A aposta é o presente, non o pasado nin o futuro

A fin de ano, as festas adozan a percepción do tempo e poden resultar autodestructivas

 A chegada de fin de ano entre grilandas de luces e despois da xolda ao redor do Nadal ou o Solsticio de inverno, se se prefire, é ocasión frecuente para a melancolía. O uso do WhatsApp, máis áxil que as felicitacións postais de antes , non evita que os días e meses  pasen sen deterse e nos abandonen un tras outro, igual que moito amigos, situacións e cousas que nos pareceron principais. Embelesados coa cronoloxía do ano que comeza, esperamos que, se non mellor, polo menos non vaia peor que o que acaba de irse. Con todo, o cambio de calendario  aumenta, ano a ano, a sensación de que o tempo subxectivo da memoria altera non só as distancias cronolóxicas, senón tamén as duracións da temporalidade e a orde do que está antes ou despois de cada acontecemento que tentamos relacionar con outros. De nenos, era máis claro ou parecíao, pero aos poucos aprendemos a mirar simultaneamente cara adiante e atrás, tratando de controlar o paso do que, en canto a afrontar sen medo os medos e limitacións da idade. sucedería, sucedía e fose suceder.

 

Vidal Souto, 1977. O David músico

A medida que pasa o calendario e pesan os anos, a marabilla é que -por riba das cronoloxías- comezar outro novo se faga mantendo intacta a curiosidade interminable por aprendizaxes descoñecidas. Para este inminente 2026, o desexable é non deixarse fascinar polo renome e a confusión publicitaria, e que entre os encantamentos novos se manteñan as ansias de vivir e creza en amplitude profunda “o ollo de ler”, de que falaba Gonzalo Rojas (Premio Cervantes de 2004). Estes días fai un frío glacial, as variantes meteorolóxicas fan problemática a existencia en lugares da Península que aínda lucían primaverais hai pouco. Non é mellor canto acontece nos ámbitos sociopolíticos e, como lembra Michelle Grangaud (Calendario de Poetas: Ano tolo I), cabe preguntarse con Freud se “é inevitable que os xornais mintan con regularidade e sen ningún limite”. Entre quen trata de estar atentos, crecen quen di non entender nada do que está a ocorrer, e a exaltación do fin de ano, con a bula que se monte ao redor dos Reis Magos, non o propicia. Nestes días, proclives máis ben ao contrario, o que vaia suceder xa está a suceder. Por contentos que nos poña o espumoso con que pretendamos traspasar a fronteira das 24 horas do día 31 de decembro á do un de xaneiro, a continuidade do que se fixo –ou deixouse  de facer- seguirá o seu curso na maioría de asuntos que marcan a vida persoal e social. É practicamente imposible, por exemplo, que a guerra en Ucraína desapareza, por máis aspiracións ao Nóbel que se fagan desde o peloteo con que Trump trata ao resto do mundo. Aínda que hoxe nos dixesen que todos os implicados deixaban de poñer alí as súas mans, seguirá sucedendo o que en Palestina desde que se asinaron papeis parecidos o pasado dez de outubro e, se se mira ben, desde a súa partición o 29.11.1947.

Einstein estableceu a relatividade como principio da Física e a rixidez do tempo cedeu paso á flexibilidade como característica que a Cuántica relativizou máis aínda, o que permite e obriga a considerar menos intelixibles as decisións inspiradas en agoiros e profecías indemostrables. Si o son, en cambio, quen configurou os seus obxectivos de futuro mediante estratexias e equipos de traballo que, sen descanso, non cexan en determinados tipos de logros. Vista desde esta perspectiva, a futuroloxía do 2026 non é unha cuestión conspiranoica, senón de medios e recursos para apoiar, defender e esixir unhas ou outras maneiras de facer e de organizarse persoal e colectivamente. E, doutra banda, fai máis fácil entender como, nos cambios culturais, a activación de determinadas decisións sobre outras dinámicas que puideron ter e non se tiveron fai que os tempos longos e curtos de moito aspectos da vida colectiva, ademais de entrecruzarse entre si, pervivan e se sigan expresando de determinadas maneiras, sempre en prexuízo dos mesmos colectivos que os padeceron.

