A apertura do Vaticano actual é ambigua

 

Non está próximo o que en Francia existe desde 1905, unha separación nítida dos intereses do Estado e da Igrexa.

Cando se menciona o Estado Vaticano, non prima a natureza da Igrexa, senón o ser sé do cumio piramidal da Igrexa. Consolidada en 1929, en trato con Mussolini, despois de que, en 1871, perdese os Estados Pontificios, consolidou a imaxe do “Papa prisioneiro”; non son agora Las sandalias del pescador (de que falaba Morris West en 1968) o que está en xogo senón intereses terrenais enlazados con outros sedicentes espirituais; como na coroa de Augusto, pero con máis anos de peso en España que os daquel imperio.

Vaticanismo post 1871

En 1896, Émile Zola, logo de documentarse ben, escribiu Roma, segunda novela dunha triloxía sobre un Papado moi ocupado en preservar a hexemonía perdida nas revolucións burguesas; as súas 806 páxinas mostran a dobre cara ao lado máis “social” do Vaticano naquel fin de século. Os máis cinéfilos vírona en Roma de Fellini, por exemplo, e a súa contraposición en Roma cittá aperta, de Rosselini. O seu reflexo na Democrazia Cristiá, aparece nunha pequena novela de Leonardo Sciascia, Todo modo, cuxa edición española mostraba, en 1982, o escudo do partido italiano coa palabra LIBERTAS campeando sobre unha cruz vermella; no centro do seu nó narrativo, o Pai Gaetano protagonizaba sentenzas como esta: “Por favor, señores, espero que non vaian darme o desgusto de dicirme que o Estado segue existindo…Aos meus anos…, resultaría unha revelación insoportable”.

A presenza cultural vaticanista vén de cando a xerarquía eclesiástica asentou o seu poder no século IV d. C. tralo “triunfo” sobre o “paganismo”. Sería un erro esquecelo ao oír ao papa actual, sensible como parece cara a persoas da LGTBIQ , ou expresándose en aberto como fixo con motivo da audiencia ao presidente do Goberno español. Falouse da súa “apertura” -non de aggiornamento, como se dicía de Xoán XXIII- sen fixarse en que, cando se refería ao colectivo de orientación sexual non hexemónica, falaba unha posible lexislación civil que lles fose propicia; menos dá unha pedra, pero nin marca tendencia a estas alturas nin dixo nada do que a súa Curia faría para darlle cabida dentro da Igrexa que dirixe, con igual dignidade xurídica que ao resto de crentes. Os lectores deberían estar advertidos, igualmente, de que a Igrexa Católica é tan diversa que, sobre as máis de 3.000 especificacións que acolle o seu nome, sempre hai unhas “comunidades cristiás” -término xenérico en que conflúen opcións supostamente fieis ao primeiro cristianismo- discrepantes da “xerarquía católica” ou funcionariado que dirixe a sociedade eclesiástica desde o Vaticano e as sucursais diocesanas.

Nese denso contexto ha de lerse o que o papa Francisco dixo a Pedro Sánchez; a súa invocación ao “diálogo”, a “caridade” e á “ideoloxía” dá fe das ambigüidades do Vaticano actual, non tan diferentes das da súa xenealogía. Deslizamentos semánticos da súa historia son iluminadores; cando León XIII decidiu incluír “o social” na súa axenda de 1891, xa o movemento obreiro tiña unha longa andadura e, nos oitenta do mesmo século, abriuse paso o “Estado Social” para atender -en dereito- cuestións que causaban a pobreza máis lacerante; o papa “social” non excedeu, con todo, as formulacións caritativas, tan similares ás que propiciaba a burguesía con “beneficencia” e “filantropía”.

E a España de hoxe

Aínda que a achega de segmentos da Igrexa foi valiosa -como acreditan os Informes FOESSA desde mediados dos sesenta-, como corporación mediadora segue sendo ambigua e nunca dá oficialmente o paso á reivindicación en xustiza; J. Mª Castelo advertiuno hai anos respecto da súa vinculación á Declaración de Dereitos Humanos. Se arroga, con todo, a suplencia ao Estado en atencións a través de Cáritas e outras ONGs, cuxos principais subsidios proceden do propio Estado sostendo, baixo ese paraguas “social”, pouca transparencia para as súas presenzas en Sanidade, Educación, e ámbitos artísticos, mediáticos ou sociais. A todas elas debería térselles aplicado o que o Papa dixo na audiencia do día 24:”construción da patria por todos” sen “coartadas de modernidade”, “restauracionismo” e “ideoloxías” ou que -segundo asegurou- “as ideoloxías deconstruen a patria”, palabras que pareceron advertencias a un Goberno que non encaixa no ámbito conservador. Separadamente de que non indican que sexa esa a “onda” de actuación de moitos delegados xerárquicos en España, o que trasluciron en público semellaron máis a rifa dun “superior” a aceptar en silencio por un “inferior”- que un sentido aceptable de “diálogo”.

Para que a mensaxe non resulte máis escura, do comportamento de IGREXA S.A. -como a chama Munárriz- está pendente que mostre a súa propia capacidade de emenda respecto da súa historia en España desde os anos trinta e en canto a liberdade de conciencia, asuntos aos que a educación pública é moi sensible. Os recursos que lle asigna Facenda, segundo o asinado nos discutibles Acordos de 1977-79 -repetitivos dos Concordatos de 1953 e 1851-, poucas veces non serviron para propiciar as políticas máis conservadoras da vida española. En tempos de Covid-19, con tales medios debería haber máis “sintonía” nas relacións bilaterales; pero a suposta apertura actual do Vaticano renxe se prosegue o seu uso pola senda por onde -servatis servandis- adoitaron ir desde as Cortes de Cádiz. Amparando, ata, negocios moi privados, o primeiro desorientado é o “ben común” -común por ser bo para todos, máis que bo por ser común-, que orientou a Summa Theologica de Tomás de Aquino.

A exemplaridade de Samuel Paty

Aos crentes españois, partidarios a un tempo da crenza e de criterio autónomo no político e social, séguelles sendo difícil conxugar os intereses eclesiásticos cos democráticos do seu país ata en asuntos tan terrenais como os impostos; probablemente para o propio papa Francisco o sería igualmente se se pronunciase sen ambigüidades. Sen dúbida, falaría algo co presidente español en privado antes da parte pública desta audiencia, pero polo oído, os españois aínda non alcanzarán a ver o que os franceses han ter a man desde 1905. O noso art. 27 da CE78 nin se lle parece, e unha homenaxe a profesores ou mestres españois, como o tributado a Samuel Paty o pasado día 21 en París, está pendente en España desde hai oitenta anos.

TEMAS: Igrexa-Estado.- Acordos 1979.- Tradición cultural.- Dereitos Humanos.- Exemplaridade institucional

O negocio sobrentendido do que contan

Hai asuntos -non só en educación- que parecen novos e non o son. Na distancia do tempo apréciase mellor o vellos que son

É posible que Arrimadas acabe por levar o que queda do CS ao seu nicho orixinario, comandado agora por quen, segundo García-Margallo, foi elixido por exclusión dun mal maior. Navega agora acosado por VOX, socio encuberto xa en varios centros da representación democrática, afectando de modo especial aos asuntos educativos. E no outro lado, a nave vai entre asociados algo vergonzosos de selo, requiridos por quen non saben aínda ata onde guiar a fráxil XIV Lexislatura.

Entre pailáns e sabichóns

Entre tantas reviravoltas propicias ás murmuracións, os inasequibles ao desalento non cexan na desmesura de tácticas e compadreos ancestrais. Púidose ver ao opoñerse á lei de eutanasia coma se tratásese dunha “filosofía” para “aforrar os custos sociais do envellecemento”. Mostrárono hai uns días, tamén, ao explicar coa subida do SMI os problemas dos agricultores. Pero, segundo explicaba o secretario de UPA (Unión de Pequenos Agricultores e Gandeiros): “O problema non é o SMI, senón que se están forrando co noso traballo. Estanse quedando co noso diñeiro intermediarios que non traballan o campo, pero que co móbil cómprannos a 15 céntimos produtos que logo venden a 2 euros". Esta secuencia fai recordar o que lles acontecía aos pequenos campesiños da Galicia rural. Desprezados como pailáns nos anos cincuenta, cando acudían á feira a vender unha tenreira sempre topaban coa rede de olladores ocupados en que non valese nada. A vantaxe era para quen -en proceso de converterse en novos ricos- traficaban coas mellores cativas de “Rubia galega” vía Monforte.

