As palabras non son as cousas

As reformas das palabras son máis baratas que as dos problemas, permiten ata evadilos e dilatarlos, coma se non se puidese facer máis.

É vella a pregunta daquel xuíz a unha testemuña: “Viuno ou non o viu?”, á que este responde: “Por unha banda, xa ve, e por outro que quere que lle diga”, con evidente desconcerto para o interlocutor. Michael Foucault deixounos advertidos a mediados dos sesenta que as palabras e as cousas non sempre van ao unísono; é frecuente que as primeiras se usen para disfrazar e terxiversar as segundas, co cal a conexión para que as nosas neuronas armen un honesto coñecemento do que sucede, facernos cargo e decidir que facer, colapsa ou racha.

As palabras e as cousas

Este disfraz xa tivo clientes en Grecia e Sócrates pagou caro que houbese xente en disposición de torcer decisións graves a conveniencia. Non fai moito, o lingüista Lakoff deulle un repaso en 2007 a moitas das políticas neoliberais que levara a cabo Reagan e veu a advertir do coidado a ter cos marcos conceptuais das palabras; hai verdadeiros equipos de especialistas en terxiversar o sentido das máis prezadas e levalas a que signifiquen algo moi distinto do que en leal conversación cabe entender; xa que logo, Non penses que é un elefante, podes estar ante un trileiro que xoga coa túa inxenuidade.

Nos asuntos que tratan os políticos na prensa, no parlamento e na lexislación, este xogo mutante é incesante e merece a pena prestarlle atención. Acábase de ver, por exemplo, respecto da cuestión da “reforma laboral”, que se acabou centrando en se se trataba dunha “derrogación” -o que levaba consigo dar marcha atrás no que dispuxeran polo menos os dous gobernos anteriores-, para facer algo que fose supostamente máis xusto e adaptado á nova realidade do emprego, ou se se trataba dun lifting máis lixeiro, indeterminado e menos contundente: unha “actualización da normativa laboral”. Niso queda esta “reforma”, facendo viva unha vez máis a volatilidade semántica de “as palabras” respecto de “as cousas”, tan distintas no modo de chamarse na linguaxe chá por uns e por outros.

Esa vía de desencanto coas palabras iniciouse igualmente, entre outros moitos asuntos, con motivo das pensións, en que o núcleo verbal “acordo”, en repetición do tantas veces recordado “Pacto de Toledo”, volverá traer ao debate semántico quen paga máis, como se paga máis, os tramos a ter en conta á hora de percibir as pensións e, sobre todo, que relación va ter as pensións públicas coas de índole privada, tan queridas polos bancos e outros axentes sociais con gran peso no día a día da xestión do poder. O resultado do debate semántico xa se adiviña.

Acordos e desacordos

Vímolo respecto de os “Acordos do Estado Español coa Santa Sé”. A súa “reversión” entretivo a moita xente desde o ano 2013, por non mencionar a cantos, antes de 1976-79, se opuxeron a que se realizasen. O PSOE, logo de anunciar para o seu 40º Congreso a súa  “revisión”, tras moitos anos dando marcha atrás só alcanzou a concretar que tratará de “actualizalos”. Xa viramos como se apeaban da proposición non de lei a que se apuntaron na Comisión de Educación do Congreso o 22.02.2018; cos seus socios no “Goberno de progreso” acaban de esquecer que o documento dicía: “denunciar e derrogar estes Acordos”, porque continúan limitando ao sistema educativo -e as liberdades da sociedade civil- de xeito desacorde cun sistema democrático, igual que as coartaron os concordatos que rexeron a vida dos españois antes de 1975.

