Censuras, soflamas e sofistas...

“As palabras especiosas e engañosas pero opostas aos dereitos civís da comunidade” alertaba Locke (1690), son moi perigosas para todos.

A 33ª edición dos Goya acaba de premiar o documental Gaza, unha curta na que se revisa a situación dos dereitos fundamentais do pobo palestino, pisoteados de contino polo imperialismo sionista.

Gaza
Nada que ver propiamente con xudeus e musulmáns, senón con actitudes que aproveitan as súas diferenzas culturais para primar posicións de poder hexemónico, dominio, forza e colonización, xeradoras de submisión, pobreza e escravitude. Se os que tiveron algo que ver -non só por acción, senón tamén por deixación- construísen noutra dirección, gran parte dos problemas xeoestratéxicos xerados-sobre todo, desde 1947- na zona que xenericamente se veu chamando Oriente Medio, non terían lugar e, seguramente, o mundo sería máis pacífico. A denuncia de Gaza non debería senón facilitar que, polo menos no futuro, se puidese rectificar a dirección de tanto esforzo estéril.

O cardeal Osoro, con todo, de estar no xurado dos Goya, non votaría por que ese documental chegase á festa da Academia de Cine. Por decisión súa maxisterial non puido ser exhibido na parroquia de San Carlos Borromeo (Entrevías, Madrid): non fosen distraerse os seus fregreses. A ambigüidade xogou niso un papel supostamente pastoral, da mesma sensibilidade que deu mostra nos últimos tempos respecto ao traslado de Franco á catedral da Almudena e que non é nova. Hai 20 anos, nos inicios da súa carreira episcopal en Ourense, xa apuntaba nos seus xeitos de coidar con esmero a súa imaxe. As que se exemplifican tras unha fotografía súa xunto a un enfermo, que debe corresponder ao Xoves Santo de 1999. Unha asociación piadosa que paseaba a caridade visitadora do novo bispo pola unidade cardiolóxica da Residencia Sanitaria, levouno ante un paciente que roldaba os oitenta anos; o fotógrafo da comitiva captou a fugacidade da escena fotoxénica e fixo o seu traballo. Aquel oportunismo non pasaría desapercibido: ás testemuñas ocasionais non se lles escapou que, nin antes nin despois do flash, ninguén falase con aquel doente nin lle pedise permiso para que a súa efixie aparecese ao día seguinte xunto ao novo prelado nos quioscos; alguén recordou en cambio que, segundo o Evanxeo, a insípida escena debería ser moi distinta. Podían, ata, falar moito. Aquel ancián esperaba un marcapasos e encantoulle, como crente moi cabal que era, contarlle a Osoro, entre outras cousas, como labrara a gran pedra granítica do altar maior da súa catedral (Cfr.: “Canteiros e penedos”, en: Farodevigourense, 17.06.2012).

Cazadores con rede

Non fai falta ir a un Museo para percibir como moitos artistas se aplicaron para moverse entre o realismo e a representación; tampouco é preciso recorrer ao mimetismo ilusorio da teatralidade. A información e os seus xeitos están máis a man. Obrigados a distinguir entre a obxectualidade do que acontece e os formalismos manieristas de redactores e opinadores, a invención xornalística non desmerece. O Brexit inglés, o triunfo de Trump en EEUU, ou fenómenos posteriores en Europa e España, puxeron en primeiro plano estes métodos, coa complicidade operativa das redes sociais: os quince anos de Facebook están aí. Os que cazan na rede con “transgresoras” performances de estrita subxectividade xa teñen escola. As Fake news, as neolinguaxes, as medio verdades e demais compoñendas discursivas de moda para fidelizar lectores, consumidores e votantes a golpe de click, creceron como setas pero non son algo novo. Alguén recorda como se traballou aquilo das “armas de destrución masiva”, en que tanto se implicou Aznar? Verba volant?

A longa historia de trampantoxos e poder sempre estivo aí, como exemplo constante, a gran avidez da xerarquía católica por adoutrinar, en exclusiva, na Verdade (con mayúscula). Desde o seu “triunfo”sobre o “paganismo” clásico, imposto en todo o Imperio Romano desde o ano 370 d. C., nunca deixaron de contar, con máis apoloxética autoreferencia que con razoable explicación histórica, as componendas da súa doutrina coa súa propia terrenalidade. Desde entón, non variaron moito as tornas; do que fan e din no presente, tampouco é que o propio Vaticano -ou os seus bispos en España- melloren moito os seus ambiguos cálculos oportunistas. Sen quebrantar o segundo dos Dez Mandamientos, non parece, desde logo, que poidan arrogarse como palabra de Deus a información que emiten, especialmente desde algúns dos seus medios.