 
Aquela connivencia, expremedora do débil, segue viva procurando que o “libre mercado” estea condicionado pola súa arbitraria liberdade. Agora, apúrase a sacarlle partido ao tópico da “España baleira”: rendibilizará unha territorialidade que está esclerótica porque se lles foi a man no seu baleirado. Este proceder sempre estivo aí, á espreita do Orzamento. Ler o xornal oficial desde que se chamaba A Gazeta permite entender o proveitoso manexo do “libre comercio” desde antes da Restauración canovista, coa sombra dos “amigos políticos” á espreita. Pronto veremos en que queda a inquietude dos herdeiros do franquismo, nostálxicas de que non se saiba distinguir o pó da palla e se poida perder algo co anunciado por Adriana Lastra. 

Un particular “libre comercio”

 
O mundo da Educación, en todo caso, sempre deu moito xogo neste terreo en que se pode advertir, desde antes de Moyano en 1857, a peculiar achega que a xerarquía eclesiástica fixo á “liberdade” con cartas marcadas polo Concordato de 1851, renovadas en 1953, en 1976-79 e outros convenios.

 
Todo propiciaba o obxectivo. Advertíao Antonio Fontán en1961: “o 75% dos actuais profesores españois obtiveron as súas cátedras logo de 1939. Probablemente estes na súa inmensa maioría son persoalmente católicos” (páx. 29). Calculase ben ou mal este numerario da Obra, os compromisos confesionais coa propagación da verdade valéronse sempre da multiplicadora pluralidade de “os dons”: moitas congregacións, ordes e asociacións interesadas na educación e os seus arredores sucedéndose e complementándose entre si no tempo e no espazo. HazteOír, por exemplo, non é moi antiga, pero leva un tempo roldando un si é ou non é do grupo, mentres medren os adeptos ao seu PIN. CONCAPA é de 1929. Testemuñou pola causa pelexando contra a ILE e os seus seguidores e, entre outras frontes, as súas fichas moralizadoras do cine marcaron un estilo censor. Servizo seu máis próximo foi, con Carmen Alvear á fronte, multiplicar a pelexa en 1984 polo que, supostamente, quitaba a LODE aos colexios que foran consentidos polo omnipresente nacionalcatolicismo educador.

 
Na escena está que este asunto resucite con vigor. Na súa xenealogía conta con que os españois rezaron moito ata 1978. Tanto que, logo da Constitución, proseguiu o confesionalismo en escolas e institutos públicos. Froito de tanta devoción e sacrificio, en torno a 2.400.000 de nenos e nenas españois (dun total de 8.158.605 no curso 2017-2018) son clientes especiais dos seus colexios. Non é indiferente, ademais, que, namentres, se free ou quede para o voluntarismo o modernizar a organización interna dos centros públicos. Rafael Feito, acaba de publicar ¿Qué hace una escuela como tu en un siglo como este?  (Madrid: Catarata), un lúcido ensaio en que denuncia os “nefastos e nefandos” atrasos que o sistema educativo actual leva na súa mochila.

De Mont Pelerin ao ceo

Pero ese potencial permítelle dicir á Igrexa oficial que segue aí, onde sempre. Poderá obxectarse que, se se ten en conta o monopolio educador de que gozou 40 anos, sen contar os anteriores nin os posteriores a 1978, o resultado é máis ben magro. No entanto, é exitoso o balance se se ten en conta que, malia á acelerada secularidad, a súa empresa educadora medra. Conta co fervoroso auxilio de moitas mans influíntes dentro do Estado, onde a Comunidade de Madrid é modélica. Non só amplioulle concertos educativos -sobre todo desde o “tamayazo” de 2003-, senón que as súas cesións de solares públicos, prebendas e lugares estratéxicos acrecentou a súa selectividade social. Este desmo, a escote do Orzamento público, sitúa a Madrid como campioa da educación privatizada en Europa. Murcia e outras zonas vanlle á zaga. Andalucía xa está presta.

Nos últimos tramos, a desenvoltura da lideresa avezada -da que Isabel Díaz-Ayuso intenta ser émula- foi clave enfatizando a “liberdade” sen cortarse en “restricción mental”. “Rectamente entendida”, aínda que o 90% dos colexios concertados contraveña a regulamentación de concertos, hipotecou a singular “liberdade de elección de centro”. O cupo deste exercicio é selecto -sábeno como “man invisible” que move e remove-, pero nunca din que sexa culpa do sistema. Dan por sentado que, se os datos non se adaptan á teoría, é un erro dos datos: van á caza de que os poucos beneficiados se sintan agradecidos por ver que os axudan na dura tarefa de competir polo cumio do Gotha social e, mentres tanto, polo control particular do Estado. É un circuíto de cómplices e sobrentendidos. Os vellos socios de Friedrich Hayek en Mont Pelerin sempre contaron con que os ricos tamén choran. Moito antes, xa estabamos advertidos, polos antepasados dos xerarcas católicos, de que este é “un val de bágoas” en que todos poden pasar “polo ollo dunha agulla”.

TEMAS: Liberdade de elección de centro. Libre mercado. Rede pública/rede concertada. Acordos de España co Vaticano 1976-79. Artigo 27CE.

Manuel Menor Currás

Madrid, 12.02.2020

A nosa historia recente aínda ten complexos pendentes

Hai persoas e grupos relevantes aos que os 40 anos últimos non lles reduciron o desamparo. Desmenten que exista Transición.

É posible que cedese nas súas pegas ao que vai suceder, cara ao 21 de outubro en Cuelgamuros. Pero oír ao prior dos benedictinos daquela abadía e, sobre todo, a un dos seus monxes -supostamente consecuente co que lle ensinaron no seu noviciado- é remontarnos ao que era doutrina segura en tempos oficiais do nacionalcatolicismo. Inmunes a calquera atisbo de cambio que poida traer o paso do tempo, perseveran en mirar ao mundo e ás persoas que nel habitan como antes do 20.11.1975 e séntense desamparados.

Dos seus admiradores e adeptos, poderá saberse máis no desenlace que unha parte das cuestións de Cuelgamuros parece ter próximo. Complementariamente aclaratorias poden ser as estatísticas sobre crenzas e prácticas relixiosas, como así mesmo as relativas a perspectivas de voto dalgunhas formacións políticas, indicadores estes que, de todos os xeitos, non deberían facer perder de vista que o medo, a inseguridade e outros ingredientes, condicionaron sempre a volubilidade das persoas e grupos sociais respecto ao fondo mutante destas mesturas do político e o supostamente relixioso.

Conversos
É moi antiga -diríase que de sempre- a tendencia gregaria a non desentoar e, a continuación, facer o que diga o mandamáis da tribo ou do barrio. Confírmano as supostas “conversións” en masa de grandes colectivos -dun amplo territorio ás veces- de que hai documentación. Do que pode lerse no Museo Naval sobre a exposición conmemorativa da viaxe de Juan Sebastián Elcano e Fernando de Magallanes ao redor do mundo, é relevante neste sentido que o cronista Francisco Albo menciona como, o domingo 14 de abril de 1521, “o rei e a raíña de alí con moita xente fixéronse cristiáns con boa vontade”, cambiaron os seus nomes polos de Carlos e Juana, recibiron o agasallo dunha imaxe que hoxe é coñecida como o Santo Neno de Cebú e, ademais, axuda militar e consolidar, como aliados do rei de España, o seu poder sobre outros reiciños da zona.

Abundan testemuños similares, algúns bastante máis próximos. Os relativos, por exemplo, ás masivas procesións de penitencia e misión ou ás da Virxe de Fátima, que, na postguerra sobre todo, foron de obrigado cumprimento para os superviventes daquela contenda. Está en múltiples relatos, como o de Paco Ignacio Taibo I á mantenta de Oviedo: Para parar las aguas del olvido. Pode verse no gravado por NODO para emitir en todos os cines desde 1942 ou, tamén, na historia que escribiu Enrique Berzal para Ámbito en 2002: Valladolid bajo palio. Iglesia y control social en el siglo XX. E se se comparan eses testemuños con outros máis afastados, como os que temos do acontecido nos séculos IV e V d. C. segundo se impuxo “triunfo da Igrexa” sobre “os paganos”, verase que, no percorrido de tan acendrada tradición, non hai gran diferenza de actitudes, comportamentos e fidelidades.