Con esa ética oportunista “de dicir hoxe unha cousa e mañá todo o contrario”, aos nosos políticos e opinadores impórtalles pouco a nada exemplar democracia participativa que pode exercitar a súa propia militancia. No campo educativo vén sucedendo -de sempre- algo similar. Non só é que a continuidade deses Acordos siga sendo un coadeiro para a non equidade educativa, como o foron aqueles concordatos, e que os recursos públicos se sigan empregando de modo desigual e ao servizo de intereses privados como na etapa franquista. A base conceptual que rexe as palabras usuais para mencionar asuntos e problemas neste campo se terxiversan e non teñen valor. Confesionalismo/ aconfesionalismo, Privada/ Pública, Liberdade/ Regulación, son pares que perden coherencia na confusión magmática da extensión semántica das palabras. Términos de dereito e igualdade -amparados polas grandes declaracións universais- como “segregación” ou “exclusión”, quedan no baleiro; puido verse, por exemplo, con motivo da “reconstrución da Covid-19”, en que as medidas decididas polo Parlamento para a Pública irán, “sen segregar”, tamén á Concertada, obviar que son dous conxuntos disxuntos que só comparten a codia dalgunhas formalidades.

Nominalismo reformista

Esta liña de gobernanza segue no fio do puro nominalismo escolástico, herdeiro do bizantinismo de andar a golpes por cuestións como “natureza”, “esencia” ou “persoa” desde os tempos de Teodosio o Grande no último terzo do século IV. Parece dar fundamento aos profesores de Filosofía, que, interesados en “axudar a pensar” non ven ben representada a súa presenza nos deseños curriculares que estes días se debaten no Consello Escolar e outros foros. A súa confianza nas reformas do sistema educativo merece loanza, igual que as de cantos docentes se ocupen de ver que hai do seu.

Pero, a estas alturas da oitava lei orgánica que xa regula o sistema escolar, a historia real das “reformas educativas” aconsella non ser fetichista e non crer que vaian en serio ao fondo dos asuntos. Na longa duración dos miles de veces que “plan de estudos” aparece no corpus lexislativo de educación -desde antes de 1857-
a súa “natureza anfibolóxica, crecentemente deitada a ser o contrario do que din que é, redúcese a administrar neolinguaxes en que os problemas estruturais que pivotan sobre o día a día das aulas públicas deixan a salvo ás outras, máis ou menos como as rebaixas (outra palabra viscosa onde as haxa).

TEMAS: Neolinguaxes.- Reformas.- Derrogacións.- As palabras e as cousas.-Acordos e desacordos.

MMC (Madrid: 10.11.2021

Hai profundidades e profundidades

Hainas que só perseguen que o que nos ocorre -aínda que non sexa xusto-, sexa inintelixible e nos resignemos á escuridade.

A apreciación ”profunda” dunha xuíza de Muros a propósito do afastamento dunha criatura desa poboación, deixou asombrado a todo o mundo. Podía poñer na balanza xustificativa calquera outra razón, pero ningunha máis elástica que a da “profundidade”, inintelixible como non sexa para cubicar a cantidade de auga que poida ter esa ría tan bela en comparación con calquera outra.

Profunda ficción

Esa suposta profundidade, mencionada en sentenza sen razóns de máis peso que o platonismo categórico de quen ten capacidade decisoria respecto ao futuro que espera a alguén, deixa moito que desexar no relativo a entender a “realidade” do que aconteza. Non se pode dicir que esa zona galega sexa das de suposta profundidade a que alude o tópico da Galicia profunda ou de calquera outra entidade xeográfica mental. A Barbanza é zona ben dotada de servizos, non moi afastada de Santiago, unha das cidades galegas mellor dotadas, e tampouco é das que estean en transo de “baleirarse”; as súas xentes, que viviron ata o presente de xeito razonablemente acorde coa súa contorna, non parecen dispostas a abandonar a súa ría ao ditado dunha xuíza.

Pode, en todo caso, que esta señora sexa unha eminente representante dunha vella teoría, avalada por non poucos filósofos, políticos e comunicadores, para quen “a realidade” é ficción e, polo tanto, adaptable ao imaxinario, nese caso ninguén pode recriminar a esta xuíza de nada salvo do estilo literario que poida empregar. Non é a primeira vez que sucede no mundo xurídico nin, tampouco, na vida de todo cidadán ou cidadá que, por unhas ou outras razóns, se viu forzado a distorsionar, facer restrición mental ou simplemente adornar algo que lle ocorreu ou lle vaia a ocorrer. Todo ten acollida nos xeitos que temos de ver e non ver, contar e non contar, emporcallar e xurar sen ser pillados en renuncio; é dicir, que hai moito onde empregar unha literaria lei do funil, aínda que repercuta na desigualdade de trato cos demais.

