Como nun soño, reiniciamos o tecer e destecer educativos

O Anteproxecto de reforma educativa reduce os compoñentes máis virulentos da LOMCE, pero non coarta asimetrías principais que dualizan o sistema.

Conta Carmen Herdeiro, a propósito de Xénero e Coeducación -libro seu recente-, como desde os inicios do recente movemento feminista en España, ambas cuestións non só foron motivo de reflexión e actuación de moitos docentes, senón que deron vitalidade a organizacións que pretenderon representar as súas reivindicacións.

8 de marzo 

Achégase outro 8 de marzo e, se se  bota a vista atrás, T.E.(Traballadores do Ensino), a revista en que quedaron reflectidas as preocupacións dos ensinantes afiliados a CCOO, pódese advertir esta presenza desde hai mais de corenta anos. No seu último número, o 369, esta inquietude vén xustificada pola continuidade de noticias lastimosas e desigualdades que -por razón de sexo- seguen impregnando a vida laboral e social.

O risco de que, despois de tantos anos, a procura desta sensibilidade igualadora pareza unha repetición inútil é grande. E máis cando no discurso político eclosionaron grupos, medios e actitudes que pretenden explotar o tradicionalismo patriarcal como fonte de votos contando, ademais, coa complicidade de moitas instancias que o levan incrustado no seu ADN constitutivo.

O urdimento

Esta tendencia a cansarse de ter que seguir empezando, sen cesar -como esixía Lars Gustafsson en A morte dun apicultor- é tentadora tamén no concernente ás políticas educativas, cando se está tratando -unha vez máis- de destecer a última trama ou contrafío do tecido que trazou a LOMCE. Nesta operación tenden a reiterarse actuacións do pasado. Este Ministerio procede coma se fose suficiente con retirar os fíos que máis distorsionaron a LOE. Parece que refundirá os cambios nun texto novo tratando de derrogar os seus artigos máis gravosos e, de paso, intentará un reequilibrio dos dous ingredientes principais do art. 27CE: a liberdade e o dereito universal á educación. Con este método, o PSOE estaría tratando de cumprir cos que nestes anos pugnaron por que a lei vixente desde 2013 tivese o menor percorrido posible. No entanto, ao non entrar no fondo da cuestión e deixar fóra de foco fíos esenciais da urdimbre, esta seguirá case intacta; moi erosionada nestes últimos anos, pero desequilibrada en canto a elementos principais que, de orixe, a LODE (1985) e a propia LOXSE (1990) intentaron corrixir.

Ao publicitar este Anteproxecto como “o posible” fronte aos partidarios da intanxibilidade da mellora da calidade educativa do PP, este reformismo do PSOE, independentemente da súa entidade, convértese en instrumento relevante da campaña electoral que xa está en marcha. O comigo ou contra min faise a conta do gran poder simbólico da educación acentuando de novo a síndrome de Penélope sen avanzar na confección dunha tea consistente de todos e para todos.

Con tal provisionalidade, esta é outra ocasión perdida para atender ás raíces de problemas centrais do sistema na súa configuración actual. As aparencias da mercadotecnia impóñense á realidade. En todo caso, recorrer ás supostas falsidades que se están vertendo contra este Anteproxecto -que vai entrar no Congreso en cuestión de días- non debería ser un distractor xeito de ocultar o que non se vai facer. Os cidadáns merecen razoada explicación sobre o que “non toca”.

O soño de “o que toca”

Non facer esta “pedagoxía” será contraproducente: ninguén adoita fiarse de promesas a longo prazo e menos en política. O risco que corre o PSOE é que medre  a indiferenza, a abstención e a súa falta de credibilidade. Se nesta restauración da LOE asumen as limitacións que tivo esta lei para fortalecer de diversos modos a escola pública, réstanlle valor a ambas. Se a laicidade non é aceptada para garantir a igualdade do alumnado, o crucial dereito universal á educación segue quedando mediatizado. Se os recursos dispoñibles para as atencións educativas dos cidadáns non son distribuídos coas esixencias da xustiza conmutativa social, o financiamento da escola pública non só será endeble senón discriminatoria de orixe. O centro do problema seguirá, así, onde estaba cando, con Méndez de Vigo, quedaban fóra daquel ”pacto” as mesmas cuestións.