A fluctuante duración destas no tempo, a súa inflación e deflación ata a irrelevancia, e ata o cambio, en canto ao universo de crenzas -cos seus procesos de secularización variopintos-, teñen a súa propia evolución, variable segundo períodos históricos e, ata, segundo persoas e grupos do mesmo momento. En cada un houbo -e hai- determinados instrumentos para soster a fidelidade e as alianzas cunha posición determinada. Hai pouco eran noticia as averiguaciones dun investigador, na Universidade de Granada, respecto dos manuais para confesores dos séculos XVI e XVII, un estudo con precedentes no que sabemos sobre a Inquisición, e que non é difícil de facer para cantos teñan acceso aos libros de teoloxía moral vixentes ata os anos sesenta. Hai igualmente persoas por medio -ministros, ministrillos e acólitos-, encargadas de manter o estandarte ergueito. Pese ao cal -ou en razón diso, segundo se mire-, a erosión e transición de situacións hexemónicas a outras en que os modos de ver e considerar cousas e persoas variaron moito, é inevitable o cambio e reformas de diverso calibre.

Nestas variacións e as súas disputas, é importante non perder de vista que os términos e palabras que se empregan para falar son -como en calquera outro asunto- de especial relevancia. Sería moi confuso, por exemplo, meter nun mesmo paquete semántico as máis de 3.000 referencias de primeiro nivel que poden incluírse no término “IGREXA”. Moitas persoas, e sobre todo as máis interesadas en non aceptar crítica nin restricción algunha neste ámbito cultural, utilizarán todo tipo de argucias, incluídos insultos, para desprestixiar a quen ouse meterse nel. Para esta, a miúdo cregos, o uso ad libitum do termo “anticlerical”, no seu aspecto máis despectivo e ignominioso, nin a pecado venial lles chega. Parten de que é sagrada obrigación, emanada dalgunha verdade absoluta de que se senten partícipes e ata empregarán para defenderse algún dos aspectos máis vistosos que -aínda que puidese estar moi afastado dos seus comportamentos persoais- lles veña mellor na súa pelexa dialéctica con disidentes. Co pretexto de que Deus está con eles, difícil será que se apeen da súa rudeza ética. O Deus lo vult é argumento de longo tradición, e máis cando ao poder político e económico veulle ben para xustificarse ante a xente do común, aquel Terceiro Estado do Ancienne Rêgime anterior á Revolución Francesa de 1789.

Cruzados
A extemporánea posición do abade de Cuelgamuros recorda a que, segundo a laudatoria apoloxética dos mártires e as súas xestas, pasou dos Martiroloxios á Lenda dourada e, por extensión, ás vidas de santos que, como “boas lecturas”, se propagaban -especialmente en internados e colexios relixiosos- para exemplo de infantes e adolescentes. Non se esqueza, doutra banda, que o monumento e o que contén, o modo sacrificial con que foi construído e a secuencia de obrigacións que os monxes do convento adquiriron para ser beneficiarios duns recursos públicos cuantiosos, teñen como referencia “os mártires por Deus e pola Patria”, unha simbiose de alto nivel simbólico como o foi a da Cruzada xa antes.

Tampouco se esqueza que niso xogaron moitisimo  o currículo obrigatorio de Historia desde o canon que, segundo precepto excluínte de Don Marcelino Menéndez y Pelayo cos seus heterodoxos (1880-82), foi establecido por José María Pemán (1938), o Instituto de España (1939) e moitos epígonos en sucesivos libros de texto para as escolas, por exemplo, o de Demetrio Ramos, quen nos anos setenta, na súa cátedra de Historia de América, non esquecera o que escribira na súa Historia del Imperio (español, claro), que lle publicase o Ministerio de Educación Nacional en 1942.

E non se esquezan, en fin, os instrumentos xurídicos que seguen amparando unha presenza tan estraña como a que poidan suscitar os agora destemplados criterios que exhiben este prior e o seu ínclito compañeiro. A través dos Acordos que se asinaron entre 1977 e 1979 co Vaticano, aí segue vixente a cultura de privilexios eclesiásticos que, en 1851 e 1953, protexeron eses intereses. O numantinismo destes monxes non é nada comparado co que sucederá cando algún Goberno se atreva con ese núcleo de poder. Os complexos que, sen complexo, se mostran estes días en torno a Cuelgamuros serán un remedo das sensibilidades que con este outro motivo se espertarán.

TEMAS: Constitución. Historia actual. Privilexios. Acordos de 1979 co Vaticano. Cuelgamuros.

Manuel Menor Currás

Madrid, 13.10.2019

Estamos enleados na banalidade tamén despois do 26M?

 
Os acordos democráticos non serán fáciles. Seguirá sendo máis barato, pero moi arriscado, erosionar a súa posibilidade con espectáculos excluíntes.

 
Os bispos de Lleida e Solsona/Monzón foron noticia, o pasado 16 de maio, porque se enfrontaban, ante un xuíz civil, por cuestións de propiedade. Indirectamente, estaban moi explícitas outras de índole territorial ligadas ás variacións administrativas das súas dioceses e, tamén, ás de índole política. Tratándose de obras artísticas principalmente medievais, a volatilidade da Historia, de entón a hoxe, está presente na cuestión; as relacións de Aragón e Cataluña tamén, e, con todo iso o orgullo de perteneza, do que poder alardear ante a parroquia. 

Liorta

Probablemente teñan máis interese aínda as implicacións xurídicas e, de carácter estrictamente vinculado á historia do catolicismo. Ao que se ve, o litixio non ha ter solución na dinámica xudicial da Igrexa segundo as pautas privilexiadas que establecen os Acordos de España co Vaticano de 1977-79 -con varias sentenzas internas en contra dunha das partes, que non atoparon forma de executarse-, nin tampouco valeu nada o concepto de catolicidade que, supostamente, debería servir para que a disputa atopase arranxo: todos Igrexa e todos obedientes ao que diga Roma. A verdade é que, por razóns máis sutís, ligadas a interpretacións bizantinas, nos séculos IV e seguintes -en que concilios pouco conciliatorios ventilaban dun golpe sesudas discusións platónicas- xeráronse odios teolóxicos capaces de levarse por diante escolas de intérpretes por ser “herexes” e, de paso, os seus escritos, elucubracións e pertenenzas. O dogma -como conta Mosterín á propósito de Nicea, Cartago e a serie de concilios constituíntes do catolicismo no século IV- construír duramente. En diante, a escolástica encargaríase de reafirmalo sinalando claramente aos adversarii. Máis recente, a neoescolástica de finais do XIX proseguiu na faena como puido, tratando de tecer proteccións contra cantos “modernismos” pretenderon dar coherencia ao relato católico nun mundo crecentemente tecnificado. Mérito dese esforzo parece que España leve 114 anos de atraso, respecto de Francia, en canto a separación de Igrexa e Estado.
Nos tempos políticos que corren, de perfís presuntamente seculares, aflora de continuo esa mesma pulsión contradictoria. Os debates e declaracións adoecen de predeterminación verbal, pretenden que confundamos o ravo coas follas e o que menos impulsan é o coñecemento, o entendemento e os acordos razoables para que a vida dos cidadáns sexa máis digna. Da verbosidade da maioría dos líderes políticos -especialmente cando están en campaña- non cabe senón deducir que esperan a adhesión fervente ás súas conviccións, independente de toda intelixibilidade; unha fe que nos leve a crer no que non vemos. E do xogo de argumentos, máis provocadores que dialogantes, só se adivíña a prevalencia oportunista. Terminado hoxe -provisionalmente polo menos- esta cuádruplo conxunto de eleccións, ao ritmo que vai o tempo político parece que a secuencia de rifas e desatinos vaia a continuar de seguido. O cómputo do que veu acontecendo desde hai un mes -tanto no Parlament de Cataluña como no Congreso de Deputados- non fai senón augurar que o que ocorra a partir deste 26M vai ser un continuum de sobresaltos verbais e xestuales, máis sensacionalistas que esclarecedores, na defensa de credos prefixados. 

Ruído

Nas pelexas de barrio da infancia, o máis excitante era a sensación de control do espazo; os descalabros eran o de menos. Nas disputas estratéxicas dos nosos líderes, isto é o que importa. Ese parece que entendan sexa o poder e non a vontade de acordos, sen que conten moito as baixas nin os efectos colaterais dos desatinos. Verase mellor a partir do día 27M, cando de fixar alianzas se trate e de concretar a calidade das promesas feitas en tempo electoral que, agora, ademais, tenderá a selo todo o que logre sosterse alguén á fronte do Goberno central, dun autonómico ou dun municipio.