 Realidade e ideoloxía

O escenario político deste momento é rico en oportunidades para observar o uso recorrente desta lei. É un palco perfecto para non perder de vista como se ven uns ou outros e como ven ou non ven aos cidadáns -a todos, a ningún ou só a uns poucos- cando falan da vivenda, o recibo da luz, a propiedade privada, a reforma laboral, as máscaras ou, ata, a sentenza do Tribunal Constitucional sobre o imposto de plusvalía. Case todo implica recursos e diñeiro, e talvez por iso, entre outras razóns, todo, incluídas as propias institucións -como agora mesmo os cambios de cadeiras nos altos tribunais- admite múltiples versións, e todo, inevitablemente, ten dimensión política porque afecta a cuestións que nos afectan a todos.

Hai pouco, segundo Relixión digital do día 14, unha emisora ben coñecida acusaba a un medio xornalístico, tamén moi coñecido, de sesgo ideolóxico: “subordinar a verdade á ideoloxía e aos prexuízos” por prestar atención aos ilícitos de pederastia en que estaban incursos representantes dunha moi coñecida confesión relixiosa que, de sempre, na súa dinámica doutrinal -como todas as confesións do mesmo carácter- xoga ante os seus fieis con dous planos en continua relación: o corpo e a alma, o temporal e o espiritual e, de fondo, o dualismo metafísico de Aristóteles sobre do “ser”, a materia e a forma. Este material é tan sensible que permite evadir todo tipo de contidos a conta de nominalismos e metodoloxías proclives á ficción e, por suposto, a manipulación. A historia da humanidade produciu habilidades sobradas para que, incluso os algoritmos poidan ser adestrados sutilmente para que non nos decatemos de onde empeza a ficción nin onde acaba a realidade.

É difícil, xa que logo, modernizar a educación cando as palabras non significan o mesmo para uns e para outros. Neste sentido, a expectativa deste presente respecto ao futuro non ha de esquecer que a continuidade da exéxese restrictiva do art. 27 da CE78 mostra un sistema educativo formalmente diferente do preconstitucional, e con todo persistentemente conservador, por exemplo, en canto a soster privilexios privados que erosionan o valor democrático dunha rede pública apetecible para todos. Esta pauta tan firme ten, entre outros motivos, os acordos entre España e o Vaticano dos anos 1977-1979, o que explica o capítulo 6 do libro de Ángel Munárriz , Iglesia, S.A. mostrando en 2019 como a batalla política polo electorado máis conservador segue sendo rendible para esta peculiar “sociedade sen acción”, que vive de ter enquistado a eternidade no ensino público. Dous anos antes, Jurjo Torres analizara, en Políticas educativas y construción de personalidades neoliberales y neocolonialistas (Madrid: Morata), a contribución do sistema educativo -sobre todo nas súas redes privada e concertada- a esa actitude convivencial cos demais.

Modernidade e continuidade educativa

Nesta historia do presente con que temos que lidar, a forte conexión cultural dos anos franquistas coa educación actual obriga a non ignorar que as restricións educativas de entón seguen sendo propiciadas por selectos aliados dentro das institucións do Estado, que oen e non escoitan. Queren que aquel modelo dual en que o Estado tiña as mans atadas para dignificar a educación pública, siga primando aos que gozaron desde 1938 de subvencións moi xenerosas; desde 1985 han ter diñeiro público garantido e ansían que a súa rede de colexios medre máis aínda. Neste tempo de aparencia máis secular, o confesionalismo escolar ten axudas poderosas para ampliar as súas ansias monopolísticas e seguir limitando a rede pública de centros.

A deixación de 40 anos franquistas, alongada nos 43 do “aconfesionalismo” posterior á CE78, mostra unha “secularización incompleta” da vida política. A LOMLOE -oitava lei orgánica do sistema escolar- aprovéitaa para usar a anfiboloxía como forma literaria “profunda”. Téñano en conta cando se fale, por exemplo, de “calidade e excelencia educativas”, de “liberdade de elección de centro” e, sobre todo, de escolarizar ou educar.