Doutra banda, as lexislaturas anteriores do PSOE, de 1982 a 1996 e de 2004 a 2011, afortalaron a tradición das súas restritivas posicións respecto, por exemplo, ao que fora a “Alternativa para o Ensino” (Colexio de Doutores e Licenciados, 1975-76), matriz do seu programa electoral antes de tocar poder. Un ministro seu contou como os bispos intentaran que proseguise o costume de asinar os decretos que eles prepararan; os condicionantes do cargo proseguiron e, a día de hoxe, ese nó gordiano do sistema educativo español segue sendo competencia de Moncloa e non do Ministerio: unha inexplicada razón de Estado continúalle impoñendo barreiras ás súas preocupacións democratizadoras en igualdade.
Como en cuestións de xénero e coeducación, este Anteproxecto segue, pois, no vello tecer e destecer que -como estudou Yvonne Turin en 1967- xa contaminou no século XIX a liberdade e o dereito universal á educación, cando na Lei Moyano (1857) tivo prevalencia o acordado no Concordato (1851) e a historia da ILE (Institución Libre de Ensino) exemplificou o seu alcance. Insistir, xa que logo, en 2019 en que hai que contentarse cunha mediatizada proactividade reformista fai que, en perspectiva, sexa ficción este incesante afán por redecorar o tear educativo. Mircea Cartarescu diría deste empeño o que afirmou da súa propia escritura: “Únicamente o soño me reflicte de xeito realista? (Nostalxia, 2012, p.16).

TEMAS: Anteproxecto reforma educativa. LOMCE/LOE. Acordos España-Vaticano. Igualdade educativa. Igualdade de xénero. Liberdade. Dereito universal á Educación. Artc. 27CE.

Manuel Menor Currás

Madrid, 30.01.2019

A igualdade do dereito á educación volve quedar fráxil

No Anteproxecto de reforma educativa, a reversión da LOMCE, teoricamente valiosa, é ambigua en demasiados aspectos.

A ONU aconsella, por primeira vez, celebrar o  día 24, o Día Internacional da Educación, cando está vixente unha constante da historia, a división entre ricos e pobres. Variopinta na súa configuración, se na perspectiva internacional a desigualdade educativa non cesa, nin a reconquista, nin as dubidosas invencións nacionalistas, nin sequera fragmentacións como as dalgúns círculos políticos, deberían distraernos desta fenda crecente.

O reto da igualdade continúa vivo. Aí están os informes de Save the Children sinalando a posición débil de España na atención aos nenos en risco de exclusión. Ou o de Oxfam-Intermón respecto ao reparto de recursos nos últimos anos. O crónico diferencial de renda que pode haber -dentro de una mesma cidade- entre uns e outros barrios agudizouse. Non só en condicións de alimentación, consumo e sanidade, senón tamén en canto a capital cultural, educación, e a propia esperanza de vida, con once anos de distancia.

A ocultación

Historicamente, a pobreza tivo moitos modos de ser mirada, paliada ou de esguello. Houbo incluso moitas formas de negala. Tantos ou máis que os que ha ter para ser tolerada, prohibida e utilizada. De todos eses hábitos nutriuse a súa atención ou desatención mediante o everxetismo, a caridade, a beneficencia e filantropía, o Estado social e o Estado de Benestar no seu curto periplo -desde 1945- ata hoxe, en que fundaciones e ONGs diversas tratan de paliar con eclécticas invocacións de variado rigor moral e ata relixioso os buracos que, desde novembro de 1989, se lle inflixiu á cobertura social. En todo caso, o afianzamento da igualdade de todos os cidadáns -pregoado en 1789- nunca estivo tras estas iniciativas. Notorio é, como sinalou Caro Baroja, o utilitarismo que han ter e seguen tendo as atencións á pobreza, sexa cal for o concepto que as pretexte. Entre o século IV e o XVIII, predominou o logro da felicidade eterna; hoxe, cando as empresas fan gala de perfil “social”, sempre mostran a súa presunta bondade para que compremos. O problema é que, de raíz, o da educación é un dereito fundamental, primordial para que todos os cidadáns poidan desenvolver as súas capacidades, e non debe ser usado como instrumento diferenciador; e menos, mediante o uso de bens do erario público.