É significativo, neste sentido, que estea a crecer en medios máis ou menos “populares” –palabra equívoca onde as haxa- o aprecio ao autoritarismo reaccionario, cando estamos a ver que sectores amplos do conservadurismo inclínanse por naturalizar a radicalidade ultra. Entre os impulsos que moven ese ámbito ideolóxico, cantos teñen medo a que o mundo tranquilo e cómodo en que foron educados desnaturalice os seus esquemas. Inclínanse  pola radicalización e proclaman a súa contrariedade aos inmigrantes, cando moitos deles o foron; declinan as normas do esquecemento histórico, cando as súas familias, represaliadas, sufriron o control ditatorial; non se acordan de que as mulleres o pasaron peor e volven ás leis dun patriarcalismo dirixido desde o móbil. Se ademais temen perder algún dos seus dereitos e privilexios de propiedade, non admiten de que vaia isto do cambio climático, se no verán sempre fixo sol, e ante fenómenos como o da DANA sobre Catarroxa, nada din ter que ver nin de que responsabilizarse. Tampouco as cuestións de vivenda ou Saúde os inquedan : eles apañánse, e a opción do “medo á liberdade” dos outros (Fromm, 1941), acaba de confirmarse en Estremadura como “liberdade negativa” ou ausencia de intervencións legais do Estado que permitan unha autonomía persoal de todos con iguais dereitos. En consecuencia, a “liberdade de elección de centro” –que reivindicaban no século XIX-, coas implicacións que iso segue tendo no libre desenvolvemento de mercantilizadas redes educativas, seguirá sendo en 2026 como foi en 2025, allea a unha “educación común”.  

No balance deste case pasado ano, non se percibe un cambio significativo nos hábitos perceptivos do tempo e podería estar a crecer a “cronofobia” de que fala Sergio Fanjul. Mentres pasa o tempo cronolóxico, entre o subir e baixar uns ou outros camiños, minguar ou crecer dos días, lograr e non lograr aspiracións, o medo ou a fobia seguen. Cando falamos de “a experiencia”, case sempre nos referimos ao que permanece, a un  futuro abolido do que dubidamos que quen veña detrás poida alcanzar. Deixamos percibir que, entre as rutinas e a tensión existencial, albíscase que o paso do tempo é un fracaso e que crece a destrutiva nostalxia desencantada. Este fin de ano, entre propósitos e despropósitos de emenda, talvez sexa o momento de insistir na necesidade que teñen os humanos de ser educados no desenvolvemento dunha “nostalxia restaurativa” do ser que tiveron “as cousas ben feitas”, único modo de volver aos lugares do pasado sen que se perdan os bos tempos. En todo caso, a aposta non é o antes nin o despois, senón o agora: Que os bos fados nos acompañen!   

TEMAS: Tempo cronolóxico.- Tempo histórico.- Tempo subxectivo.- Tempo longo/tempo curto.- Continuidade/permanencia.

MMC (29.12.2025).

Renovamos as vellas discusións dun teimudo pasado

Non sabemos que facer con “o xa foi”, non acertamos con “o que é”, nin menos con “o que será”.

 

En 1514, Alberto Durero deixouno albiscar na súa estampa da Melancolía. Desde a Galería Nacional de Arte de Karlsruhe , en Alemaña, os seus variados simbolismos suxiren unha pausa reflexiva sobre a escorregadiza trama do tempo e o que sabemos e ignoramos sobre o sentido da existencia de quen a contempla. Ás interpretacións sisudas que suscitou a Panofsky, Schuster e expertos do Renacemento, cabe engadir a de quen se preocupe polo saber, a educación e as súas repercusións na vida persoal e social. Esta señora rodeada de instrumentos científicos e cabalísticos, mentres anota as súas reflexións outeando o horizonte non é indiferente a que, tres anos máis tarde, as teses de Lutero na porta da igrexa de Witenberg marcarían unha potente conmoción na ortodoxia recoñecida. En 1521, tería lugar a Dieta de Worms, onde o monxe agostiño sería interrogado sobre as súas teses reformistas; non se retractaría e xeraría un profundo cambio político, relixioso e cultural. Da cantidade de cuestións que entraron en danza en todos os ámbitos, culturais e políticos europeos, este gravado de Durero  suxire cómo a apertura á liberdade de conciencia , coñecemento e expresión entraron en escena con gran forza. Esa liberdade –e non a que concede un axente ou determinante superior- é a que facultou a autodeterminación do ser humano, o seu ser máis auténtico e veraz, fronte ás imposicións do Antigo Réxime.

O acontecido despois de 1521, a Contrarreforma tridentina e outros muros sociopolíticos interpostos a diversos “–ismos” que a cronoloxía histórica desenvolveu ata o presente, dan pé para afirmar –con Borges - que “o hoxe é lento e o onte é breve”, non só en canto á experiencia da temporalidade en cada individuo, senón tamén para o crecemento das súas opcións de autodeterminación, sen colonialismos doutros. Estas categorías, reitoras das relacións entre os individuos e a colectividade, son as que rexen os acordos e desacordos, pactos, guerras e transicións de diverso calado que aconteceron. En calquera capítulo que se escolla dos últimos cinco séculos, esta é a cuestión que se dirime e, se queremos referirnos a un relativamente recente –entre 1976 e 1978-, tamén se pode comprobar como a suposta flexibilidade ou rixidez da Transición española -do franquismo ao posfranquismo- ten abertas aínda moitas pegadas: preguntas, desacordos, desavinzas e pactos máis ou menos transitorios.  Independentemente da opinión de cada cidadán, desde a afastada Reforma luterana –e os variados contrarreformismos que desencadeou-, quedou fixado, por exemplo, que todos somos “a nosa” memoria. Tamén quedaron firmes as variacións que cada cal entende pertinentes, e así sucede que, aínda que non adoita haber quen diga que non quere obrar ben, cando se trata de concretar asuntos en que esa aspiración é urxente, hai reacción a fixar unha ética ou moreira compartida.