TEMAS.- Neolinguaxes.- Confesionalismo.- Linguaxe política.- Rede pública de centros.- Acordos co Vaticano

MMC (Madrid, 27.10.2021).

Censuras, soflamas e sofistas...

“As palabras especiosas e engañosas pero opostas aos dereitos civís da comunidade” alertaba Locke (1690), son moi perigosas para todos.

A 33ª edición dos Goya acaba de premiar o documental Gaza, unha curta na que se revisa a situación dos dereitos fundamentais do pobo palestino, pisoteados de contino polo imperialismo sionista.

Gaza
Nada que ver propiamente con xudeus e musulmáns, senón con actitudes que aproveitan as súas diferenzas culturais para primar posicións de poder hexemónico, dominio, forza e colonización, xeradoras de submisión, pobreza e escravitude. Se os que tiveron algo que ver -non só por acción, senón tamén por deixación- construísen noutra dirección, gran parte dos problemas xeoestratéxicos xerados-sobre todo, desde 1947- na zona que xenericamente se veu chamando Oriente Medio, non terían lugar e, seguramente, o mundo sería máis pacífico. A denuncia de Gaza non debería senón facilitar que, polo menos no futuro, se puidese rectificar a dirección de tanto esforzo estéril.

O cardeal Osoro, con todo, de estar no xurado dos Goya, non votaría por que ese documental chegase á festa da Academia de Cine. Por decisión súa maxisterial non puido ser exhibido na parroquia de San Carlos Borromeo (Entrevías, Madrid): non fosen distraerse os seus fregreses. A ambigüidade xogou niso un papel supostamente pastoral, da mesma sensibilidade que deu mostra nos últimos tempos respecto ao traslado de Franco á catedral da Almudena e que non é nova. Hai 20 anos, nos inicios da súa carreira episcopal en Ourense, xa apuntaba nos seus xeitos de coidar con esmero a súa imaxe. As que se exemplifican tras unha fotografía súa xunto a un enfermo, que debe corresponder ao Xoves Santo de 1999. Unha asociación piadosa que paseaba a caridade visitadora do novo bispo pola unidade cardiolóxica da Residencia Sanitaria, levouno ante un paciente que roldaba os oitenta anos; o fotógrafo da comitiva captou a fugacidade da escena fotoxénica e fixo o seu traballo. Aquel oportunismo non pasaría desapercibido: ás testemuñas ocasionais non se lles escapou que, nin antes nin despois do flash, ninguén falase con aquel doente nin lle pedise permiso para que a súa efixie aparecese ao día seguinte xunto ao novo prelado nos quioscos; alguén recordou en cambio que, segundo o Evanxeo, a insípida escena debería ser moi distinta. Podían, ata, falar moito. Aquel ancián esperaba un marcapasos e encantoulle, como crente moi cabal que era, contarlle a Osoro, entre outras cousas, como labrara a gran pedra granítica do altar maior da súa catedral (Cfr.: “Canteiros e penedos”, en: Farodevigourense, 17.06.2012).

Cazadores con rede

Non fai falta ir a un Museo para percibir como moitos artistas se aplicaron para moverse entre o realismo e a representación; tampouco é preciso recorrer ao mimetismo ilusorio da teatralidade. A información e os seus xeitos están máis a man. Obrigados a distinguir entre a obxectualidade do que acontece e os formalismos manieristas de redactores e opinadores, a invención xornalística non desmerece. O Brexit inglés, o triunfo de Trump en EEUU, ou fenómenos posteriores en Europa e España, puxeron en primeiro plano estes métodos, coa complicidade operativa das redes sociais: os quince anos de Facebook están aí. Os que cazan na rede con “transgresoras” performances de estrita subxectividade xa teñen escola. As Fake news, as neolinguaxes, as medio verdades e demais compoñendas discursivas de moda para fidelizar lectores, consumidores e votantes a golpe de click, creceron como setas pero non son algo novo. Alguén recorda como se traballou aquilo das “armas de destrución masiva”, en que tanto se implicou Aznar? Verba volant?