 
O risco de que vaia a ser así o presaxia a excitación informativa que emiten os medios de contino, nada desmerecedora da que se puido ver á propósito de Iceta en Cataluña ou dos primeiros pasos de Batet á fronte do Congreso de Deputados. Dalgúns/algunhas actores deste espectáculo tan pouco “edificante” para a cidadanía parecese que cando se levantan pola mañá listos para a vida pública, xa saen coa prefixada intención de meterlle un dedo no ollo aos seus adversarios, con palabras e lemas apuntando directamente a algún ou algunha a quen, coma se de tiro de feira se  tratase, dixéronlle que deben abater. É de ver, así mesmo, como rápidos reporteiros xa están cos seus micros e cámaras en ristre dispostos a transmitir en directo o resultado da salvaxada textual e tontería verbal. Con dúas ou tres dose en vea, os oíntes e televidentes do espectáculo educados quedamos inoculados para o resto do día. Se de votar se tratatrátase , aleccionados déixannos para adecuar a papeleta ao cabreo. E se de ir ao curro, como sucederá mañá 27M á maioría, preparado deixan ao persoal para tratar a semellantes, compañeiros ou subordinados, a seguir o exemplo dos máis anoxados próceres; todo menos procurar un ambiente sociable e máis atractivo para todos.

E xordeira

A estas alturas da película, logo dun mes de xuvenil bombardeo de tal guisa, mentres os riscos de inestabilidade internacional crecen e a fenda social segue onde se instalou nos anos de crises, a xordeira respecto da educación formal, pública, parece que vaia a seguir onde a deixaron nesta desabrida coxuntura. Con todo, iso non foi obstáculo para que, nestes últimos anos, o crecemento das ganancias empresariais neste ámbito se multiplicaran. Como escribe Daniel Sánchez en Eldiario.es, “os colexios privados e concertados duplicaron os seus ingresos en 13 anos”. 

Tendo en conta de que, por mor da hexemonía das organizacións da Igrexa católica neste sector educativo, “o pastel” do que se leva en subvencións cada ano son 4.866 millóns de  cada ano, e tendo en conta ademais, que a inmensa maioría dos datos estatísticos sobre práctica relixiosa son moi inferiores á proporción que representan os que envían os seus fillos a estes colexios, resulta sorprendente que os bispos recorran -e non é a primeira vez que o fan- ao arriscado recurso do “impacto socioeconómico” da súa actividade para xustificar privilexios pagos con diñeiro dun Estado supuestamente “aconfesional”. Moi constantinianos parecen os nosos bispos nesta continuada vocación por verse como un Estado dentro doutro Estado, e moi xordos ás raíces do seu propio Evanxeo para ser cómplices dos partidarios do neoconservadurismo, ben sexan estes personaxes mediáticos, empresarios ou representantes electos, activos nas institucións públicas. Tan natural lles parece e tan vontade de Deus, que non dubidan no seu melifluo colaboracionismo para que a sagrada lei da oferta e a demanda triunfe cada ano un pouco máis e se impoña sobre criterios de fraternidade social. Pura economía clásica, bendicida urbi et orbi: coa súa inclinación á “liberdade de elección de centros”, só incentivan a acumulación capitalista, na que tan a gusto se atopan falando de caridade. Coma se a menos Estado de Benestar en igualdade, tivesen máis opcións para exercer tan excelsa virtude relixiosa. ¡Atentos!

TEMAS: Representantes electos. Bispos. Acordos de España co Vaticano. Colexios privados e concertados. Liberdade de elección de centros.

Manuel Menor Currás

Madrid, 26.05.2019

Como nun soño, reiniciamos o tecer e destecer educativos

O Anteproxecto de reforma educativa reduce os compoñentes máis virulentos da LOMCE, pero non coarta asimetrías principais que dualizan o sistema.

Conta Carmen Herdeiro, a propósito de Xénero e Coeducación -libro seu recente-, como desde os inicios do recente movemento feminista en España, ambas cuestións non só foron motivo de reflexión e actuación de moitos docentes, senón que deron vitalidade a organizacións que pretenderon representar as súas reivindicacións.

8 de marzo 

Achégase outro 8 de marzo e, se se  bota a vista atrás, T.E.(Traballadores do Ensino), a revista en que quedaron reflectidas as preocupacións dos ensinantes afiliados a CCOO, pódese advertir esta presenza desde hai mais de corenta anos. No seu último número, o 369, esta inquietude vén xustificada pola continuidade de noticias lastimosas e desigualdades que -por razón de sexo- seguen impregnando a vida laboral e social.

O risco de que, despois de tantos anos, a procura desta sensibilidade igualadora pareza unha repetición inútil é grande. E máis cando no discurso político eclosionaron grupos, medios e actitudes que pretenden explotar o tradicionalismo patriarcal como fonte de votos contando, ademais, coa complicidade de moitas instancias que o levan incrustado no seu ADN constitutivo.

O urdimento

Esta tendencia a cansarse de ter que seguir empezando, sen cesar -como esixía Lars Gustafsson en A morte dun apicultor- é tentadora tamén no concernente ás políticas educativas, cando se está tratando -unha vez máis- de destecer a última trama ou contrafío do tecido que trazou a LOMCE. Nesta operación tenden a reiterarse actuacións do pasado. Este Ministerio procede coma se fose suficiente con retirar os fíos que máis distorsionaron a LOE. Parece que refundirá os cambios nun texto novo tratando de derrogar os seus artigos máis gravosos e, de paso, intentará un reequilibrio dos dous ingredientes principais do art. 27CE: a liberdade e o dereito universal á educación. Con este método, o PSOE estaría tratando de cumprir cos que nestes anos pugnaron por que a lei vixente desde 2013 tivese o menor percorrido posible. No entanto, ao non entrar no fondo da cuestión e deixar fóra de foco fíos esenciais da urdimbre, esta seguirá case intacta; moi erosionada nestes últimos anos, pero desequilibrada en canto a elementos principais que, de orixe, a LODE (1985) e a propia LOXSE (1990) intentaron corrixir.

Ao publicitar este Anteproxecto como “o posible” fronte aos partidarios da intanxibilidade da mellora da calidade educativa do PP, este reformismo do PSOE, independentemente da súa entidade, convértese en instrumento relevante da campaña electoral que xa está en marcha. O comigo ou contra min faise a conta do gran poder simbólico da educación acentuando de novo a síndrome de Penélope sen avanzar na confección dunha tea consistente de todos e para todos.

Con tal provisionalidade, esta é outra ocasión perdida para atender ás raíces de problemas centrais do sistema na súa configuración actual. As aparencias da mercadotecnia impóñense á realidade. En todo caso, recorrer ás supostas falsidades que se están vertendo contra este Anteproxecto -que vai entrar no Congreso en cuestión de días- non debería ser un distractor xeito de ocultar o que non se vai facer. Os cidadáns merecen razoada explicación sobre o que “non toca”.

O soño de “o que toca”

Non facer esta “pedagoxía” será contraproducente: ninguén adoita fiarse de promesas a longo prazo e menos en política. O risco que corre o PSOE é que medre  a indiferenza, a abstención e a súa falta de credibilidade. Se nesta restauración da LOE asumen as limitacións que tivo esta lei para fortalecer de diversos modos a escola pública, réstanlle valor a ambas. Se a laicidade non é aceptada para garantir a igualdade do alumnado, o crucial dereito universal á educación segue quedando mediatizado. Se os recursos dispoñibles para as atencións educativas dos cidadáns non son distribuídos coas esixencias da xustiza conmutativa social, o financiamento da escola pública non só será endeble senón discriminatoria de orixe. O centro do problema seguirá, así, onde estaba cando, con Méndez de Vigo, quedaban fóra daquel ”pacto” as mesmas cuestións.

Doutra banda, as lexislaturas anteriores do PSOE, de 1982 a 1996 e de 2004 a 2011, afortalaron a tradición das súas restritivas posicións respecto, por exemplo, ao que fora a “Alternativa para o Ensino” (Colexio de Doutores e Licenciados, 1975-76), matriz do seu programa electoral antes de tocar poder. Un ministro seu contou como os bispos intentaran que proseguise o costume de asinar os decretos que eles prepararan; os condicionantes do cargo proseguiron e, a día de hoxe, ese nó gordiano do sistema educativo español segue sendo competencia de Moncloa e non do Ministerio: unha inexplicada razón de Estado continúalle impoñendo barreiras ás súas preocupacións democratizadoras en igualdade.
Como en cuestións de xénero e coeducación, este Anteproxecto segue, pois, no vello tecer e destecer que -como estudou Yvonne Turin en 1967- xa contaminou no século XIX a liberdade e o dereito universal á educación, cando na Lei Moyano (1857) tivo prevalencia o acordado no Concordato (1851) e a historia da ILE (Institución Libre de Ensino) exemplificou o seu alcance. Insistir, xa que logo, en 2019 en que hai que contentarse cunha mediatizada proactividade reformista fai que, en perspectiva, sexa ficción este incesante afán por redecorar o tear educativo. Mircea Cartarescu diría deste empeño o que afirmou da súa propia escritura: “Únicamente o soño me reflicte de xeito realista? (Nostalxia, 2012, p.16).