“O social”

Pese a iso, as distincións entre partidos políticos adoitan sustentarse en torno ao “social” -a parte de atención que corresponde aos segmentos sociais menos favorecidos-, con notoria variabilidade nos seus programas educativos. Todos parten da máxima evanxélica: “sempre teredes aos pobres convosco” (Xoan, 12: 8), pero uns ou outros orzamentos xerais do Estado (PXE) distínguense pola atención social mentres as partidas substantivas son intocables. As variacións, máis notorias desde 2008, incluíron, ademais, desatencións explícitas, recortes, privatizacións e máis inclusión de intereses privados dentro do espazo común.

Revertir tempos eatencións perdidas nestes anos, si preténdese, ha de ter presente que a brecha social creceu e os seus actores están situados máis asimetricamente. Ao revés do que adoita suceder na valoración, o suposto despegue en que entremos -cuantificada en torno aos grandes números do PIB- oculta a micro óptica dos excluídos e desempregados, recortados nos seus dereitos e liberdades.

A ambigüidade

A distinción entre os máis “sociais” dos nosos políticos e os máis “neoliberais” reside no preto ou lonxe que lles caian os pobres. Esta denominación nunca adoitan usala nin uns nin outros: en pura ambivalencia semántica, contar isto sería “populismo” demagóxico. Consagrada está, en cambio, unha gramática da ambigüidade calculada para non mancharse, que se propaga opportune et importune. E así, o adxectivo “radical”, por exemplo, serve para cualificar o aborrecible por incómodo. Agora, na linguaxe hexemónica -displicente e adozado-, radicais serían os que pidan claridade á Igrexa na ocultación da pederastia de aproximadamente un 2% de cregos, un problema non só eclesiástico, que, segundo Savethe Children, sufriu entre o 10 e o 20% da poboación na súa infancia. Ou os que reclaman que eses ollos eclesiásticos que non queren ver clarifiquen a súa posición respecto ao posible traslado dos restos de Franco?

¡Miúda historia ao divino! Máis terrenalmente, a aposta pola ambigüidade persiste tamén en educación, ese sensor formidable do que pasa e do que pesa para que non cambie case nada. Pronto entrará no Congreso o Anteproyecto de Reforma da LOMCE, que, tal como parece ir, dubidosamente recolle os compromisos que os opositores a esta lei orgánica -o PSOE entre eles- ensarillara en 2013. Se este proxecto de agora se le desde a óptica da pobreza/riqueza, non é moito o que pretende reformar. Deixa teoricamente máis equilibrados de novo os dous ingredientes do “pacto” que supuxo o artigo 27CE.1: a liberdade e a universalidade, pero ao non atar en curto o investimento económico nin os demais apartados deste artigo, o fortalecemento práctico do segundo volve quedar fráxil e, con o, a anceiada igualdade. E aínda así, este destecer de agora non parará os proxectos dos aguirristas e compañeiros de faenas, cuxas falsidades xa denuncia Martínez Seijo.