A longa historia de trampantoxos e poder sempre estivo aí, como exemplo constante, a gran avidez da xerarquía católica por adoutrinar, en exclusiva, na Verdade (con mayúscula). Desde o seu “triunfo”sobre o “paganismo” clásico, imposto en todo o Imperio Romano desde o ano 370 d. C., nunca deixaron de contar, con máis apoloxética autoreferencia que con razoable explicación histórica, as componendas da súa doutrina coa súa propia terrenalidade. Desde entón, non variaron moito as tornas; do que fan e din no presente, tampouco é que o propio Vaticano -ou os seus bispos en España- melloren moito os seus ambiguos cálculos oportunistas. Sen quebrantar o segundo dos Dez Mandamientos, non parece, desde logo, que poidan arrogarse como palabra de Deus a información que emiten, especialmente desde algúns dos seus medios.

Se Zola vivise hoxe, ese gran corpus de ambigüidade proporcionarialle material abondo para proseguir a súa triloxía: Lourdes, Roma, París. Sen máis, co que hai pouco dixo Blázquez sobre que “só un 3%” do clero pode ser cualificado como pederasta, xa tería para unha novela ou para un novo manifesto do tipo J´accuse. Que magnífica escena non describiría co que intercambiaron Monseñor Yanes, Maravall e outras testemuñas en vésperas da LODE (1985), cando sobrevoou a idea de que se non asinaban a posibilidade dos “concertos educativos” -ou non movían ás súas asociacións a que asinasen-, un crédito extraordinario do Estado crearía as prazas escolares que “subvencionaba”!

E na ambigüidade emocional e verbal seguimos, con todos os riscos que comportan estes meandros. Tacticamente, aos vocacionados para a politiquería -que non para a política- élles propicia a moita “xente” -palabra suficientemente ambigua para que todo espectador se sinta implicado- que sestea na súa verdade particular, intolerante con canto lle poida privar da súa “orde natural” inamovible. Dá igual de que se trate: de Venezuela, de taxis, de Cataluña ou de España. Non faltan quen lles alenten a manexar o verbo e a pluma “sen complexos”, cada día con máis vehemencia que credibilidade, en redes e emisoras múltiples pero unívocas. Impregnados da vella cólera dogmática, tratan de que as súas apostas narcisistas movan aos votantes. O resultado son os púlpitos actuais, nos que brilla a dialéctica do micrófono sempre a punto para hisopar a última ocorrencia do disposto a parecer moderno aínda que non teña nada que dicir, salvo a unhas centradas “clases medias” encantadas de rechouchiarse.

Outros/as
Neseestatus social ao que todo oínte adoita apuntarse aínda que estea colgado ata as cellas, os outros, os asalariados e os que non teñennin salario, só existen como atrezzo; nin en bruto nin cociñados polo CIS adoitan ter presenza política. Os que pelexaron estes anos pola escola pública fraco favor lles farán a eles e a si mesmos se se contentasen coa operatividade da “restricción mental” e non seguen pugnando por lograr, agora, que sexan explicitamente contemplados -sen ambigüidade mixtificadora- na proposta de derrogación da LOMCE. En que consista a súa esencia está por ver aínda, cando poida que nin chegue a Proxecto: a gran provisionalidad deste Goberno faise cada día máis perentoria con ou sen “relator” que medie no uso do ábaco contable.

É urxente: a ambigüidade, o pasteleo e o sofisma sempre foron mortíferos para a democracia. O ano 399 a.C., Sócrates, acusado de non recoñecer aos deuses en que cría a súa Polis, e de corromper aos mozos, foi condenado a morte por un tribunal de 500 atenienses. De nada lle valeu “a conduta que mantivera toda a súa vida e que, na súa opinión, estivera ao servizo da verdade e dos seus conciudadans” (Platón. Diálogos: Fedón).

TEMAS: Derrogación LOMCE. Reforma educativa. LODE. LOE. Neolinguaxes. Fake News. Redes sociais. Gaza.

Manuel Menor Currás

Madrid, 07.02.2019