TEMAS: Anteproxecto reforma educativa. LOMCE/LOE. Acordos España-Vaticano. Igualdade educativa. Igualdade de xénero. Liberdade. Dereito universal á Educación. Artc. 27CE.

Manuel Menor Currás

Madrid, 30.01.2019

Os cambios cualitativos non os mide ben a cronoloxía anual

Para comparar se 2019 será máis avanzado que o ano pasado, haberá que sobreentender que nin os cambios nin os hábitos sociais son mecánicos.

A poucos días do comezo de 2019, xa temos razóns para pasar, da orde máxica que supoñen os periódicos desexos de felicidade de fin de ano, á orde máis racional en que adoitamos analizar, sopesar e concluír respecto do que nos sucede. Dá igual a posición en que se poña o observador, ben como suxeito indiferente aos acontecementos que se queiran analizar, ben como pensante que trate de ver como lle poida afectar o que está sucedendo. Nun ou noutro caso, será difícil en que está sendo diferente 2019. Só os fados saberán que vai ser dos propósitos, desexos e felicitacións que difundamos con boa intención.

Os historiadores falan de tempos longos ou puramente evenemenciais, para apreciar mellor lentitudes e aceleracións. A que non distingue é a nosa memoria, suxeita a imperativos diversos, dos que a propaganda non é menor. Ás veces, a confusión entre o acontecido e o que está sucedendo, entre o onírico e o racionalizar, é tal que todo parece un soño que leve camiño de perpetuarse. Custa recoñecer, con todo, que, non porque a cronoloxía avance un ano no calendario -ou porque teñamos dispoñible unha aplicación electrónica máis-, xa o mundo cambiou. A complexidade de estratos que compoñen a suposta realidade é tal que nin o esquematismo ideolóxico é suficiente para explicala nin a consistencia de canto construímos para protexernos da intemperie é tal que non poidamos fraxilizala máis. Unha proba desta estúpida capacidade daraa o modo en que afrontemos as tensións con que empezou 2019. Continúan as de 2018, pero tan significativas son que parecemos pegados a elas por costume, o que fará máis difícil a urxencia de cambialas.

De Granada

A historia da “Toma de Granada”, trala reiterada celebración do dous de xaneiro, xa ten connotacións plenamente implicadas neste presente. Tinguida de referentes actuais, foise complexizando para dotar aos principais factores do mesmo -PP e VOX- dun oco máis amplo nun panorama en que a terxiversación a favor dun interesado presentismo ten longo percorrido revisionista. A Historia de España como instrumento ideolóxico -que Don Marcelino Menéndez e Pelayo pregoou- tivo ferventes seguidores e asiduos defensores nos libros de texto electura obrigatorios durante máis de 40 anos. E aí seguen. Baste recordar que Isabel de Castela foi na etapa franquista símbolo mitificado dun tradicionalismo reducionista, como estudou Elena Maza en 2004. O seu nome foi imposto a moitas institucións docentes -escolas e institutos, como o antigo “Instituto-Escola: Sección de Retiro”, en Madrid (BOE, 15.04.1939)- segundo avanzaba a guerra civil; a Sección Feminina de Pilar Primo de Rivera invocouno reiteradamente -co faz e as frechas do seu escudo-; e na listaxe homónima de recoñecementos honoríficos da época pode advertirse o significado que se lle atribuíu a esta raíña castelá. En este festexo, igual sucede con outros ingredientes como “Musulmáns”, “España” ou “Reconquista”, en axitado puzzle a conmenencia e a cidadanía quédase, unha vez máis, sen saber que sucedeu en Granada en 1492. A Toma da rúa por 4.000 bandeiras españolas e as súas consignas predominou e, sobre todo, con que mimbres partidistas se prefire construír o imaxinario do que se queira sexa a convivencia hoxe. Aquí non é o re-coñecemento o que progresa senón a volta a un pasado de valores non necesariamente exemplar e integrador.

De “Acordos”

Que a Historia presta unha boa urdidura en que ganduxar calquera discurso é fácil de ver, logo de 40 anos da sinatura dos Acordos -ratificados no Vaticano o tres de xaneiro de 1979-, desde a situación da laicidade do Estado. Entre os moitos ingredientes desta especie de Concordato, o elemento vertebral é que os pagos anuais a conta non decaeron malia a “a crise”, pero as súas implicacións nas políticas educativas do Estado e as súas autonomías é en grao sumo rechamante. O estudo do cumprimento do art. 27 da Constitución vixente non só permite advertir a distancia que media entre o noso panorama lexislativo en educación e o dos nosos veciños franceses desde 1905, senón ademais a cantidade de problemas de diversa índole que xerou ese articulado constitucional. Entre outros, como a liberdade de elección de centro e unha presunta “demanda social”, amparadas na diferenza relixiosa pretenden ser prioritarias fronte ás urxencias da escola pública; ou como a Relixión, como catequesis, segue tendo privilexiado tratamento educativo na LOMCE. Que sexa a pretendida igualdade, lexislativa, económica e organizativa do sistema educativo español -coa práctica diferencial que implica isto nuns ou outros centros, nos currículos e libros de texto, ou na dinámica de formación que deba preparar para o exercicio profesional docente-, está lonxe de acontecer aínda. Ineludible é, así mesmo non ver estes días, trala actitude do prior benedictino do Val dos Caídos, a persistente ambigüidade da xerarquía eclesiástica nun asunto de tanto relevo cívico como a exhumación dos restos de Franco.

De violencias

No canto de cambio histórico, naturalización de pautas establecidas é o que parece volver primar en 2019. Coma se dunha estrutura antropolóxica se tratase, non só custa cambiar, senón que se reivindica a perduración do dominio duns respecto doutros. O espertar de VOX con opción de decidir no panorama político -e non só en Andalucía-, está servindo para mostrar que o patriarcalismo machista e as súas derivacións violentas é máis amplo do que indican as cifras estatísticas. Ao non concordante cómputo de falecidas, únese un non menos interesado modo de mirar este trato violento e mortífero, non tanto como cuestión de xénero, canto como diluído modo“doméstico”. Coma se se quixese negar a realidade de odiosos tratos desiguais e vexatorios, a miúdo soportados nunha mala educación, que aos mozos se lles inculcaron desde a súa infancia unha suposta superioridade en todo; tanta que, cando os tempos deron un envorco a esta percepción, aí continúa empobrecendo as relacións e facendo difícil a concordia en moitos casos. Este ano empezou apelando, outra vez, ao vello costume da brutalidade neste terreo. Ata cando? O tacticismo do PP e de CS a onde conducirá a que alguén como Damares Alves, do Brasil de Bolsonaro, festexe pronto aquí que os nenos vistan de azul e as nenas de rosa?

A mestura continuista duns e outros costumismos está construíndo un arquimboldesco 2019, con parvos residuos doutros tempos, ensanguentados demasiadas veces, alucinados moitas outras, e prexudiciais sempre para os máis abrumados/as pola vida. Atentos ao guarismo cronolóxico deste ano incerto.

TEMAS.: Historia e memoria. Revisionismo histórico. Acordos Estado e Vaticano. Violencia de xénero. Violencia doméstica.

Manuel Menor Currás

Madrid, 06.01.2019

Derrogarase pronto a LOMCE?

É un alivio só pensalo, aínda que o que se oe e ve no Parlamento non difira moito do que pode lerse en moitos whatsaap esquizofrénicos.

Os máis atentos ao parlamentarismo español de última fornada poderían admirar o reincidente que é a especie humana respecto de como os clásicos xa previñan aos que quixesen escoitalos.

Na penumbra clásica

Recórdao Jesús Parra, filósofo atento a preguntar se é posible a política sen ética, traendo a colación, entre outros, a Aristóteles, Cicerón e Plutarco. Ao estaxirita (384-322 a.C) na súa Ética a Nicómaco, na que dicía que "non se ensina ética para saber que é a virtude, senón para ser virtuosos", non parece tivese éxito. Sobre todo, se á vez que se lles oe e se lles ve actuar, se quere entender de que nos falan actualmente os nosos parlamentarios cando, tratando de currículos escolares, esixen que trate, e moi intensamente, a “Relixión”, “os valores” ou, en plan máis laico, unha “educación para a cidadanía”, a convivencia ou outra actitude política.

