oficial do Imperio Romano no ano 370 d.C. Nalgúns dos lugares a que presta atención, o fanatismo relixioso iconoclasta volveu ser noticia recente; en marzo de 2001, o foi a destrución dos Budas de Bamiyán (Afganistán): os talibán preferiron o baleiro dun nicho de 55 metros de altura.

Aí seguimos: desta tradición vén o Pin parental que algúns piden os que ven rebeldes fronte a quen non lles seguen ou non canten aleluyas aos seus negacionismos. En Florida, unha profesora acaba de sufrir o seu alcance con Miguel Ángel e o seu David, obra que, segundo as fobias dos pais do seu alumnado, é unha escultura pornográfica, inapropiada para mozos e mozas de 11 e 12 anos. O consello escolar do centro deulle a escoller entre ser despedida ou dimitir, e non é o único caso en centros controlados por grupos de mentalidade conservadora e ultraconservadora: as clases de arte, de bioloxía, de historia e similares están a ser obxecto de obsesións enfermizas co coñecemento e a beleza; para nada coinciden coa harmonía que Miguel Ángel atribuía á Creación. O medo para recoñecer tabús, acompañado de prohibicións culpabilizadoras, xa lle tocou ao artista renacentista noutras obras; as roupas dos personaxes do seu Xuízo Final –na Capela Sixtina- foron pintadas por Daniele de Volterra, a quen, despois da morte de Miguel Ángel, Pío V encargoulle tapar os xenitais das figuras; por tal servizo, os italianos alcumárono Il Braghetone.

Estes vetos á lectura e á arte, en nome da cultura, non son nada, de todos os xeitos, en comparación co que pode traer a manipulación dos datos que configuran a educación dos algoritmos que rexen a vida cotiá á procura de rendibilidade. A Intelixencia artificial está en fase de desenvolvemento exponencial, e o control da información, de noticias, competencias laborais, postos de traballo e infinidade de decisións que afectan á nosa liberdade de pensar e actuar, están en mans de grupos de poder que nin eliximos nin controlamos. Non só o puritanismo, senón outros idearios contrarios á vida democrática, teñen capacidade para actuar en nome de supostos bens maiores con procedementos autoritarios, a beneficio de obxectivos privados. A petición dunha moratoria para a evolución que está a ter a tecnoloxía dixital, dubidosa nalgúns aspectos, é unha gran chamada de atención sobre derívalas contrarias á tan invocada “liberdade” dos cidadáns.

TEMAS: Liberdade de expresión.- Moxigatería censora.- Bibliocaustos.- Intelixencia artificial.- PIN parental.

MMC (04.03.2023)