Se Zola vivise hoxe, ese gran corpus de ambigüidade proporcionarialle material abondo para proseguir a súa triloxía: Lourdes, Roma, París. Sen máis, co que hai pouco dixo Blázquez sobre que “só un 3%” do clero pode ser cualificado como pederasta, xa tería para unha novela ou para un novo manifesto do tipo J´accuse. Que magnífica escena non describiría co que intercambiaron Monseñor Yanes, Maravall e outras testemuñas en vésperas da LODE (1985), cando sobrevoou a idea de que se non asinaban a posibilidade dos “concertos educativos” -ou non movían ás súas asociacións a que asinasen-, un crédito extraordinario do Estado crearía as prazas escolares que “subvencionaba”!

E na ambigüidade emocional e verbal seguimos, con todos os riscos que comportan estes meandros. Tacticamente, aos vocacionados para a politiquería -que non para a política- élles propicia a moita “xente” -palabra suficientemente ambigua para que todo espectador se sinta implicado- que sestea na súa verdade particular, intolerante con canto lle poida privar da súa “orde natural” inamovible. Dá igual de que se trate: de Venezuela, de taxis, de Cataluña ou de España. Non faltan quen lles alenten a manexar o verbo e a pluma “sen complexos”, cada día con máis vehemencia que credibilidade, en redes e emisoras múltiples pero unívocas. Impregnados da vella cólera dogmática, tratan de que as súas apostas narcisistas movan aos votantes. O resultado son os púlpitos actuais, nos que brilla a dialéctica do micrófono sempre a punto para hisopar a última ocorrencia do disposto a parecer moderno aínda que non teña nada que dicir, salvo a unhas centradas “clases medias” encantadas de rechouchiarse.

Outros/as
Neseestatus social ao que todo oínte adoita apuntarse aínda que estea colgado ata as cellas, os outros, os asalariados e os que non teñennin salario, só existen como atrezzo; nin en bruto nin cociñados polo CIS adoitan ter presenza política. Os que pelexaron estes anos pola escola pública fraco favor lles farán a eles e a si mesmos se se contentasen coa operatividade da “restricción mental” e non seguen pugnando por lograr, agora, que sexan explicitamente contemplados -sen ambigüidade mixtificadora- na proposta de derrogación da LOMCE. En que consista a súa esencia está por ver aínda, cando poida que nin chegue a Proxecto: a gran provisionalidad deste Goberno faise cada día máis perentoria con ou sen “relator” que medie no uso do ábaco contable.

É urxente: a ambigüidade, o pasteleo e o sofisma sempre foron mortíferos para a democracia. O ano 399 a.C., Sócrates, acusado de non recoñecer aos deuses en que cría a súa Polis, e de corromper aos mozos, foi condenado a morte por un tribunal de 500 atenienses. De nada lle valeu “a conduta que mantivera toda a súa vida e que, na súa opinión, estivera ao servizo da verdade e dos seus conciudadans” (Platón. Diálogos: Fedón).

TEMAS: Derrogación LOMCE. Reforma educativa. LODE. LOE. Neolinguaxes. Fake News. Redes sociais. Gaza.

Manuel Menor Currás

Madrid, 07.02.2019

A igualdade do dereito á educación volve quedar fráxil

No Anteproxecto de reforma educativa, a reversión da LOMCE, teoricamente valiosa, é ambigua en demasiados aspectos.

A ONU aconsella, por primeira vez, celebrar o  día 24, o Día Internacional da Educación, cando está vixente unha constante da historia, a división entre ricos e pobres. Variopinta na súa configuración, se na perspectiva internacional a desigualdade educativa non cesa, nin a reconquista, nin as dubidosas invencións nacionalistas, nin sequera fragmentacións como as dalgúns círculos políticos, deberían distraernos desta fenda crecente.

O reto da igualdade continúa vivo. Aí están os informes de Save the Children sinalando a posición débil de España na atención aos nenos en risco de exclusión. Ou o de Oxfam-Intermón respecto ao reparto de recursos nos últimos anos. O crónico diferencial de renda que pode haber -dentro de una mesma cidade- entre uns e outros barrios agudizouse. Non só en condicións de alimentación, consumo e sanidade, senón tamén en canto a capital cultural, educación, e a propia esperanza de vida, con once anos de distancia.

A ocultación

Historicamente, a pobreza tivo moitos modos de ser mirada, paliada ou de esguello. Houbo incluso moitas formas de negala. Tantos ou máis que os que ha ter para ser tolerada, prohibida e utilizada. De todos eses hábitos nutriuse a súa atención ou desatención mediante o everxetismo, a caridade, a beneficencia e filantropía, o Estado social e o Estado de Benestar no seu curto periplo -desde 1945- ata hoxe, en que fundaciones e ONGs diversas tratan de paliar con eclécticas invocacións de variado rigor moral e ata relixioso os buracos que, desde novembro de 1989, se lle inflixiu á cobertura social. En todo caso, o afianzamento da igualdade de todos os cidadáns -pregoado en 1789- nunca estivo tras estas iniciativas. Notorio é, como sinalou Caro Baroja, o utilitarismo que han ter e seguen tendo as atencións á pobreza, sexa cal for o concepto que as pretexte. Entre o século IV e o XVIII, predominou o logro da felicidade eterna; hoxe, cando as empresas fan gala de perfil “social”, sempre mostran a súa presunta bondade para que compremos. O problema é que, de raíz, o da educación é un dereito fundamental, primordial para que todos os cidadáns poidan desenvolver as súas capacidades, e non debe ser usado como instrumento diferenciador; e menos, mediante o uso de bens do erario público.