Parra, coma se se dirixise aos que estivesen facendo un prácticum no parlamento en días recentes para un máster de acreditado prestixio, tamén trae a colación a Plutarco (45-127 d.C.), quen deixou dito nas súas Vidas paralelas que “o home é a máis cruel de todas as feras, cando ao poder se une o poder sen virtude”. E non esquece a Cicerón (106-43 a.C) que tanto denostara ao corrupto Verres alegando que “cando os políticos non se rexen pola ética, son como hienas á caza do poder”. Xa nesta liña, cabería amentar o pesimismo de Hobbes (1588-1679), escéptico co homo homini lupus, reclamando a necesidade dun forte para conducir a res publica. Unha secuencia nostálxica, de apelación constante á seguridade do máis brioso, que atopou nos últimos cen anos mil apelacións para traspasar o que non é democracia e que, agora, quere atopar nas Redes rancorosos destinatarios, pagados de si mesmos.

No día a día

O problema é que non reparan sequera no panorama en que nos movemos, probablemente porque os favorece. A celebración do Día Internacional da Violencia contra a Muller, o 25 de novembro, debería alertarnos de canto, a diario, se traspasa esa liña da igualdade de trato nos fogares, os lugares de traballo, os espazos de lecer e tempo libre, a publicidade gratuíta e, para que non falte nada, ata nos ámbitos da escola e dos hábitos de institucións relixiosas que, sen comprometerse coa igualdade dos Dereitos Humanos, se precian de caritativas. Espazos todos en que a violencia do máis forte, a imposición non só física senón tamén psicolóxica e simbólica, conxúganse para causar danos, irreparables moitas veces, a persoas tan dignas de vivir no mundo como calquera arrogante chulesco ou máis.

Nesta liña de quitar hábitos innecesarios para convivir, é valiosa a noticia que chega do parlamento galego suprimindo ás nenas a obrigación do uniforme de saia. Unha noticia escolar, ao fin, de alto valor social, que vén poñer no seu sitio a tanto partidario do estéril, os decimonónicos distingos entre colexios de nenos e nenas e obriga, de paso, a repensar que pasa coa suposta “liberdade” educativa ou, sobre todo, co negocio das subvencións e concertos ao circuíto privado do sistema educativo, tan protexidos nalgunhas Comunidades. Agora que en Galicia encararon que o hábito non fai ao monxe, tamén sería coherente que se abandonasen en todo o Estado que diñeiro público pague a segregación escolar -que a LOMCE aínda protexe- ampliando a negativa aos que en calquera ámbito do sistema educativo non pasan do código binario de home/muller. Que pasa coas demais modalidades de ser ou sentirse humano? Como se denigra ou posterga aos diversos do canon patriarcal? Que atención lles presta o noso sistema educativo?

Postergación e preeminencias existen nunha boa parte da educación española, estruturada de entrada -pero non gratuitamente- en pública, concertada e propiamente privada. E de engadido, na acordada baixo o paraguas dos dereitos da familia, un xeito de impoñer criterios alleos aos dereitos do menor, alleos a que os nenos e nenas teñan unha infancia libre de presións adoutrinantes, tamén en canto a modelos de sexualidade cuxa "naturalidade" envolver en razóns moi diversas. Falaba Casado hai pouco dos inmigrantes que non se atiñan aos nosos costumes. Talvez entendese que os islámicos, por exemplo, son moi distintos dos unificados como cristiáns polos Reis Católicos no século XV. De pouco vale, con todo, ocultar que estes colexios e quen os privilexian seguen pautas similares, ancorados no dogmatismo “da verdade” de que falaba Pío XI na encíclica Divini illius Magistri (1929), e alleos a calquera outra consideración que non coincida coa súa pulcritude de criterio.

Proba evidente é que, por máis que agora falan de “diálogo”, a moitos bispos pódelles o subconsciente cando falan de varóns-varóns para o ministerio eclesiástico. Non só alleos ás mulleres -in ecclesia taceant-, senón tamén a outras variedades xenéticas do ser humano que ha ter a Igrexa católica sempre no seu seo por máis que a Biblia non estivese moi atenta. Solapar e ocultar por razóns de suposta supremacía epistemolóxica, falso prestixio ou, tamén, como pretexto para achacar delitos de pederastia a quen per se non lles corresponde, como mínimo é de hipócritas, unha especie que no Evanxeo orixinal non queda ben parada.

Derrogación LOMCE

Namentres, é de celebrar que o equipo de Celáa saque a relucir expresamente a súa intención de derrogar a LOMCE, e non tan só un tenteo con algúns aspectos “máis lesivos” dos dereitos que esta lei tan promovida desde moitos sedicentes liberais, máis carcas do que pregoan, conculcou. Non facelo sería unha ofensa a cantos nestes penosos anos resistiron -na Comunidade de Madrid algúns máis que no resto de España- os empurróns dos plaxiarios de Margaret Thatcher. Aos ollos de moitos cidadáns e cidadás actuaron contrariamente ao que en 1978 chegou a ser a Constitución de todos e todas. Non hai quorum suficiente para revisar o artigo 27CE, por exemplo, ou os Acordos tan ambiguamente constitucionais que Marcelino Oreja xestou entre 1977 e 1979 co Vaticano, pero deberíase, aínda que só fose para fortalecer os dereitos dos menores non deixándoos ao arbitrio de tanta prepotencia equívoca que non acaba de desaparecer do horizonte.

TEMAS: Parlamento. Democracia. Dereitos do menor. Igualdade. Violencia contra a Muller. Acordos co Vaticano. Artigo 27 CE.

Manuel Menor Currás

Madrid, 25.11.2018

Amnesias cultivadas que provocarán efectos non desexados

As demencias de memoria provocan problemas serios no comportamento. Educar na amnesia tamén se paga con actitudes sociais aberrantes.

Entre a amnesia e a ximnasia revanchista cabe a honesta verdade: José María Aznar debería telo en conta, aínda que só fóra por ser representante electo para presidente dos españois. Como lle recordou Antón Losada, parece que o esqueceu.

A tumba e a memoria

Similar recomendación cabe respecto das apreciacións do arcebispo Carlos Osoro sobre anova tumba de Franco. Moitos bispos admirárono en vida, pois debíanlle o cargo, e á súa morte case o canonizaron, pero o coñecemento histórico crecente que temos daqueles 40 anos esixe coherencia. Moitos eclesiásticos, con todo, cando se fala das dimensións temporais das súas actividades, remítense á orixe divina da súa institución. E ao revés, se se suscitan esixencias á súa dimensión relixiosa, non engalan dunha terrenalidade pedestre. En principio, este arcebispo parece inclinado a que sexa a súa Igrexa máis próxima ao século I que ao III, pero ese compromiso resulta volátil cando explica este asunto funerario. A historia da primitiva Igrexa que mostran as investigacións non sometidas a condicionantes liñas apoloxéticas, permite advertir que foi na época constantiniana -ao pasar o cristianismo, no 370 d.C., a relixión oficial e exclusiva do vasto Imperio Romano-, cando as adherencias do poder temporal orixinaron unha crecente acomodación das esixencias evanxélicas primeiras.

Ahistóricos

É posible que do dito estes días por este prelado, ademais de falta da sensibilidade denunciada por algúns colectivos cristiáns- haxa moito de cómodo apego ao poder, ao de cando a Igrexa tivo a exclusiva da confesionalidade -e era en expresión de Maquiavelo instrumentum regni-, ao recibido nos anos da ditadura nacionalcatólica e ao sostido por Acordos do Estado co Vaticano en 1979. Suscitarse, pois, a dimensión do novo enterramento de Franco como mero asunto de conciencia ante Deus -metodoloxía dun antecesor seu na diocese de Ourense-, non é suficiente. Custa tempo desprenderse do ambiguo, pero os propósitos de emenda, se van en serio, en casos como este escandalizan máis se prescinden dos homes e mulleres deste bendito país, tan pacientes como foron. O de Bendito país foi título dun fermoso libro de Bernardino Hernando en 1976, catro anos despois do 2º tomo de Celtiberia Show, de Luís Carandell, Naquel repertorio casaría ben, á beira do dito por Osoro, a sentenza da Conferencia episcopal: “Os mortos non teñen carné político”. Asombrosa a amnesia que, ex catedra, teñan que ter os crentes sobre este morto -que non se adozou nin nas vésperas de morrer-, deixando de lado ademais a longa historia anterior en que a mestura de Economía política con Teoloxía nunca foi ben cos crentes no Evanxeo. Ao escándalo do versátil ollo da agulla han de engadir o da restrictio mentalis a comenencia.