 

A chave dos campos. René Magritte, 1936

A estas alturas  , aínda que ata os menos sagaces insisten en que os erros son de quen os comete, o costume, inconsecuente, é esixir aos demais sen mirar a miseria que cada cal arrastra e facer que o tempo sexa “lento”. É dicir, no camiñar incerto deste presente, é conduta normal repetir o pasado sen aprender do andado. Esa pauta melancólica traslocen as formas de preguntar, inquirir e referirse ao ocorrido entre 2018 e 2025 o pasado día 30 no Senado. Na comparecencia do Presidente de Gobierno, as utilización da institución nun sentido distinto ao que ten, e a ansiedade de moitos senadores lembraron os tempos da Inquisición nos seus tempos máis contrarreformistas. Repetiuse o que Carlo Ginzburg analizou minuciosamente no queixo e os vermes (1976): Menochio, aquel muiñeiro de Friuli , tiña un mundo interior que desbordaba o duns inquisidores que o sabían todo e non lles interesaba que puidese facer, pensar ou decidir o interrogado. Modais e linguaxe parecidos houbo o outro día na suposta investigación do outro día e, sen dúbida , identicamente dominante o sentimento de clase que algúns dos que preguntaban malgastaban nas súas preguntas sen deixar espazo para posibles respostas. A estes inquisidores senatoriais soábanlles algunhas estrataxemas das recompiladas por Schopenhauer  na arte de ter sempre razón (1864), pero nas súas présas burocráticas non estudaron a parte en que este filósofo insiste en que, ata para a dialéctica democrática fai falta superar a vaidade e ter en conta as leis da cortesía. Escoitar as razóns do outro e admitilo como persoa non é fácil, desde logo , pois como advertía: ”cada cen persoas apenas se atopa unha que sexa digna de que se discuta con ela”.

Tamén sentenciaba este alemán que “a paz vale aínda máis que a vaidade”, e perdeuse o tempo. Nesta ocasión –como en moito outras-, esqueceu que a diferenza de opinión - e a controversia- beneficia a ambas as partes, pois “permite rectificar ideas e erros”. Nestes días é costume perder oportunidades para que o saber, a intelixencia e a boa fe se coordinen sabiamente. No caso do presidente valenciano –desde hai unhas horas non ben visto polos seus-, as súas enésimas narrativas, consideracións e “reflexións”, fan brillar un desconcerto tal que nin sequera a homenaxe ás vítimas da Dana no Palau das Artes foi capaz de concertalas. E nun escenario habitual de dimes e diretes, como o da Casa de Correos na Porta do Sol madrileña -sede outrora da Dirección Xeral de Seguridade,  e punto de referencia das políticas neoliberais da presidencia da Comunidad de Madrid-, a dialéctica máis que a “lóxica” democrática xera na conversación cidadá –sistematicamente desde “o Tamayazo” en 2003-, o uso “sofístico” das diferenzas. Da análise das mensaxes que emite esta casa, máis parece que “ter razón” é cuestión de trampear cos medios e os fins, as churras e as merinas, os allos e as cebolas.

Entre un roto e un descosido dálles igual, con tal que pareza que, mesmo se recortan recursos á xente común -para distinguir aos da súa clase-, é “polo seu ben”. A capacidade de manobra que exhiben sempre está en campaña para facer crer verdadeiro o que é falso. Entre as últimas trampas visuais que coordina o urdidor Miguel Ángel Rodríguez está o do Proxecto de Orzamentos 2026, en que quere mostrar preocupación social co aumento do 6,5% nos recursos universitarios. Así, sen máis, sería boa noticia para a democracia educativa; superaría mesmo á LOMLOE en 2020. Agora ben, no contexto de contradicións destes anos, é un interludio para os funerais dun enterro. Vénse preparando desde 2013 e advírtese mellor se non se perde de vista que o control deste orzamento estará en mans dun Consello Social comandado por Mayor Oreja e socios de contubernios inclinados a borrar o público e que floreza o emprendemento privado. Dentro duns días, na folga das seis universidades públicas madrileñas, a “dialéctica sofista” do Debate, Liberdade Dixital e medios afíns, dirá que se está “politizando” a universidade e que “é intolerable”. Atentos a como xogamos cos tempos do tempo!.

TEMAS: Tempo histórico.- Tempos subxectivos.- Público/Privado.- Institucións democráticas.- Pegadas da Transición.

MMC (02.11.2025)