“O social”

Pese a iso, as distincións entre partidos políticos adoitan sustentarse en torno ao “social” -a parte de atención que corresponde aos segmentos sociais menos favorecidos-, con notoria variabilidade nos seus programas educativos. Todos parten da máxima evanxélica: “sempre teredes aos pobres convosco” (Xoan, 12: 8), pero uns ou outros orzamentos xerais do Estado (PXE) distínguense pola atención social mentres as partidas substantivas son intocables. As variacións, máis notorias desde 2008, incluíron, ademais, desatencións explícitas, recortes, privatizacións e máis inclusión de intereses privados dentro do espazo común.

Revertir tempos eatencións perdidas nestes anos, si preténdese, ha de ter presente que a brecha social creceu e os seus actores están situados máis asimetricamente. Ao revés do que adoita suceder na valoración, o suposto despegue en que entremos -cuantificada en torno aos grandes números do PIB- oculta a micro óptica dos excluídos e desempregados, recortados nos seus dereitos e liberdades.

A ambigüidade

A distinción entre os máis “sociais” dos nosos políticos e os máis “neoliberais” reside no preto ou lonxe que lles caian os pobres. Esta denominación nunca adoitan usala nin uns nin outros: en pura ambivalencia semántica, contar isto sería “populismo” demagóxico. Consagrada está, en cambio, unha gramática da ambigüidade calculada para non mancharse, que se propaga opportune et importune. E así, o adxectivo “radical”, por exemplo, serve para cualificar o aborrecible por incómodo. Agora, na linguaxe hexemónica -displicente e adozado-, radicais serían os que pidan claridade á Igrexa na ocultación da pederastia de aproximadamente un 2% de cregos, un problema non só eclesiástico, que, segundo Savethe Children, sufriu entre o 10 e o 20% da poboación na súa infancia. Ou os que reclaman que eses ollos eclesiásticos que non queren ver clarifiquen a súa posición respecto ao posible traslado dos restos de Franco?

¡Miúda historia ao divino! Máis terrenalmente, a aposta pola ambigüidade persiste tamén en educación, ese sensor formidable do que pasa e do que pesa para que non cambie case nada. Pronto entrará no Congreso o Anteproyecto de Reforma da LOMCE, que, tal como parece ir, dubidosamente recolle os compromisos que os opositores a esta lei orgánica -o PSOE entre eles- ensarillara en 2013. Se este proxecto de agora se le desde a óptica da pobreza/riqueza, non é moito o que pretende reformar. Deixa teoricamente máis equilibrados de novo os dous ingredientes do “pacto” que supuxo o artigo 27CE.1: a liberdade e a universalidade, pero ao non atar en curto o investimento económico nin os demais apartados deste artigo, o fortalecemento práctico do segundo volve quedar fráxil e, con o, a anceiada igualdade. E aínda así, este destecer de agora non parará os proxectos dos aguirristas e compañeiros de faenas, cuxas falsidades xa denuncia Martínez Seijo.

Os examinadores da OCDE xa dixeron en 1986, catro anos antes de que fose aprobada a LOXSE: “É posible que os nenos das escolas privadas, fortemente subvencionadas polo Estado, teñan máis recursos que os alumnos da pública. É que, despois de 33 anos, aínda non os hai para unha igualdade real de todos os nenos e nenas españois? Que impide que -como antes de 1978- para un 40% unha cousa sexa ir á escola e outra estudar? Coma se sempre houbese algún imperativo inexplicado, na España de 2019 volve a non ser o momento oportuno para que no noso sistema sexa posible a todos os cidadáns superar a mera escolarización. “Sen educación de calidade, inclusiva e equitativa para todos -aseguran desde a ONU-, non se lograrán alcanzar a igualdade de xénero nin romper o ciclo de pobreza que deixa atrasados a millóns de persoas?. A cuestión, xa que logo, é si esta reforma que agora se proxecta en España é unha aposta seria pola escola pública -a “social”- ou se é tan apoucada que vaia a deixar case intactos os mecanismos para acelerar a súa privatización ao primeiro de vez. Todo inclina a pensar que o reformismo que pronto se debaterá no Congreso só aspire a restaurar a LOE, de 2006, pero sen volver sequera ás esixencias que suscitaba a LODE en 1985. En Galicia, ante situacións similares, adoita dicirse: Pobres dos pobres!
TEMAS: Anteproxecto Reforma educativa. Pobreza/Riqueza. Igualdade/Privilexios.
Pública/Privada. Liberdade/Universalidade. LODE-LOXSE-LOE/LOECE-LOCE-LOMCE. Orzamentos Xerais do Estado (PXE). Beneficencia/Leis sociais.

Manuel Menor Currás

Madrid, 24.01.2019