O problema é que as palabras -e máis as do Evanxeo- dificilmente toleran o acomodaticio vaivén ahistórico de significar segundo conveña. A verdade de “confesionalismo” e “laicidade”, “xustiza social” e “os débiles”, “o sagrado” e o profano, “liberdades” e “dereitos”, “discriminación” e “igualdade”, “poder” e “servizo”, ou “educar a conciencia social”, pode soar atractiva nun congreso como o daFundación Pablo VI. Pode, con todo, quedar meramente oportunista se se entrecruzan entre si estas palabras para contextualizar o seu histórico ser eclesial. A consistencia da súa encarnación real pode distar moito dunha suposta nova imaxe que algúns bispos queren mostrar, se este elenco de significantes se somete -noutro escenario en que prescindindo do privilexio de sentirse xuíces e parte aínda tempo- á fervenza de preguntas que suscitan nos que teñen ou han ter trato coa xerarquía eclesiástica.

Para ser crible, á estratexia deste laudable intento -ao que un rochoso sector reaccionario pon obstáculos- fáltanlle unhas cantas renuncias per se, e compromisos claros cos cidadáns en xeral -os pobres en particular- sen esperar a que a disminución de crentes poña máis en evidencia o afán demostrativo de seguirse crendo indispensables e, se é posible, privilexiados. E, internamente, fáltalle recoñecer -entre outras moitas resolucións garantistas- a dignidade dos traballos que, con hostilidade manifesta da xerarquía en moitos casos, levaron a cabo sacerdotes, monxas e cristiáns de base nestes 80 anos últimos. Nisto de captar a atención xa non vale todo e menos cando se vén dunha avidez de amiguismo co poder. Non casa, por exemplo, o arribismo que reflicten algunhas afirmacións do Sr.Casado -desmemoriadas tamén- nunha mesa redonda dun congreso recente, en que se falou da relación entre Igrexa e Democracia. Por que no caso español ten abertos tantas frontes -tamén no ámbito educativo- cando en Francia, por exemplo, xa quedaron resoltos en 1905? (É posible que haxa algunha resposta interesante: haberá que velo).

O ollo do abismo

Con tales amnesias -e coa complicidade de bastantes destes peóns-, a educación, sanidade e tantas outros servizos con posibilidade de rendibilidade económica teñen máis fácil ser obxecto da obsesión privatizadora. A sanidade madrileña, por exemplo, acaba de ser denunciada ante a Fiscalía por presunta corrupción, á luz dos sobrecustos que implicou a súa crecente privatización. E mentres, nalgúns distritos de Madrid -por poñer outro exemplo-, a educación foi privatizada ata un 70% invocando a amnesia que se esconde baixo o lema da “liberdade de elección de centro”, coma se o crecemento inxusto da fenda de desigualdade entre uns e outros cidadáns e o crecente deterioro dos distintos aspectos da educación pública non importasen. Ou que a non reversión do recortado nestes anos non estea tendo lugar nin, tampouco, que as familias que apostan pola escola pública non teñen liberdade de elección.

Para que non decaia, aí está, favorecendo o esquecemento indiferente, o paro á alza, mentres o FMI recorda que ás pensións españolas iralles mal os seus perceptores son vistos como persoas e non como números contables de pura mercadoría. Segundo poetiza Antonino Neto, no ollo do abismo toma da man o arco iris. seguir corrompendo a memoria dos nados é autodestructivo.

TEMAS: Relaciones Igrexa/Estado. Acordos España/Vaticano. Democracia. Igualdade. Dereitos Humanos.

Manuel Menor Currás

Madrid, 05.10.2018

As ambigüidades e máis os acordos co Vaticano, pexan a Celáa

O curso 2018-2019 empeza con modificacións leves e inestables. A “concordia” de Casado e as apelacións de Carmen Calvo non son seguras.

En Educación, a ambigüidade segue presidindo a actividade do Goberno. Ao comezo deste curso académico, a referencia principal para ter en conta son as palabras de Celáa o 7 de xuño, á propósito do “respecto ao ensino concertado”, actitude a compaxinar co que había dixera, nada máis empezar no cargo, respecto da seu estima pola pública. En substancia, ese territorio conceptual apenas pasou de principios xenéricos, en principio distintos dos que viña esgrimindo a etapa de Méndez de Vigo, pero na práctica só concretados nun propósito de ampliar as becas e axudas ao estudo. Respecto das prometidas medidas correctoras do decreto dos recortes, en 2012, todo queda na práctica en mans das comunidades autónomas e para o curso próximo (no relativo a horas lectivas e ratios por aula). O profesorado só advertirá, neste, o sentido corrector daquelas medidas en canto ás súas baixas laborais.

No entanto, comunidades hai, como a de Castela A Mancha, que verán revertido, respecto da etapa Cospedal, o número de profesores ou as axudas para comedor. En Educación, non todo depende do Goberno central, e o que acontecerá en Galicia e Madrid explica mellor as tendencias do PP. En Galicia, apostan por ampliar a privatización: mentres crean 34 unidades na privada, suprimen 54 na pública, ademais de que sostén unhas taxas altas de precariedade de moitos dos seus propios docentes (destinos provisionais de interinos e bloqueo da anulación do incremento de horarios lectivos, contrariamente ao instado por Celáa). Na mesma onda, en Madrid andan reacios a explicar o reclamado por CCOO ante os tribunais, respecto dos aumentos de ratios nas aulas públicas de xeito desproporcionado e como práctica non excepcional. Por outra banda, xa era patente a vontade de Garrido por blindar o ensino concertado ante posibles revisionismos do Goberno Sánchez.

No sistema educativo pesan, por outra banda, cuestións previas como o sostemento dos Acordos co Vaticano, volveron a primeiro plano ao anunciarse o día catro que a Igrexa readmitía como profesora de relixión nun colexio público de Almería, logo de 17 anos, a Resurrección Galera. O bispado desa provincia aceptouno pese a que instara en 2001 a que se lle retirase o contrato por casar cun divorciado. Logo de tanto tempo, e de bastantes casos similares, as ataduras dos Acordos parecen ceder ante os dereitos laborais cidadáns. Queda, de todos os xeitos, treito longo para que se dobreguen outras reticencias que levan respecto de dereitos dos nenos e aos de todos os que teñen dereito a unha educación en igualdade. Por iso esta noticia recorda a da dura traxectoria do xenetista Luigi Cavalli Sforza por corroborar, antes de que existise a primeira secuencia do xenoma humano, que os primeiros homínidos deixaron o continente africano hai 100.000 anos para colonizar o planeta. Se desde sempre homes e mulleres se mesturan entre si e non existen as razas senón na mente dos racistas, quitaba razóns ao racismo. Ao mostrar que as canles principais da diversidade humana non son de índole xenética senón cultural, é o capital cultural o que explica a maior parte das distancias dunhas a outras poboacións e o aparente das súas diferenzas de fondo. Con todo, malia ao 85% de material xenético que segundo os xenetistas compartimos, temos os problemas de carácter racial discriminatorio que temos.

Calendario condicionado

As dificultades que afrontou o traballo de Sforza son de interese. Nos Acordos co Vaticano, o implícito -sustentado en paradigmas políticos antigos do Estado e do ben común, o “dereito natural” e outros constructos- é que han de renovarse e ampliarse de contino a conta das crenzas duns fronte ás doutros. Este elemento cultural diferencial, sostido e fortalecido con recursos do Estado, compromete os intereses prioritarios de todos nun ideario democrático común, o que sería razón sobrada para que tales Acordos fosen denunciados ou, cando menos, se revisase o alcance que teñen no sistema educativo. Pese a iso, a desigualdade que implican os Acordos parece que seguirá aí, notoriamente contraditoria para unha cidadanía que está lonxe de considerarse unánimemente crente e practicante. Non foi fácil para Sforza que se admitise a unicidade da familia humana e tampouco o será que os privilexios que outorga o Estado a moitos colexios concertados e á presenza da confesionalidade relixiosa no currículo escolar desaparezan.

No comezo deste curso, xa que logo, dubidosamente se clarificarán diversas ambigüidades previas á fraxilidad parlamentaria do PSOE e aos seus obstáculos para que o teito de gasto sexa o adecuado á mera reversión dos recortes efectuados estes anos. Cando os datos económicos de coxuntura -turismo e desemprego, sobre todo- mostran debilidade, probable é, ata, que, entre tacticismos de diverso calibre, pronto se impoña un novo calendario político.

TEMAS: Políticas educativas. Goberno/Comunidades autónomas. Acordos España-Vaticano. Igualdade. Democracia educativa.