Os examinadores da OCDE xa dixeron en 1986, catro anos antes de que fose aprobada a LOXSE: “É posible que os nenos das escolas privadas, fortemente subvencionadas polo Estado, teñan máis recursos que os alumnos da pública. É que, despois de 33 anos, aínda non os hai para unha igualdade real de todos os nenos e nenas españois? Que impide que -como antes de 1978- para un 40% unha cousa sexa ir á escola e outra estudar? Coma se sempre houbese algún imperativo inexplicado, na España de 2019 volve a non ser o momento oportuno para que no noso sistema sexa posible a todos os cidadáns superar a mera escolarización. “Sen educación de calidade, inclusiva e equitativa para todos -aseguran desde a ONU-, non se lograrán alcanzar a igualdade de xénero nin romper o ciclo de pobreza que deixa atrasados a millóns de persoas?. A cuestión, xa que logo, é si esta reforma que agora se proxecta en España é unha aposta seria pola escola pública -a “social”- ou se é tan apoucada que vaia a deixar case intactos os mecanismos para acelerar a súa privatización ao primeiro de vez. Todo inclina a pensar que o reformismo que pronto se debaterá no Congreso só aspire a restaurar a LOE, de 2006, pero sen volver sequera ás esixencias que suscitaba a LODE en 1985. En Galicia, ante situacións similares, adoita dicirse: Pobres dos pobres!
TEMAS: Anteproxecto Reforma educativa. Pobreza/Riqueza. Igualdade/Privilexios.
Pública/Privada. Liberdade/Universalidade. LODE-LOXSE-LOE/LOECE-LOCE-LOMCE. Orzamentos Xerais do Estado (PXE). Beneficencia/Leis sociais.

Manuel Menor Currás

Madrid, 24.01.2019

O nominalismo político enturba a realidade sen cambiala

As organizacións nomean a crecente fragmentación con palabras volátiles, adaptadas ao sentimentalismo emocional de clientelas mutantes.

En Europa, os seus organizadores centrais estanse transformando sen que se saiba a onde aspiran a ir: Macron segue preguntándose que queren os seus cidadáns, reclamantes continuados na rúa; e a Alemaña de logo de Merkel está indecisa, propicia á regresión e ao medo. Mentres, o Brexit inglés é unha incógnita de contornos que favorecen as dúbidas, e no resto de países as posicións máis conservadoras gañan terreo, ata nos países que foron modelo de apertura social. Ademais, a Trump parece que non todo lle vai tan mal como se aventuraba -malia o seu conservadurismo proteccionista-, mentres China e Rusia tratan de asentar posicións xeoestratéxicas de futuro.

Nominalismos
En España, optamos pola redefinición das palabras para atrincheirarnos ante unha incerta realidade económica e social. Trampeando coas emocións do tribalismo e individualismo soberanistas, os nosos líderes tratan de que os máis fieis se manteñan unidos. A racionalidade reflexiva do compartido non parece importarlles, mentres crece a fragmentación a conta da mentira, a ignorancia e ata o odio. Os nacionalismos periféricos están niso, e tamén o central en moitos casos. A que os máis devotos non se dispersen apunta o compás que usan agora no PP, con máis consistencia que en anteriores etapas da súa xenealogía. Vense como o centro da dereita despois de que VOX mostrou que moitos que lles votaban prefiren outra marca. Xa contaban con CS, con portas abertas aos seus máis liberais seguidores, pero logo dos pactos internos -homologadores da linguaxe- que esta tríade formalizou para levar a un dos seus á Presidencia da Xunta andaluza o próximo día 16, o moi importante segmento dereitista da sensibilidade política confirma que ningún dos seus votantes se evaporou, pese aos rigores da crise e os vapores da corrupción. E aí seguen todos, en habitacións contiguas, apoiándose no que lles importa.

Os e as líderes novas do PP exemplifican esta confluencia cando, tratando de renovar a súa posición con voz propia, botan man do vello baixo aparencia provocadora. Moi visible está sendo -entre moitos outros términos que, segundo para que, dulcifican para que non pareza excesiva a regresión semántica-, o que fan con “feminismo”, “feminidade” “xénero” e “doméstico” ou “familiar”. Sintetizouno modelicamente a recentemente proclamada candidata do PP á Presidencia da Comunidade de Madrid, Isabel Díaz Ayuso, cuxa corentañeira novidade consistiu en proclamar que “para ser muller non teño que ser feminista”. Uns días antes, tamén -sen complexos- e algo máis novo, Andrea Levy -vicesecretaria de Estudos e Proxectos do seu partido- dixera: “Eu non son feminista, son feminina”. Ese rancio xogo lingüístico, con todo, xa foi denunciado como patriarcalista e inmóbil polas primeiras mulleres que falaron de igualdade. Entre elas, María Lejárraga, autora de moitas das obras que asinou o seu marido Gregorio Martínez Sierra. Por exemplo,, O Chapeu de tres picos e O amor bruxo, musicadas por Manuel de Falla; ou Margot, drama lírico con partitura de Joaquín Turina. En distintos escritos feministas, pero sobre todo na Muller Moderna (Madrid, S. Calleja, 1920), a eminente mestra e escritora deixou plasmado como esa distinción entre “feminismo” e “feminino”, era -fai case cen anos- o subterfuxio para manter a minoración social e política de todas as mulleres.

Voluntarismo
Non moi distinta, aínda que con outro campo semántico, é a actitude do PSOE desde o Goberno. En parte, pola súa precariedade parlamentaria e -de non menos importancia- por mor de posicionamientos dos seus líderes representativos, nunha tradición de longos disensos internos. Exemplo sintomático de indefinición ofréceo o seu Ministerio de Educación, con hipotéticas posibilidades e fráxiles concreciones prácticas. Confrontadas co xestionado desde o 02.06.2018, as súas palabras -moi reiteradas estes días por mor dos PXE- non pasan, pese ao plus de credibilidade que suxiren sobre o PP en progreso social, dun querer sen poder, demostrando, ata, un non querer nin poder.

Confirmouse con motivo de que o Anteproxecto de Lei pasase polo Consello Escolar do Estado e fóra presentado, despois, a organizacións sociais en Ferraz. A primeira ocasión serviu para que a triade conservadora e os seus mentores explicitaran consignas -unha “chapuza cósmica”, segundo o conselleiro de Educación de Castela e León- provenientes dos seus mitos: a liberdade de elección, a calidade, a escola concertada, a Relixión no currículum e similares. A segunda revelou que, pese ao acordo en relevantes puntos xenéricos- o equipo de Educación de Celaá mantén gran distancia cos seus posibles socios. Ben podía brindalo, no proxecto -e en decretos anteriores ou posteriores, que pode facer sen nova Lei orgánica-, a presteza en cambiar as características máis agres da LOMCE. Ese hiato non se enche só con palabras, senón con xestos. Cando o PSOE se retirou do plan de pacto” de Méndez de Vigo polo curto investimento económico, agora debería ser coherente. Tarde vai, igualmente, en canto ao que pregoaba respecto da confesionalidade en horario escolar e ao compromiso contraído con outras organizacións para erradicar a LOMCE.

Mensaxe/masaxe
Se non queren que avance a indiferenza, non poden demandar solidariedade cun proxecto avalado por indeterminados propósitos de axenda. Os tácticos electoralistas -recentralizadores do PSOE- corren o risco de que os seus posibles votantes o pensen de aquí a maio e se repita o de Andalucía; tal como vai algo tan expresivo como a Educación, o panorama que quedaría para a seguinte Lexislatura propiciará que os servizos públicos se desbaraten máis e mellor,“sen complexos”. Para moitos, a confusión entre o que pasa e o que pasou desde “a crise” recrea, acentuada, a precariedade anterior; a realidade, tan distinta do que soñaran desde antes de 1978, complica o sentido das súas vidas. Esa continuidade, alucinante, vén de tan atrás que as estratexias de comunicación non extirparán dubidas se se reducen a masaxe nominalista.

TEMAS: Anteproxecto Lei Reforma educativa. VOX-PP-CS. Voluntarismo PSOE. Estratexias de comunicación. Antesala eleccións.

Manuel Menor

Madrid, 13.01.2019