Manuel Menor Currás

Madrid, 06.09.2018

Franquiciados estamos, e moito máis en educación

Casado toma os criterios do confesionalismo como propios do seu partido en asuntos estritamente civís. Nos asuntos educativos, tamén. Sen contar Cuelgamuros, franquiciados estamos. En case todo. Os biólogos alertan das variadas especies invasoras e a súa "habilidade para causar extincións que reducen a biodiversidade". Desapareceron os comercios autóctonos: Amazon provenos de case todo, Deliveroo serve o que non hai e os taxis teñen contados os seus días de costumismo. Os paquetes turísticos, idénticos case sempre, despersonalizan as cidades cal parque temático en que os selfies comparten panos de fondo. Ata o textil máis autóctono chega ás vías urbanas importantes baixo repetitiva franquicia. E tamén en Educación está todo máis franquiciado desde 2002. PISA e a OCDE a homoxenizan máis con estándares de avaliación, aínda que de atrás traia outras franquicias. A hipótese Casado A globalización tivo a súa versión nese aire do marianismo que, con cansino escepticismo cara a outras miradas, vía os asuntos patrios como algo dado a uns poucos para sostelos como Deus manda e non emendar unha orde instituída de sempre. Despois da substitución, cando parecía boa a “rexeneración”, a “hipótese aberta” con Casado aproveitou a mocidade biolóxica para fortalecerse co que do PP orixinario comparten as franquicias Salvini, Trump ou Sebastián Kurz. Ademais, a recoñecida teóloga Margarita Pintos percibiu como o novo presidente do PP ten un discurso máis pechado que o da Conferencia episcopal en cuestións de relevancia civil. Segundo a teóloga, persoalmente pode ter as crenzas que queira, pero non é procedente que as traslade a un programa político para todos os cidadáns. Por este lado, xa que logo -e contando con que noutros partidos tamén pesa o seu o confesionalismo- imos cara a unha política de renovadas franquicias que veñen de lonxe. Agora que volven a primeiro plano as inmatriculacións de propiedades levadas a cabo polos bispos desde 1946, e sobre todo desde 1998, merece especial atención a vella franquicia do Vaticano en España. Está moi documentada en William J. Callahan: A Igrexa católica en España (1875-2002), Barcelona: Crítica, 2002. Este catedrático de Toronto xa estudara unha parte sensible do período previo á Restauración en: Igrexa, poder e sociedade en España, 1750-1874 (Barcelona: Nerea, 1989). A obsesión por ter e ampliar a privilexiada presenza vén da época tardorromana, cando Constantino e Teodosio dotaron aos eclesiásticos de gran poder económico, cultural e social en todo o imperio romano co pretexto relixioso. Ese dominio, crecente desde o 313 d.C., é crucial para entender moito do acontecido desde entón, como mostran dous libros recentes. Catherine Nixey, en A idade da penumbra (Madrid, Taurus, 2018), céntrase en como o crecente absolutismo dogmático do “cristianismo destruíu o mundo clásico”. Antes, Peter Brown, documentalmente máis consistente, relacionara “A riqueza, a caída de Roma e a construción do cristianismo en Occidente entre 350-550 d.C".; os usos dados polos ricos aos seus bens neses dous séculos serviron a este autor para escribir o seu incitante Polo ollo dunha agulla (Madrid, Acantilado, 2016). Franquicia confesional Como repercuta a franquicia católica na educación española dos últimos 80 anos propicia lecturas que axudarán a soportar o estrés posvacacional. Á relectura de Mariano Pérez Galán en: O ensino na II República (escrita en 1975), poden seguir os libros especializados de Manuel de Puelles, Antonio Viñao ou -entre outros- Emilio Castillejo, cuxa análise de O ensino da relixión católica en España desde a Transición (Catarata, 2012) é moi ilustrativo. Se as présas só admiten unha síntese, estes autores fana en: O artigo 27 da Constitución: Caderno de queixas (Madrid: Morata, 2018). E  se prefírese ler directamente o contrato vixente da franquicia confesional, en Internet están os Acordos entre España e o Vaticano (entre 1976-79), o Concordato de 1953 ou o anterior Concordato de 1851. Este -sobre todo, no seu artigo dous- xa condicionou, en 1857, a primeira lei xeneralizadora da educación en España, coñecida como “Lei Moyano”. E aí seguimos: a franquicia deses “Acordos” pesa máis, neste momento, que o que pase en Cuelgamuros con Franco ou o que aconteza entre os muros do propio Vaticano. TEMAS: Confesionalismo. Acordos España-Vaticano. Concordatos. Inmatriculacións. Globalización. Manuel Menor Currás Madrid, agosto 2018

Previr a intolerancia é salvar o estilo de vida democrático

A UE estimula a cooperación dos centros educativos coas administracións e os cidadáns, e que se amplíen as competencias dos docentes

A ministra de Educación defendeu que haberá que crear unha “asignatura obrigatoria en valores cívicos e éticos”, o que non pareceu gustar aos bispos, que din temer que se impoña “unha ética deEstado”. Este xogo contraposto entre dous modos de entender a educación sostendo os medios para que siga sendo confesional, remítenos ao que o Vaticano e España empezaron a pactar o 28.07.1976, logo de 40 anos de intenso control moralizante. Mentres en Francia hai 113 anos que decidiron evitar interferencias eclesiásticas, nós acumulamos moitos atrasos na axenda educativa,entre eles unha inusitada trazabilidade de confesionalidade no currículo escolar, coa súa inmediata repercusión no alumnado pola súa facilidade para a boa nota. Para os promotores da LOMCE, o privilexio tamén alcanzou aos profesores de Relixión: en Andalucía, por exemplo, un 12% nin dan clase, pero seguen aí a diferenza dos interinos, pendentes de que se revirtan os recortes de 2012.

A aritmética parlamentaria non facilitará a Isabel Celáa que a súa xestualidade verbal modifique moito a vida escolar. A estratexia episcopal, en cambio, pode mover aos seus máis ruidosos fieis cara a novas cruzadas. Talvez por iso, a cambio de que non poña pegas co que vaia acontecer en Cuelgamuros, xa estea apalabrado o xeito de facer case nada no ámbito educativo. O certo, con todo, é que, non só á luz da nosa contorna sociopolítica, senón por razón das sacudidas que recibe a convivencia a escala internacional, europea e española, urxen políticas que ofrezan un sistema moral compartido, valiosas para potenciar a tolerancia entre todos os cidadáns. Non se cobre esa urxencia con fundamento confesional. Habitualmente excluínte das regras de vida doutros, o privilexiado en España desde 1851 acumula -nun minguante panorama de practicantes- grandes parcialidades históricas e morais: curas e bispos ultraconservadores e de aire cismático, clásicas intransixencias en cuestións de sexo e dereitos das mulleres, e outras actitudes nada exemplares.

O Informe RAXEN

O ensino pluralista en valores cívicos vén urxido polo inquiedante panorama de datos que mostra o Informe sobre evolución dos incidentes relacionados co odio en España, 2016, do Ministerio do Interior. As razóns de manifestacións e delitos de odio e intolerancia son variadas: misoxinia e sexismo, disfobia e aporofobia (contra os pobres), homofobia e transfobia, negrofobia e afrofobia, antixitanismo e romafobia, islamofobia e outras intolerancias relixiosas, antisemitismo e xudeofobia, xenofobia e populismo antiinmigrante, ciberodio -máis dun milleiro de Webs e sites en Internet-, violencia futboleira ultra e ata música racista. Os crimes, delitos e incidentes detectados por estes capítulos foron 1328 en 2015 e descenderon a 1272 en 2016, pero foron especialmente crecentes en razón de racismo ou xenofobia ( 32,7%), discapacidade ( 20,6%), ideoloxía ( 20,4%), e orientación ou identidade sexual ( 18,1%). O Informe RAXEN, do Movemento contra a Intolerancia que lidera Esteban Ibarra, engade ás entre 4.000 e 6.500 vítimas destas agresións, a luctuosa suma de 80 falecidos desde a morte de Lucrecia Pérez en 1992. Se se suman os 30 feminicidios anteriores ao nove de xullo -a sumar aos 720 acaecidos desde 2007- medra a urxencia.

Hanse de fortalecer, pois, as razóns comúns da convivencia e crear un ensino baseado en valores cívicos, asentado nos Dereitos Humanos compartidos por todos. Non será porque a UNESCO non o propugnara reiteradas veces, entre elas no consello executivo de 23.11.2015, alertando sobre o urxente de que “os educandos sexan cidadáns do mundo creativos e responsables”, para fortalecer a Axenda 2030 da ONU en prol dun Desenvolvemento Sostible. As recomendacións do Consello Europeo e da UE tamén camiñan no mesmo sentido: promoción da cidadanía e os valores comúns de liberdade, tolerancia e non discriminación a través da educación.

TEMAS. Dereitos Humanos. Valores democráticos. Confesionalidade escolar. Artigo 27 CE. Acordos España-Vaticano (1976-79). UNESCO. Consello Europeo. Informe RAXEN.


Manuel Menor Currás

Madrid, 12.07.2018